Ocenite etot tekst:


---------------------------------------------------------------
     OCR: Andrej iz Arhangel'ska
---------------------------------------------------------------

     







                 VERHNE-VOLZHSKOE KNIZHNOE IZDATELXSTVO
                                 1984







                                BAGREJ

     CHernyj grivastyj  kon' mchal naezdnika po lesnoj doroge.  Vershnik,
nadvinuv shapku na smolyanye brovi, pomahival pletkoj i zychno gikal:
     - |ge-gej, pospeshaj, Gnedok!.. |ge-gej!
     Gulkoe otgolos'e protyazhno prokatyvalos'  nad  borom  i  zatihalo,
zaputavshis' v kosmatyh vershinah.
     Vozle nebol'shogo tihogo ozerca naezdnik speshilsya i  napoil  konya;
raspahnuv naryadnyj kaftan, snyal shapku, vdohnul polnoj grud'yu.
     Vershnik molod - vysokij, plechistyj, chernokudryj. Nebol'shaya gustaya
borodka prikryvaet sabel'nyj shram na pravoj shcheke.
     Peredohnuv, naezdnik legko vzmahnul na konya.
     - V put', Gnedok!
     Vskore poslyshalsya  tihij  perezvon  bubencov.  No  vot   perezvon
priblizilsya i zapolonil soboj les. Vershnik nastorozhilsya: "Nikak oboz".
     Tol'ko uspel podumat',  kak pered samym konem s protyazhnym  stonom
ruhnula el',  zagorodiv dorogu. Iz chashchoby vyskochila razbojnaya vataga s
kistenyami, dubinami, rogatinami i obrushilas' na oboz.
     Troe metnulis'   k   naezdniku  -  borodatye,  svirepye.  Vershnik
vzmahnul  sablej;  odin  iz  lihih,  vskriknuv,  osel  nazem',  drugie
otskochili.
     A iz chashchoby - zlo i hriplo:
     - Strelu puskaj. Ujdet, d'yavol!
     Gnedok, povalivshis'  na  dorogu,  zarzhal  tonko  i  pronzitel'no.
Strela  vonzilas'  konyu  v  zhivot.  Naezdnik uspel sprygnut';  s obeih
storon na nego nadvinulis' razbojniki.
     - ZHiv'em vzyat'!
     - CHalomu golovu smahnul... K atamanu ego na raspravu.
     Detina, surovo  pobleskivaya glazami,  otchayanno kriknul i brosilsya
na vatazhnikov. Zarubil dvoih.
     - Arkanom, psa!
     Arkan namertvo zahlestnul sheyu.
     - Budya, otgulyal syn boyarskij!
     S obozom pokoncheno.  Muzhiki ne soprotivlyalis',  sdalis' bez  boya.
Dorodnyj  kupchina,  v  sukonnoj odnoryadke,  polzal na karachkah,  ronyal
slezy v okladistuyu borodu.
     - Pomilujte, pravoslavnye! Bogu za vas budu molit'sya. Otpustite!
     - Kin' boga. Vyazhi ego, rebyata,
     - Pomilujte!
     - Topor tya pomiluet, ho-ho!

     Ataman p'yan.  Bez kaftana,  v shelkovoj goluboj rubahe, razvalilsya
na shirokoj,  krytoj medvezh'ej shkuroj,  lavke.  Gromadnyj, glaza dikie,
chernaya borodishcha do poyasa.  Pripodnyalsya,  vzyal yandovu so stola; krasnoe
vino  zalilo  shirochennuyu  volosatuyu grud'.  (YAndova - bol'shaya otkrytaya
chasha s ryl'cem, upotreblyaemaya v drevnej Rusi dlya vina.)
     Esaul obok;   sidit   na  lavke,  kachaetsya.  Vysokij,  suhotelyj,
odnouhij,  lico shcherbatoe.  Glaza mutnye,  osolovelye,  kubok plyashet  v
ruke.
     Mednaya yandova  letit  na  pol.  Ataman,  shiroko  raskinuv   nogi,
nevnyatno  bormochet,  skripit zubami i nakonec zatihaet,  svesiv ruku s
lavki. Plyvet po izbe gustoj perelivchatyj hrap.
     "Ugomonilsya. Troe den vo hmelyu", - hmykaet esaul.
     Skripnula dver'. V izbu vvalilsya vatazhnik.
     - Do atamana mne.
     - Sgin'!.. Zanemog ataman. Sgin', Davydka.
     - Fomka dnishche u bochki vysadil. Pomiraet.
     - Opilsya, duren'... Pogod', pogod'. Klyuchi ot pogreba u atamana.
     - Fomka  zamok  sorval.  SHibko brazhnichal.  Oposlya k volch'ej kleti
poshel, reshetku podnyal.
     - Reshetku?.. Suchij syn... Sdurel Fomka.
     Odnouh podnyalsya s lavki, poshatyvayas', vyshel iz izby. Vatazhnik shel
szadi, bubnil:
     - Myasom volka draznil,  a tot iz kleti vymahnul - i na  Fomku.  V
kloch'ya izodral, sheyu prokusil.
     - Suchij syn! Netto vsyu stayu vypustil?
     - Ne, cela staya... Vot on, aj kak ploh.
     Fomka lezhal na zemle,  chasto dyshal. Krov' burlila iz gorla. Uznal
esaula, slabo shevel'nul rukoj. Vydavil siplo, iz poslednih sil:
     - Pomirayu,  Odnouh...  Bez molitvy.  Svechku za menya...  Mnogih  ya
nevinnyh zagubil. Pomoli...
     Sudorogi pobezhali po telu, nogi vytyanulis'. Zastyl.
     - Prestavilsya... Atamanu skazat'?
     - Ne k spehu, Davydka.
     K vecheru razbojnyj stan zapolnilsya shumom vatazhnikov.  Ih vstrechal
na kryl'ce Odnouh.
     - Velika li dobycha?
     - Sto chetej hleba, sem' bochonkov medu, desyat' rublev da kupchina v
pridachu,  - otvechal razbojnik Avdon'ka.  (CHet',  chetvert' - moskovskaya
chetvert' v XVI-XVII vv.  ravnyalas' 6 pudam  rzhi  ili  5  pudam  rzhanoj
muki.)
     - Oboznikov vseh priveli?
     - Nikto  ne  ubeg.  |ntot  von  shibko  buyanil,  - tknul pal'cem v
storonu chernokudrogo molodca v cvetnom kaftane.  - Troih sablej posek.
Nikak, syn boyarskij.
     Glaza Odnouha suzilis'.
     - Razden'te ego. Net li pri nem kazny.
     Boyarskogo syna osvobodili ot  put,  sorvali  kaftan  i  sapogi  s
serebryanymi podkovami. Obsharili.
     - Kazny s soboj ne vozit. Kudy ego, Ermila?
     Ermila Odnouh sgreb odezhdu, rukoj mahnul.
     - V yamu!
     Boyarskogo syna uveli, a Ermila prodolzhal vypytyvat':
     - Podvody gde ostavili?
     - Na proseke.
     - Hleb-to ne zabyli prikryt'. CHu, dozhd' sobiraetsya.
     - Pod telegi upryatali. CHat', ne vpervoj,
     - Podorozhnuyu nashli? (Podorozhnaya - proezdnoe svidetel'stvo.)
     - Nashli, Ermila. Za pazuhoj derzhal.
     - Davaj syuda... I den'gi, den'gi ne zabud'.
     Vatazhnik s neohotoj protyanul nebol'shoj kozhanyj meshochek.
     - Spolna otdal? Ne utail, Avdon'ka?
     - Polushka k polushke.
     - CHegoj-to glaza u tebya begayut. Pod' ko mne... Symaj sapog.
     Avdon'ka zamyalsya.
     - Ne srami pered vatagoj, Ermila. Neshto pozvolyu?
     - Symaj! A nu, muzhiki, podsobi.
     Podsobili. Odnouh vytryahnul iz sapoga s desyatok serebryanyh monet.
     - Suchij syn! Artel'nu kaznu vorovat'?! V yamu!
     Vatazhniki navalilis'  na  Avdon'ku  i  povolokli  za  srub;   tot
upiralsya, krichal:
     - To moi, Ermila, moi krovnye! Za chto?
     - Ataman budet sud vershit'. Nishkni!
     - CHto s kupcom i voznicami, Ermila? - sprosil Davydka.
     - V podklet. Storozhit' nakrepko.

     YAma. Holodno,  syro,  seet dozhd' na golovu.  Boyarskij syn v odnom
ispodnem,  bosikom,  zyabko povel plechami.  Naverhu pokazalsya vatazhnik,
tknul cherez reshetku rogatinoj.
     - ZHiv,  boyarin?  Ne zanemog bez puhovikov? Terpi. Bagrej te pyatki
podzharit, he-he.
     Bagrej! Na dushe boyarskogo syna stalo i vovse smutno:  net  nichego
huzhe ugodit' v Bagreevu vatagu. Sobralis' v nej lyudi otchayannye, zlodej
na zlodee.  Na Moskve tak i govorili:  k Bagreyu v  lapy  ugodish'  -  i
pominaya kak zvali.
     - Slysh', karaul'nyj
     No tot ne otozvalsya: nadoelo pod dozhdem moknut', ubrel k izbushke.
     Bagrej prosnulsya rano.  Za okoncami chut'  brezzhil  svet,  zavyval
veter. Vozle s prisvistom pohrapyval esaul. Pnul ego nogoj.
     - Nutro  gorit,  Ermila.  Tashchi  pohmel'e.  (Pohmel'e  -  odno  iz
izvestnyh  izdelij russkoj kuhni.  Ono sostoyalo iz narezannyh lomtikov
holodnoj baraniny,  peremeshannyh  s  iskroshennymi  solenymi  ogurcami,
uksusom, ogurechnym rassolom i percem.)
     Odnouh, pozevyvaya,  pobrel v seni.  Vernulsya s olovyannoj  miskoj,
postavil na stol.
     - Duj, ataman.
     Bagrej perekrestil lob,  pridvinul k sebe misku; shumno zakryahtel,
zatryas borodoj.
     - Svirepa, u-uh, svirepa!
     Polegchalo; glaza ozhili.
     - Skazyvaj, Ermila.
     Odnouh zameshkalsya.
     - Ne tomi. Al' vesti nedobrye?
     - Nedobrye, ataman. Hudo proshel nabeg, troih vatazhnikov poteryali.
Boyarskij syn liho povoeval.
     - Satana!.. Sbeg?
     - Na stan priveli. V yame sidit.
     - Sam kaznit' budu... CHto s obozom? Mnogo li hleba vzyali?
     Odnouh rasskazal. Dolozhil i ob Avdon'ke. Bagrej vnov' nasupilsya.
     - Ne vpervoj emu vorovat'. Uzho u menya podavitsya. Podymaj, Ermila,
vatagu.
     - Ne rano li, ataman? Dryhnet vataga.
     - Podymaj!
     Razbojnyj stan  na  bol'shoj  lesnoj  polyane,  ohvachennoj  vekovym
borom. Zdes' vsego dve izby - atamanova v tri okonca i prostornyj srub
s podkletom dlya vatazhnikov. CHut' poodal' - chernaya zakopchennaya mylenka,
a za nej volch'ya klet', zabrannaya tolstymi dubovymi reshetkami.
     V vatage chelovek sorok;  prishli k atamanovoj izbe nedovol'nye, no
vsluh perechit' ne smeli.
     Oboznikov i kupca priveli iz podkleta;  postavili pered  izboj  i
Avdon'ku s boyarskim synom.
     Odnouh vyshel  na  kryl'co,  a  Bagrej   pridvinulsya   k   okoncu,
priglyadelsya.
     "|h-ma, voznicy - lyudishki melkie,  a kupchina v tele. Tryasca beret
arshinnika.  Kaftan-to uzhe uspeli sodrat'...  A etot,  s krayu, mogutnyj
detinushka. Spokoen, satana. On vatazhnikov posek... Pogod', pogod'..."
     Bagrej dazhe s lavki pripodnyalsya.
     "Da eto zhe!.. Udachliv den'. Vot i svidelis'".
     Tiho okliknul Odnouha.
     - Dorogogo gosten'ka pymali,  Ermila.  Podavaj lichinu.  (Lichina -
maska.)
     - Al' znakomyj kto?
     - Uzh kudy znakomyj.
     Kogda Bagrej vyshel na kryl'co vershit' sud i raspravu,  voznicy  i
kupec  ispuganno  perekrestilis'.  Pered  nimi  vozvyshalsya dyuzhij kat v
kumachovoj rubahe;  lico  pod  maskoj,  volosatye  ruchishchi  obnazheny  do
loktej. (Kat - palach.)
     Kupchina, lyazgaya zubami,  vzbezhal na kryl'co,  obhvatil Bagreya  za
nogi, prinyalsya lobzat' so slezami.
     - Poshchadi, batyushka!
     A iz-pod lichiny negromko i laskovo:
     - Nikak,  obideli tebya  moi  rebyatushki.  Oboz  pograbili,  den'gi
otnyali. Oj, negozhe.
     Kupchina mel borodoj kryl'co.
     - Da gospod' s nimi,  s den'gami-to. Ne velika obida, batyushka, ne
to terpeli. Byl by tebe pribytok, rodimyj.
     - Pravednye  slova,  boroda.  Pribytok  karman ne tyanet!  - gulko
zahohotal Bagrej,  a zatem uhvatil kupca za vorot  rubahi,  podnyal  na
nogi. - CH'ih budesh'?
     - Knyazya Telyatevskogo,  batyushka.  Torgovyj sidelec Proshka  Miheev.
Snaryadil  menya  Ondrej  Ondreich  za  hlebom.  A  nyne  v carevu Moskvu
vozvrashchayus'.  ZHdet menya knyaz'. (Sidelec - prikazchik, prodavec v lavke,
za stojkoj v kabake.)
     - Dolgo budet zhdat'.
     Pnul Proshku v zhivot;  tot skatilsya s kryl'ca, lomayas' v poyasnice,
zaskulil:
     - Pomiluj, batyushka. Net za mnoj viny. Hristom bogom proshu!
     - Nikak,  zhit' hochesh',  Proshka?  Glyan' na nego,  rebyatushki. Rozhej
zemlyu roet.
     I vnov'  zahohotal.  Vmeste s nim zagogotali i vatazhniki.  Bagrej
stupil k Avdon'ke.
     - Velika li moshna byla pri Proshke?
     - Desyat' rublev, ataman. A te, chto Ermila nashel... (Na odin rubl'
v XVI veke mozhno bylo kupit' loshad'.)
     - Pogod', spryach' yazyk... Tak li, Proshka?
     - Navet,  batyushka.  V moshne moej pyatnadcat' rublev da  poltina  s
grivenkoj,  - istovo perekrestilsya Proshka.  - Vot, kak pered gospodom,
syzmal'stva ne vral. Net na mne greha.
     - Bude. V klet' sidel'ca.
     Proshku potashchili v volch'yu klet', Avdon'ka zhe buhnulsya na koleni.
     - Prosti, ataman, bes poputal.
     Bagrej povernulsya k vatazhnikam,
     - Artel'yu zhivem, rebyatushki?
     - Artel'yu, ataman.
     - Kaznu porovnu?
     - Porovnu, ataman.
     - A kak s etim, rebyatushki? Pushchaj i dale bludit?
     - Nel'zya, ataman. Otsech' emu ruku.
     - Voistinu, rebyatushki. Podavaj topor, Ermila.
     Avdon'ka metnulsya bylo k lesu,  no ego cepko uhvatili vatazhniki i
povolokli k shirochennomu pnyu podle atamanovoj izby.  Avdon'ka upiralsya,
rvalsya iz ruk,  brykal nogami.  Bagrej terpelivo zhdal, glyboj navisnuv
nad plahoj.
     - Levuyu... levuyu, cherti! - obessilev, prohripel Avdon'ka.
     - A  pravuyu opyat' v artel'nuyu kaznu?  Hiter,  bestiya,  - progudel
Bagrej i,  vzmahnuv toporom, otsek po lokot' Avdon'kinu ruku. Vatazhnik
zaoral,  lico ego pobelelo; lyuto glyanul na atamana i, korchas' ot boli,
krovenya porty i rubahu, pobrel, spotykayas', v podklet.
     Bagrej, pobleskivaya toporom, shagnul k boyarskomu synu.
     - A nyne tvoj chered, molodec.
     Iz volch'ej kleti donessya zhutkij, otchayannyj vopl' Proshki.


                          NA DVORE POSTOYALOM

     Golubaya povyaz' spolzla k rumyanoj shcheke, tugaya pshenichnaya kosa legla
na vysokuyu grud'.
     Evstignej zastyl podle lavki,  smotrel na spyashchuyu devku  dolgo,  s
prishchurom.
     "Dobra Var'ka, oh, dobra".
     Za brevenchatoj   stenoj  vdrug  chto-to  zagromyhalo,  poslyshalis'
golosa.
     Glyanul v okonce.  Vo dvor v容hala podvoda s tremya muzhikami.  Odin
iz nih, chernoborodyj, osanistyj, v dranoj sermyage, okliknul:
     - |gej, hozyain!
     Evstignej snyal s kolka kaftan,  ne spesha oblachilsya.  Spuskayas' po
temnoj lesenke, burchal:
     - Pritashchilis', nishchebrody, gol' perekatnaya.
     Vyshel na kryl'co smuryj.
     - Dozvol' zanochevat', hozyain.
     Evstignej zorko glyanul na muzhikov.  Narod prishlyj,  nevedomyj,  a
vremya lihoe,  nespokojnoe,  povsyudu beglyj lyud  da  vorovskie  lyudishki
shastayut.  Vot  i eti - rozhi razbojnye - odin bog vedaet,  chto u nih na
ume.
     - Bez podorozhnoj ne vpushchu. Stupajte s bogom.
     - Ne goni, hozyain. Est' i podorozhnaya.
     CHernoborodyj sunul  ruku za pazuhu,  vytyanul gramotku.  Evstignej
shagnul blizhe, nedoverchivo glyanul na pechat'.
     - Bez  obmanu,  hozyain.  V  prikaze  pisana.  Lyudishki  my Vasiliya
SHujskogo. Iz Moskvy v YAroslavl' napravlyaemsya. Da tut vse skazano, chti.
(Prikaz   -  uchrezhdenie,  vedavshee  otdel'noj  otrasl'yu  upravleniya  v
Moskovskom gosudarstve XVI-XVII  vv.  (Posol'skij  prikaz,  Pomestnyj,
Razbojnyj i t. d.))
     Evstignej v gramote ne gorazd; povernulsya k podkletu, kriknul:
     - Gavrila!
     Iz podkleta vyvalilsya korenastyj muzhik v pen'kovyh laptyah na bosu
nogu.  V  pravoj  ruke - rogatina,  za kushakom - pistol' v dva stvola.
Sivaya boroda klinom, lico sonnoe, opuhshee.
     - CHti, Gavrila.
     Gavrila shiroko zevnul,  perekrestil rot.  CHital dolgo,  naraspev,
vodya pal'cem po nerovnym kudryavym strochkam.
     "Ish' ty, ne sovrali muzhiki", - krutnul golovoj Evstignej i vernul
chernoborodomu gramotku.
     - Ty, chto l', Fedotka Sazhin?
     - YA,  hozyain.  Da ty ne glyadi volkom.  Puti-dorogi dal'nie, vot i
poobodralis'.  Lyudishki my smirnye, ne pomeshaem. Ty nas pokormi da ovsa
loshadenke zadaj.
     - Den'zhonki-to vodyatsya, milok?
     - Da  kaki  none  den'zhonki,  -  kryaknul  Fedotka.  - Tak,  samaya
malost'. Da ty ne sumlevajsya, hozyain, za postoj naskrebem.
     - Nu-nu, - kivnul Evstignej.
     Muzhiki poshli raspryagat'  loshad'.  Evstignej  zhe  pomanil  pal'cem
Gavrilu, shagnul s nim v gustuyu sumroch' senej.
     - Poglyadyvaj. U nih hot' i podorozhnaya, no neroven chas.
     - Ne vpervoj, Evstignej Savvich... Dak, ya pojdu?
     - Stupaj, stupaj, Gavrila. Potoropi Var'ku. Pushchaj snedi prineset.
     Vnov' soshel  vniz.  Solnce  upalo  za  kresty  trehglavogo hrama.
Udarili k vecherne. Evstignej i muzhiki perekrestili lby.
     - V  ban'ku by nam,  hozyain,  - molvil Fedotka.  - Dve sedmicy ne
grelis'. (Sedmica - nedelya.)
     - V ban'ku mozhno, da tokmo...
     - Zaplatim, hozyain. Prikazhi.
     Evstignej motnul   borodoj,  vzglyanul  na  loshad'.  |k,  zamorili
kobylenku. Znat', shibko v gorod toropyatsya. Podi, nesprosta.
     Posle bani  muzhiki  sideli  v  podklete - krasnye,  razomlevshie -
hlebali  shchi  myasnye,  zapivali  kvasom.  Fedotka,  raspahnuv  sermyagu,
dovol'no kryakal, glyadel na Evstigneya laskovo i umirotvorenno.
     - YAdren kvasok,  - podmignul zastolice.  - A teper' by i vinca ne
greh. Poradej, hozyain.
     Gavrila provorno podnyalsya s lavki i shagnul k dveri.  No Evstignej
ostanovil.
     - YA sam, Gavrila.
     Karaul'nomu svoemu pogreb ne doveryal:  slab Gavrila do vina, chut'
chto - i zabrazhnichaet.
     Prines yandovu, postavil charki.
     - Na zdorov'e, kreshchenye.
     Muzhiki vypili,  potyanulis' k kapuste.  Fedotka razgladil pyaternej
borodu, nalil srazu po drugoj charke.
     - Pervaya kolom, vtoraya sokolom, e-eh!
     Razrumyanilsya, veselo glyanul  na  Var'ku,  podayushchuyu  sned'.  Devka
statnaya, pyshnogrudaya, glaza ozornye.
     - |kaya ty prigozhaya. Ne prigubish' li charochku?
     Var'ka prysnula  i  yurknula  v  prirub,  a  Fedotka,  raspalyayas',
nalival uzhe po tret'ej.
     - ZHivi sto let, hozyain!
     Oprokinul charku v dva glotka,  shumno vydohnul,  pomahal  ladoshkoj
vozle rta.
     - U-uh,  dobra!..  Slysh', hozyain, pushchaj devka hrenku da ogurchikov
prineset. Prikazhi.
     Evstignej pozval  Var'ku,  ta  migom   vyporhnula   iz   priruba,
strel'nula v Fedotku glazami.
     - Ne  stoj  kolodoj,  -  nahmuriv  redkie  ryzhie  brovi,  burknul
Evstignej i podtolknul Var'ku k dveri.
     K stolu,  neotryvno  poglyadyvaya  na  yandovu,  potyanulsya  Gavrila.
Podsel k Fedotke, no Evstignej serdito upredil:
     - Noch' na dvore. Stupaj k vorotam!
     - Hosh' odnu dlya sugrevu, Evstignej Savvich!
     - Necha, necha. Ne svyata Troica.
     Gavrila nehotya  podnyalsya,  vzdohnul,  napyalil vojlochnyj kolpak na
kudlatuyu golovu i vyshel.
     - Strog ty,  hozyain,  aj strog...  Da tak i nado. Derzhi holopej v
uzde.  U menya von lyudishki ne svoevolyat.  Da ya ih!  - stisnul pal'cy  v
kulak. - U menya...
     Fedotka ne dogovoril, poperhnulsya, delanno zasmeyalsya.
     - Aj,  da ne slushaj duraka. Kaki u menya lyudishki? Ves' knyaz' pered
toboj.  Lapti rvany, spina drana... |-eh, isho po edinoj! Stav', devka.
Gde ogurcy, tam i p'yanicy.
     Evstignej, pytlivo  glyanuv  na  Fedotku,   razdumchivo   skrebanul
borodu.
     "Ne prost Fedotka,  ne prost.  Podorozhnu  gramotu  ne  kazhdomu  v
carevom  prikaze  nastrochat.  Ne  s  chuzhih li plech sermyaga?  Von kak o
lyudishkah zagovoril.  Hiter, Fedotka. Odnako zh do vinca soloshchij. Pushchaj,
pushchaj p'et, avos' yazyk i vovse razvyazhet".
     - A sam-to chego, hozyain? Postish'sya al' zastol'em nashim brezguesh'?
- vse bol'she hmeleya, voprosil Fedotka.
     - Upasi  bog,  milok.  Gostyam  zavsegda  rady.   Pozhaluj,   vyp'yu
charochku... Var'ka! Prinesi.
     Fedotka provodil devku pohotlivym vzorom.
     - Lebedushka, uh, lebedushka. CHat', ne zhenka tvoya?
     - Devka dvorovaya.  Tiun nash v pomoch' prislal.  Bez  baby  tut  ne
upravit'sya.  Ne muzhich'e delo uhvatom gremet'...  Davaj-ka,  milok,  po
polnoj. (Tiun - boyarskij sluga, upravlyayushchij feodal'nym hozyajstvom.)
     Evstignej choknulsya  s  Fedotkoj,  s muzhikami,  no te posle pervoj
charki ne pili, sideli smirno, molchkom, budto arshin proglotili. Fedotka
osushil do dna, polez k Evstigneyu lobzat'sya.
     - Lyublyu spravnyh lyudej. Na nih Rus' derzhitsya... Komu car'-batyushka
blagovolit?  Kupcu da pomeshchiku.  V nih sila. |to te ne chern' posadskaya
ali  smerd-muzhichonka.  SHalish'!  Derzhava   nami   krepka.   Vyp'em   za
carya-batyushku Fedora Ioannycha!
     Pri upominanii  carya  vse  vstali.  Raspleskivaya  vino,   Fedotka
krichal:
     - Veroj i pravdoj!..  Golovu polozhim.  A cherni - knut  i  zheleza.
Smut'yanov razvelos'.  (ZHeleza - vyazi,  okovy, kandaly, ruchnye i nozhnye
cepi.)
     - Dopodlinno, milok. Sam-to nebos' iz spravnyh?
     - YA-to?  - Fedotka obvel mutnymi glazami zastolicu.  Uvidev pered
soboj  smirenno-plutovatuyu  rozhu Evstigneya,  hohotnul,  - Uzh kudy nam,
lyudishkam malym.  Kabala pyatki davit,  uh, davit! - ushchipnul prohodivshuyu
mimo Var'ku, vylez iz-za stola, liho topnul nogoj.
     - Plyasat' budu!
     Sermyaga letit v ugol. Poshla izba po gornice, seni po polatyam!
     Ozorno, priosanivshis',  razvodya rukami  i  priplyasyvaya,  proshelsya
vokrug Var'ki. A ta, terebya pyshnuyu kosu s krasnymi lentami, zardelas',
ulybayas' polnymi vishnevymi gubami.
     Evstignej molcha kivnul, i Var'ka totchas sorvalas' s mesta; legko,
pobleskivaya vlazhnymi glazami, poshla po krugu.
     Evstignej, podperev kulakom lysuyu golovu, dumal:
     "Prokudliv Fedotka. Ponachalu-to tihonej prikinulsya, a tut von kak
razoshelsya. Oh, ne prost".
     A Fedotka,  giknuv,  poshel uzhe vprisyadku.  Odnako vskore vydohsya,
pobagrovel; vypryamivshis', smahnul pot so lba, chasto zadyshal. Var'ka zhe
prodolzhala plyasat', glyadela na Fedotku nasmeshlivo, s vyzovom.
     - Ustarel, milok, - hihiknul Evstignej. - Stupaj, Var'ka, bude.
     - Aj, net, pogod', devka! - vzygrala gordynya v Fedotke.
     Kushak tyazhelo, s gluhim metallicheskim zvonom upal na pol. Zahodili
polovicy pod nogami,  trepetno  zadrozhali  ogon'ki  sal'nyh  svechej  v
mednyh shandalah. (SHandal - podsvechnik.)
     Evstigneya osenila smutnaya dogadka:
     "Kushak-to edva ne s polpuda... Den'goj polnehonek".
     Telo pokrylos'  isparinoj,  vzmoklo,  pal'cy  neuderzhimo,   melko
zadrozhali.  Sunul  ruki  pod  stol,  no  mysl'  vse  tochila  - lipkaya,
nazojlivaya:
     "Rublev dvesti, ne menee. A to i bole... A ezheli i kamen'ya?"
     Golova shla  krugom.  Glyanul  na  muzhikov,  te  sideli  hmurye   i
nastorozhennye, budto vesel'e Fedotki bylo im ne po dushe. Unimaya drozh',
pridvinulsya k muzhikam, nalil v pustye charki.
     - CHego ponurye, kreshchenye? Al' chem obidel vas?
     - Vsem dovol'ny, hozyain.
     - Tak pejte.
     - Nutro ne prinimaet.
     - Nutro?..  Da  kto  zh  eto na Rusi ot vinca otkazyvalsya?  CHudno,
pravo.  Da vy ne robejte,  kreshchenye, ugoshchayu. Hot' vsyu yandovu. CHat', my
ne tatary kakie... Da ya vam ikorochki!
     Zahlopotal, zasuetilsya,  no  muzhiki  sideli,  slovno  kamennye  -
surovye, nepristupnye, charki - v storony.
     - Nu da bog s vami, kreshchenye. Nevolit' - greh.
     Mahnul rukoj Var'ke.  Ta konchila plyasat', sela na lavku. Grud' ee
vysoko podnimalas'.
     Fedotka umorilsya,  no,  krutnuv  chernyj s prosed'yu us,  glyanul na
zastolicu pobedno.
     - Znaj nashih!
     Opoyasal sebya kushakom,  plyuhnulsya podle Var'ki,  sgreb  za  plechi,
poceloval. Var'ka vyskol'znula, s ispugom glyanula na Evstigneya. No tot
ne serchal, smotrel laskovo.
     - Niche,  Var'ka,  ne  velik  greh.  Prinesi-ka nam nalivochki.  Uzh
bol'no Fedot liho plyashet.
     - Lyub ty mne, hozyain.
     Oblapil Evstigneya, tknulsya borodoj v lico.
     - Radenie  tvoe  ne  zabudu.  My  -  narod stepennyj,  za nami ne
propadet. Daj-kos' ya tebya oblobyzayu.
     Evstignej ne otstranilsya, naprotiv, tesnee pridvinulsya k Fedotke,
zaderzhal ruku na tugom kushake.
     "Net, ne pokazalos'. S den'goj, s bol'shoj den'goj".
     - A vot i nalivochka.  Pyat' godkov vyderzhival.  Na ryabine. Izvol',
milok.
     - Izvolyu, blagodetel' ty moj. Izvolyu!
     Fedotka, pokachivayas', zheg glazami Var'ku.
     - Smachna, lebedushka, u-uh smachna!
     - Da bog s nej. Vyp'em, milok. I ya s toboj na potrebu dushi.
     - Lyubo. Pej do dna, nazhivaj uma!
     Oprokinul charku,  oblivaya vinom rubahu,  i tut uzh vovse osolovel.
Glupovato ulybayas', otvalilsya k stene, zevnul.
     - A  teper'  pochivat',  milok.  Ulozhu tebya v gornice.  Tam u menya
teplo, - skazal Evstignej. No odin iz muzhikov, prizemistyj i shcherbatyj,
zamotal golovoj.
     - S nami lyazhet. Tut mesta hvatit da i nam povadnej.
     - Kak ugodno, kreshchenye... Var'ka! Kin' muzhikam ovchinu.
     Fedotka shumno rygnul,  sonnye glaza ego pri  vide  Var'ki  ozhili.
Pomanil rukoj.
     - Syad' ko mne,  lebedushka...  Pushchaj bez ovchiny  spyat,  ne  veliki
knyaz'ya... Kudy?
     - Pridet sejchas,  milok, - uspokoil Evstignej, vnov' podsazhivayas'
k Fedotke. - A mozhet, naverh, v gorenku? Var'ka ustelet.
     - Var'ka?.. Ajda, hozyain.
     Evstignej podhvatil  Fedotku pod ruku i povel bylo k lesenke,  no
pered nim totchas voznik shcherbatyj muzhik.
     - Tut on lyazhet, hozyain.
     Uhvatil sotovarishcha  za  plecho  i  potyanul  k  lavke.  No  Fedotka
ottolknul shcherbatogo.
     - Ujdi, Izos'ka!
     SHCHerbatyj ne poslushal, upryamo tashchil Fedotku k lavke.
     - Nel'zya tebe odnomu,  Fedot Nazarych.  Tut lozhis',  a  naverh  ne
pushchu.
     - |to ty komu?  Na kogo gorlo deresh'?!  - glaza Fedotki polyhnuli
gnevom. - Na menya, Fedota Sazhina?.. Proch', Izos'ka!
     I shcherbatyj, nasupivshis', otstupil.
     V gornice  temno,  lish'  pered  kiotom  mercaet,  chadya derevyannym
maslom, sinyaya lampada, brosaya na liki svyatyh bagryanye otbleski.
     - U tebya tut,  kak v pogrebe,  hozyain...  Ne vizhu,  - probormotal
Fedotka.
     Evstignej nashchupal na postavce shandal,  zapalil svechu ot lampadki;
povernuvshis' k Fedotke,  ukazal  na  shirokuyu  spal'nuyu  lavku,  krytuyu
baran'ej shuboj.
     - Vot tut i pochivaj, milok... Symaj kaftan. Davaj pomogu.
     Fedotka, ikaya i pozevyvaya, povel mutnymi glazami po gornice.
     - Gde devka?.. Pushchaj devka pridet.
     - Prishlyu, milok, prishlyu... Symaj lapotki...
     Fedotka sunul kushak pod izgolov'e i totchas povalilsya,  zamychal  v
polusne:
     - Devku, hozyain... Lebedushku.
     Evstignej zadul  svechu  i  tiho  vyshel iz gornicy.  Minutu-druguyu
stoyal u nizkoj svodchatoj dveri.  Fedotka nevnyatno bubnil v  borodu,  a
potom utih i gusto zahrapel. Evstignej perekrestilsya.
     "Vse... slava bogu. Tokmo by ne prosnulsya... Pomogi, gospodi".
     Snyav so  steny  slyudyanoj  fonar',  spustilsya  v podklet.  Muzhiki,
zadrav borody, lezhali na lavkah.
     - Kak  on  tam?  -  sprosil  Izos'ka,  nedruzhelyubno  skol'znuv po
Evstigneyu glazami.
     - Pochivaet,  milok.  Posle ban'ki da charochki son sladok. Da i vam
pora.
     Vyshel iz priruba. Na ulice cherno, vetreno, syro. Dozhd', krupnyj i
holodnyj,  hlestnul po licu.  Evstignej zapahnul  kaftan  i  pobrel  k
vorotam. Podnyal fonar' - karaul'nyj propal.
     "Opyat' dryhnet, nechestivec. Poslal gospod' dozornogo".
     - Gavrila!
     - Tut ya,  - poslyshalsya golos s poveti.  - Zyabko.  Plesnul by  dlya
sugrevu.
     - Uzho plesnu.  - Evstignej priblizilsya k dozornomu,  pokosilsya na
dver' podkleta,  zasheptal.  - Stupaj k muzhikam.  Glaz ne spushchaj.  CHuyu,
lihie lyudishki. Osoblivo tot, s ryaboj rozhej... A Fedotku ne ishchi. U menya
v gornice.
     - V gornice?.. Tak-tak, - kryaknuv, protyanul Gavrila.
     - Pistol' zaryazhen?
     - Ne oploshayu.
     - Nu-nu, - motnul borodoj Evstignej i tiho shagnul k podkletu.


                                LAREC

     Ermila zlo zamahnulsya na boyarskogo syna.
     - CHetvertovat' ego, ataman. CHalogo posek, druzhka vernogo. YA s nim
pyat' naletij po Rusi brodyazhil.
     Vyhvatil sablyu, oshcherilsya.
     - Cyc! Sam kaznit' budu.
     Bagrej podtolknul  boyarskogo syna k volch'ej kleti,  Golodnaya staya
rvala na kuski Proshkino telo.
     Bagrej shiroko perekrestilsya.
     - Upokoj, gospodi, novoprestavlennogo raba bozhiya.
     Boyarskij syn otvernulsya.  Ataman shagnul k detine,  tyazhelo uhvatil
za plechi i vnov' povernul k kleti.
     - Strashno?.. Razuj zenki, razuj! Ne voroti mordu.
     - Kat! - hriplo vydavil boyarskij syn, i glaza ego yaro blesnuli.
     - Ne po nutru?  Ish' ty.  YA toboj eshche ne tak poteshus', gostenek ty
moj zhelannyj... Ermila! Tashchi ego v izbu.
     Boyarskogo syna povolokli v atamanov srub, tolknuli na lavku.
     - Styani-ka emu pokrepche ruki...  A teper' uhodi, Ermila. Govorit'
s gosten'kom budu.
     Bagrej zamknul dver' na kryuk, sel protiv uznika, polozhiv topor na
stol. Dolgo molchal, terebil dremuchuyu borodu. Nakonec vymolvil tiho:
     - Nu zdorovo, stradnichek. Privel gospod' svidet'sya.
     Boyarskij syn ne otozvalsya,  no chto-to drognulo v ego lice. Bagrej
skinul lichinu.
     - Ne priznal, Ivashka?
     Glaza detiny shiroko raskrylis'.
     - Mamon! - gluho vydavil on, pripodnimayas' na lavke.
     - Ne chayal vstretit'?..  Glyadi,  glyadi. Davnen'ko ne videlis'. Gde
zhe tebya nosilo?  Pochitaj,  god pryatalsya.  Molchish'?  YA-to dumal v stepi
podalsya, a ty tut, v lesah shastaesh'.
     Ivanka prishel v sebya. Proglotiv komok v gorle, zlo proiznes:
     - V votchine muzhikov muchil i tut katom obernulsya.  Oh, i paskudliv
zhe ty, Mamon. ZHal', ne udalos' tebe bashku smahnut'.
     - A ya vezuchij, Ivashka. Ni car', ni satana mne bashku ne smahnet. A
vot d'yavolu ya eshche posluzhu, posluzhu, Ivashka! Lyublyu toporom poigrat'.
     - Ubivec, t'fu!
     - Plyuj, Ivashka, klyani, Ne dolgo tebe ostalos'. Hvatit, pogulyal po
belu svetu.
     - CHerv' mogil'nyj, dushegubec!
     - Vestimo,  Ivashka,  dushegubec.  Topor mne brat rodnoj, a plaha -
sestrica.  Lyublyu lyudishek potroshit'.  YA zh u Malyuty Skuratova v lyubimcah
hodil.  Nebos' slyshal? Gorazd byl na topor carev oprichnik, uh, gorazd!
(Malyuta  Skuratov  -  Vol'skij  Grigorij Luk'yanovich,  dumnyj dvoryanin,
blizhajshij pomoshchnik carya  Ivana  Groznogo  po  rukovodstvu  oprichninoj,
pol'zovavshijsya ego neogranichennym doveriem.)
     - Nashel chem pohvalyat'sya. Kat!
     - Kat,  Ivashka, zloj kat. Vot tak i knyaz' menya velichal. Nikak, po
nravu ya byl Andreyu Andreichu.
     - CHego  zh  ot nego sbezhal?  Kazhis',  v uzde on tebya ne derzhal,  -
usmehnulsya Bolotnikov.
     - |-eh,  Ivashka,  mladehonek ty eshche.  U menya s Telyatevskim osobaya
druzhba.  Vot i prishlos' v lesa podat'sya.  Tut mne vol'gotnej,  ya zdes'
car' lesnoj.
     Podoshel k postavcu, nalil v kubki vina.
     - Hosh'  vypit'?  YA  dobryj  sedni.  Vinco u menya znatnoe.  Borisu
Godunovu v dar  vezli,  a  ya  perehvatil  gostej  zamorskih.  Podnesu,
Ivashka.
     - Iz tvoih-to ruk!
     - Rylo vorotit'?
     Prishchurilsya, vperiv v Bolotnikova tyazhelyj vzglyad.
     - Gordyni v tebe lishku.  A chem chvanish'sya?  Smerd, knyazhij holop! YA
iz tebya spes' vytryahnu, zhiv'em budu palit'. V adskih mukah sdohnesh'.
     Mamon vypil  i,  s  trudom  unimaya zlobu,  zahodil po izbe.  Vzyal
topor, provel pal'cem po ostromu lezviyu, stupil k Bolotnikovu.
     - Po  kusochkam  budu  tyapat',  a k ranam - shchipcy kaleny da ugol'ya
krasny.  Orat' budesh',  korchit'sya, poshchady prosit'. No ya ne milostiv, ya
tut  vseh  v  carstvo nebesnoe otsylayu.  A zachem otpushchat'?  Propal rab
bozhij,  sginul - i vsya nedolga.  Da i volkov poteshit' nado.  Uzh bol'no
chelovech'e myaso zhrut v ohotku...  CHego zverem smotrish'?  Uh, glazishchi-to
goryat.  Ne mily moi rechi? A ty slushaj, slushaj, Ivashka. Pokuda slova, a
potom i za delo primus'... ZHutko, a?
     Tyazhelo sel na lavku,  pomolchal,  a zatem vnov' tiho  i  vkradchivo
sprosil:
     - A hosh' ya tebya pomiluyu?
     - Ne glumis', Mamon. V nogah polzat' ne budu.
     - Udal ty,  parya. A ya vzapravdu. Otpushchu tebya na volyu i deneg dam,
mnogo deneg,  Ivashka.  ZHivi i radujsya.  No i ty mne sosluzhi. Poproshu u
tebya odnu veshchicu.
     - U   menya   prosit'   nechego,  konchaj  potehu,  -  hmuro  brosil
Bolotnikov.
     - Ne toropis',  na tot svet pospeesh'...  Est' chego, Ivashka. Bogat
ty, zelo bogat, sam togo ne vedaesh'. No zhizn' eshche dorozhe.
     - O chem ty?
     - Durnem prikidyvaesh'sya al' vzapravdu ne vedaesh'?  - Mamon podsel
k  Bolotnikovu,  glaza  ego  stali  pytlivymi,  ostrymi.  - A vot vash,
Pahomka Aver'yanov, o larce mne skazyval.
     - O larce?
     - O larce,  parya.  A v nem dve gramotki...  Pripomnil?  Tebe zh ih
Pahomka pokazyval.
     Bolotnikov nastorozhilsya:  vyhodit,  Mamon  vse  eshche  ne  zabyl  o
potajnom larce. Neuzheli on vnov' pytal Pahoma?
     - Tak pripomnil?
     - Skazki, Mamon. Ni gramot, ni larca v glaza ne videl.
     - Da nu?.. I ne slyshal?
     - Ne slyshal.
     - Lukavish',  parya,  a zrya.  Vedaesh' ty o larce,  po zenkam  vizhu.
Neshto koj-to larec bashki dorozhe? CHudno... Ty povedaj, i ya tebya otpushchu.
Ne verish'? Vot te krest. Hosh' pered ikonoj?
     - Bros',  Mamon,  ne  korch'  svyatogo.  Ne bogu - d'yavolu sluzhish',
davno emu dushu prodal.
     Mamon podnyalsya  i  udaril  Bolotnikova  v lico.  Ivanka stuknulsya
golovoj o stenu, v glazah ego pomutnelo.
     - Pripomnil, sobaka?
     - Sam sobaka.
     Mamon vnov' udaril Bolotnikova.
     - Pripomnish', Ivashka. Kak ognem zachnu palit', vse pripomnish'. Moj
budet larec.
     Otkinul kryuk, raspahnul dver'.
     - Ermila, otvedi parnya v yamu!
     Odnouh nedovol'no glyanul na atamana.
     - Pora by i na plahu, Bagrej. CHego tyanesh'?
     - Utrom budu kaznit'.
     Ermila pozval   lihih,   te  otveli  Ivanku  za  atamanovu  izbu,
stolknuli v yamu s vodoj.
     - Primi hristovu kupel'!

     Sgushchalis' sumerki.   Les  -  temnyj,  mohnatyj  -  tesno  ogrudil
razbojnyj stan,  unylo gudel, sypal hvoej, zahlebyvalsya dozhdem. Proshel
chas,  drugoj.  Karaul'nyj,  sutulyas', podoshel k yame, tknul rogatinoj o
reshetku.
     - |gej, syn boyarskij!
     Ivanka shevel'nulsya, otozvalsya hriplo:
     - CHego tebe?
     - Ne sdoh? Podi, hudo bez odezhi, a?
     Golos karaul'nogo  leniv i skuchen.  Ivanka promolchal.  Karaul'nyj
smorknul, vyter pal'cy o shtany.
     - Odin chert pomirat'. Ty by pomolilsya za upokoj, a?
     Ivanka vnov' smolchal.  Bosye nogi styli v  vode,  vse  telo  bila
melkaya drozh'.
     - CHej hot' rodom-to, cheloveche? Za kogo svechku stavit'?
     No otveta tak i ne dozhdalsya.
     Mamon lezhal na lavke.  Skol'znul rukoj  po  stene,  natknulsya  na
holodnuyu rukoyat' mecha v zolotyh nozhnah.
     "Knyazya Telyatevskogo...  Goryuet,  podi,  Andrej   Andreich.   Carev
podarok".
     Vspomnil gordoe lico Telyatevskogo, uhmyl'nulsya.
     "Ne dovelos' tebe,  knyaz', nado mnoj poteshit'sya. Ushel tvoj vernyj
strazh, daleche ushel. Teper' ishchi-svishchi".
     Eshche proshlym   letom   Mamon   zhil   v  Bogorodskom.  Posle  bunta
Telyatevskij  speshno  priskakal  v  votchinu  s  oruzhnoj  chelyad'yu.   Byl
razgnevan,   smut'yanov  povelel  sech'  neshchadno  batogami.  Vsyu  nedelyu
chelyadincy s prikazchikom ryskali po izbam, iskali zhito.
     - Hudo   knyazh'e   dobro   sterezhesh',   Mamon.  Razoril  ty  menya,
pyatidesyatnik.  Ezheli  hleb  propadet,  byt'  tebe  bitym.  Batogov  ne
pozhaleyu, - serchal Telyatevskij.
     No hleb  kak  skvoz'  zemlyu   provalilsya.   Telyatevskij   povelel
rastyanut' Mamona na kozle. Tot zlo sverknul glazami.
     - Ne srami pered holopami, knyaz'. Sluzhil tebe veroj i pravdoj.
     - Von tvoya sluzhba,  - Telyatevskij pokazal rukoj na pustye ambary.
- Vyazhite ego!
     - Druzhinnik  vse  zhe...  Po  vol'noj  k tebe prishel,  - zametalsya
Mamon. (Druzhinnik - v konce XVI v. knyaz'ya ne imeli sobstvennyh druzhin,
odnako po-prezhnemu derzhali vozle sebya vooruzhennyh holopov, chelyadincev,
poetomu termin "druzhinnik" v opisyvaemyj period eshche shiroko bytoval  na
Rusi.)
     - Nichego, ne velik rodom. Pristupajte!
     Privyazali k  skam'e,  ogolili  spinu.  Bili dolgo,  krovenya beloe
telo.  Mamon stonal,  skripel zubami,  a zatem  vpal  v  bespamyatstvo.
Ochnulsya,  kogda  okatili  vodoj.  Podle stoyal blizhnij knyazhij chelyadinec
YAkushka, skalil zuby:
     - Odnako slab ty, Mamon Erofeich. I vsego-to batogom pogreli.
     - Glumish'sya?  Nu-nu,  pripomnyu tvoe radenie,  vek  ne  zabudu,  -
nabychas', vydavil Mamon.
     Neskol'ko dnej otlezhivalsya v svoej izbe,  poka ee  pozval  knyazhij
tiun Ferapont.
     - Knyaz' Andrej  Andreich  otbyl  v  Moskvu.  Povelel  tebe  krepko
oberegat' horomy. Ty uzh poradej, milok.
     - Poradeyu,  Ferapont Zaharych,  poradeyu.  Glaz ne spushchu.  None sam
budu   v   horomah   nochevat',   kak  by  muzhiki  petuha  ne  pustili.
Nedovol'stvuet narodishko.
     - Sohrani gospod', milok... A ty nochuj, i mne pokojnej.
     Tiun byl tih i nabozhen,  on vskore udalilsya v molel'nuyu,  a Mamon
proshelsya  po knyazh'im pokoyam.  Poly i lavki ustlany zamorskimi kovrami,
potolki i steny obity krasnym suknom, raspisany travami. V postavcah -
zolotye  i  serebryanye  yandovy  i kubki,  chashi i charki.  V opochival'ne
knyazya,  nad lozhnicej,  vsya stena uveshana mechami i sablyami, pistolyami i
samopalami, berdyshami i sekirami. A v krasnom uglu, na kiote, sverkali
zolotom oklady ikon v dorogih kamen'yah.
     "Bogat knyaz'.  Von  skol'  dobra oberegat'...  Uzh poradeyu za tvoi
batogi, Andrej Andreich, uh, poradeyu! - kipel zloboj Mamon. - Popomnish'
ty menya, knyaz'. Ty hot' i gosudarev stol'nik, no i ya ne smerd. Ded moj
podle velikogo knyazya Vasiliya v stremyannyh hodil, byl ego lyubimcem... A
tut  pered holopami vysek.  Nu net,  knyaz',  ne byt' po-tvoemu.  Bude,
posluzhil. Poishchi sebe drugogo strazha, a ya k SHujskomu sojdu".
     S vechera Mamon vyprovodil holopov iz knyazh'ih horom vo dvor.
     - Necha slonyat'sya.  Berite rogatiny i  stupajte  v  dozor.  Muzhiki
vot-vot v razboj kinutsya.
     V pokoyah ostalsya odin tiun.  S  goryashchej  svechoj  Ferapont  oboshel
terem, zagnal devok v podklet, i vnov' zatvorilsya v molel'noj.
     Mamon tiho,  kraduchis' vernulsya so dvora v knyazh'i pokoi. Neslyshno
stupaya po myagkim kovram,  podoshel k postavcu i sunul v kotomku zolotoj
kubok.  Zatem shagnul  k  kiotu  i  snyal  ikonu  s  tyazhelym  okladom  v
samocvetah.
     Za temnym slyudyanym okoncem protyazhno i gulko ryavknul karaul'nyj:
     - Poglyadyva-a-aj!
     Mamon stupil k lozhnice. Kogda snimal mech, zadel plechom za sekiru,
i ta so zvonom grohnulas' o lavku.  Naklonilsya,  chtoby podnyat', i v tu
zhe minutu v pokoyah pribavilos' svetu.  Iz molel'noj  vyshel  so  svechoj
Ferapont.
     - Mamon?.. Poshto mech beresh'? A von i ikona v sume... Da ty...
     - Molchi!.. Molchi, starik.
     Sedaya boroda tiuna zatryaslas', glaza gnevno blesnuli.
     - Ne tron', holopej pozovu. |j, lyu...
     Mamon vzmahnul mechom, i krik oborvalsya.
     Ukrylsya v lesah:  teper' ni v Moskvu,  ni k knyazyu SHujskomu dorogi
ne bylo. Sobral vatagu iz lihih i promyshlyal razboem. Kopil den'gi.
     "God, drugoj  lyudishek  potryasu,  a  tam  i tat'bu broshu.  S tugoj
moshnoj nigde ne propadu. Posle boga - den'gi pervye", - razdumyval on.
(Tat'ba - razboj.)
     Kazna bogatela,  polnilas'.  U Ermily pri vide  moshny  zagoralis'
glaza i tryaslis' ruki.
     - Rozdal by, ataman.
     - CHto, esaul, ruki zudyat?
     - Da ya chto... Vataga sumlevaetsya.
     - Vataga?  - lico Mamona surovelo. - Lukavish', Odnouh. Sam, podi,
vatagu  podbivaesh'.  Von  kak  tryasca  beret  pri  sunduke-to.  Uzh  ne
zagrabastat' li hochesh', a?
     - Kresta na tebe net, ataman, - obidchivo fyrkal esaul.
     - CHuzhaya  dusha  -  dremuchij  bor,  Ermila.  Ty  u menya smotri,  ne
poglyazhu,  chto esaul.  Volch'ya-to klet' ryadom...  A vatagu upredi  -  ni
edinoj  polushki  iz kazny ne propadet.  Vsyu dobychu porovnu,  nikogo ne
obizhu.
     "Nikogo ne obizhu", - chasto v razdum'i povtoryal on, prishchuriv glaza
i zataenno usmehayas'.  A skrytyh pomyslov  u  nego  bylo  nemalo,  oni
vlastvovali,  davili, terebili dushu, i ot nih nikuda nel'zya bylo ujti.
Osobo ne daval emu pokoya tot nebol'shoj temno-zelenyj  larec,  uplyvshij
iz ego ruk vo vremya nabega ordyncev.
     "CHert dernul etogo Pahomku...  Sunulsya  v  banyu,  knyazhnu  uvidel,
rvan'  kazach'ya!  Da  s tem by larcom zabotushki ne vedal.  Samogo knyazya
SHujskogo mozhno bylo za borodu uhvatit',  krepko uhvatit',  i nikudy by
ne rypnulsya. Nichego by Vasilij Ivanych ne pozhalel. V gramotkah-to o ego
izmene pisano,  tatar na Rus' prizyval.  Nu-ka s etim larcom  -  da  k
caryu!  Golovy  by  knyazyu  ne  snosit'.  Tut ne tokmo - poslednij altyn
vylozhish'. Soshlis' by s knyazem Vasiliem, polyubovno soshlis'".
     No larec  pryachet Pahomka,  budto kamennoj stenoj im prikryvaetsya.
Ne podstupis'. Skol' ego ne pytal, odno dolbit:
     - Ne vidat' tebe larca.  A kol' so mnoj chto priklyuchitsya i tebe ne
zhit'.  Vedaet o larce eshche odin  bozhij  chelovek.  On-to  pravednyj,  za
kopejku sebya ne prodast. Skaznit tebya Telyatevskij za knyazhnu Kseniyu.
     Ne raz k  Pahomke  podstupalsya,  no  tot  upersya  -  ogloblej  ne
svernesh'.  Silu  za soboj chuet.  I bashku emu ne snimesh':  s mertvogo i
podavno larec ne voz'mesh' da i sebya ot bedy ne upasesh'.  A chto  kak  v
samom dele Pahomka o larce sboltnul?  No komu?  Kazaku s Dona,  muzhiku
beglomu ili sosel'niku v Bogorodskom?
     Vsyako prikidyval.  I vdrug nezhdannyj gostenek, on-to i vskolyhnul
ugasshuyu bylo nadezhdu.
     "Ne inache kak Ivashka. Ne mog emu Pahomka o gramotkah umolchat'".
     Obradovalsya, zagorelsya,  no radost' vskore pomerkla? Bolotnikov o
larce - ni slova.
     "Uzhel' znaet da pomalkivaet?  No  poshto  taitsya?  Uzhel'  kakoj-to
larec emu zhizni dorozhe?  Pahomku zhaleet?  Da emu na pogost pora.  Net,
tut drugoe. Ivashka ne durak, vidno, sam hochet k SHujskomu pozhalovat', o
shchedroj  nagrade  tshchitsya.  Ot deneg-to eshche nikto ne otkazyvalsya...  Nu,
net,  Ivashka,  ne vidat' tebe knyazh'ej nagrady.  Sejchas  pytat'  zachnu,
shibko pytat'.  Ne vydyuzhish', yazyk-to srazu razvyazhesh'. Tut tebe i konec.
I Pahomku poreshu. A tam s gramotkami k SHujskomu".
     - |gej, Ermila!.. Tashchi molodca iz yamy.
     Odnouh vskore vernulsya, lico ego bylo rasteryannym.
     - Pusta yama, ataman. Propal syn boyarskij.


                           SKOMOROH UDALOJ

     Evstignej neslyshno stupil k lavke, tiho okliknul:
     - Spish', Var'ka?
     Devka ne otozvalas', smoril ee krepkij son.
     "Vyhodit, ne  pozval  Fedotka.  Nu  i  slava  bogu,  oboshlos' bez
greha".
     Fedotka hrapel bogatyrski,  s posvistom.  Lezhal na spine,  shiroko
raskinuv nogi, chernaya boroda kolyhalas' po grudi.
     Evstignej vse tak zhe neslyshno shagnul v gornicu,  glyanul na kiot s
tusklo  mercayushchej  lampadkoj,   perekrestilsya.   Potyanulsya   rukoj   k
izgolov'yu,   nashchupal   kushak.   Fedotka   ne   shelohnulsya.  Evstignej,
priderzhivaya ovchinu,  potyanul kushak na sebya. Kudlataya golova kachnulas',
i hrap smolk.
     Zamer, chuvstvuya,  kak lob pokryvaetsya isparinoj. V golove nedobro
mel'knulo:
     "Pyrnut' nozhom. A s temi Gavrila upravitsya".
     Nozh -  za  golenishchem,  nagnis',  vyhvati - i net Fedotki.  No tot
vdrug protyazhno zamychal, zashlepal gubami i zahrapel pushche prezhnego.
     Vnov' potyanul.  I  vot  kushak  v rukah - dlinnyj,  uvesistyj.  Na
cypochkah vyshel v seni i tol'ko tut shumno vydohnul.
     "Vse!.. Moj kushachok, Fedotka... Teper' zapryatat' podale. Pozhaluj,
na konyushnyu, pod nazem. Poprobuj syshchi".
     Stupil bylo k lesenke, no totchas peredumal:
     "Idti-to cherez podklet,  a muzhiki,  chaj,  ne spyat.  Izos'ka i bez
togo volkom zyrkaet".
     Stoyal stolbom,  skreb pyaternej borodu.  Iz gornicy, s pechi tyanulo
gustym, sladkovatym zapahom opary. Nevol'no podumal:
     "Var'ka hleby zamesila.  Zavtra den' voskresnyj.  Pirogov s lukom
napechet".
     I tut ego osenilo - v kadushku s testom!  Nikomu  i  v  golovu  ne
pridet.
     Pritashchil kvashnyu v chulan, postavil shandal so svechoj na lar'. Opara
brodila,  vypirala  naruzhu.  Zapustil ruku v pyshnoe,  teploe,  pahuchee
testo  i  vyvernul  belyj,  lipnushchij  k  ladonyam  kom.  Odnako   vnov'
ostanovila neuteshnaya mysl':
     "Fedotka utrom hvatitsya,  muzhikov vzbulgachit. Tut ne otvertish'sya,
v gornice-to vkupe byli. Vot okaziya".
     Soskreb nozhom testo,  kinul v kvashnyu,  vyter poloj kaftana  ruki.
Kushak manil, ne daval pokoya. Pomyal ego pal'cami.
     "Skol' zhe tut? Podi, mnogo".
     Ne uterpel,   chirknul  nozhom.  Na  koleni  posypalis'  serebryanye
monety.  CHirknul drugoj raz,  a zatem  vsporol  i  ves'  kushak.  Glaza
lihoradochno zablesteli.
     "Bogat putnichek, zelo bogat. Da na eti den'zhishchi!.."
     Golova tumanilas',  bez  vina  hmelela,  v grudi rosla,  shirilas'
bujnaya radost'.
     "Knyazyu dolgi otdam, na volyu vyjdu. Sam sebe hozyain. Kamennu lavku
na Moskve postavlyu,  torgovat'  nachnu.  A  tam  i  do  gostinoj  sotni
nedolgo..."   (Gostinaya   sotnya  -  naibolee  privilegirovannaya  chast'
russkogo kupechestva.)
     S ulicy   vdrug   poslyshalis'   shumnye   golosa,   kto-to  gulko,
po-razbojnomu zabuhal v kalitku.
     - Otkryvaj, hozyain!
     - Budet spat'-nochevat'!
     - Vpushchaj, da zhivo!
     V strahe perekrestilsya, zametalsya po chulanu.
     "Kto by eto, gospodi!.. A kudy zh den'gi?"
     - Vpushchaj, hozyain! Vorota symem!
     Razdumyvat' bylo nekogda.  Sgreb den'gi v oparu,  kushak zapihal v
lar' s mukoj  i  pospeshil  vniz.  Navstrechu,  po  lesenke,  podnimalsya
vstrevozhennyj Gavrila.
     - CHuesh', Evstignej Savvich?
     - CHuyu. Kogo eto nelegkaya? Budi muzhikov.
     - Podnyalis' muzhiki.
     Vpyaterom vyvalilis'  iz  podkleta.  Za vorotami gorlanila tolpa -
bujnaya, derzkaya, neotstupnaya.
     - Navalis', rebyatushki! Necha zhdat'.
     Evstignej stal sred' dvora, slyudyanoj fonar' plyasal v ruke. Molvil
tiho:
     - CHto delat' budem,  muzhiki? Razbojnyj lyud pret. ZHivoty pograbyat.
(ZHivot - imushchestvo, bogatstvo.)
     Gavrila vyhvatil iz-za kushaka pistol'.
     - Ognem vstrechu.
     No Izos'ka perehvatil ego ruku,
     - Ostyn'. Ih tut celaya vataga. Somnut.
     Zatreshchali vorota. Evstignej, ponyav, chto lihie vot-vot okazhutsya na
dvore, shagnul blizhe, okliknul osekshimsya golosom:
     - Kto budete, milochki?.. YA shchas.
     - A-a, prosnulos', krasno solnyshko.
     - Skomorohi my, vpushchaj! Skroz' promokli.
     Evstignej shagnul eshche blizhe.
     - Aj promanete, milochki. Ne skomorohi.
     - Nu-ka syp' emu v uhi, rebyatushki!
     Na kakoj-to mig vse smolklo,  no zatem druzhno  zagudeli  dudki  i
volynki,  zagremeli tulumbasy.  I vnov' nastupila tishina.  (Tulumbas -
starinnyj udarnyj muzykal'nyj instrument, rod litavr.)
     - A  liha  ne  budete  chinit'?  -  vnov'   nedoverchivo   voprosil
Evstignej.
     - Kak privetish', hozyain. Da vpushchaj zhe!
     - SHCHas, milochki, shchas, rodimye.
     Otkinul zasov,  i totchas pered nim  vzdybilsya,  ryavknuv,  materyj
medved'.   Evstignej   oshalelo  popyatilsya.  "Pomilujte,  kreshchenye!"  -
hotelos' emu vykriknut', no yazyk onemel.
     - Da  ty  ne puzhajsya,  hozyain.  On u menya smirnyj,  - progudel iz
kalitki mogutnyj detina.
     Dvor zapolnilsya pestroj, kriklivoj tolpoj, kotoraya razom povalila
v podklet. K Evstigneyu shagnul Gavrila.
     - Tut ih bole dvuh desyatkov. Kudy etu prorvu?
     Evstignej, prihodya v sebya, burknul, utiraya so lba isparinu:
     - |k nochka vydalas'... Poglyadyvaj, Gavrila.
     V podklete opaslivo glyanul na  zverya;  tot  toptalsya  v  uglu.  U
medvedya podpileny zuby, skvoz' nozdri prodeto zheleznoe kol'co s cep'yu,
kotoruyu priderzhival vozhak - ryzhij, bol'sherotyj muzhik v armyake.
     Skomorohi kidali   syruyu   odezhdu   na  lavki,  veselo  gomonili,
obradovavshis' teplu.
     - Pokormil by, hozyain, - skazal vozhak.
     - S kakih shishej, milochki? Sam na kvase.
     - Poishchi,  hozyain. Nam mnogo ne nado. Hleba da kapustki - i na tom
spasibo.
     - Beshlebica nyne. Goloduyu.
     Vozhak povernulsya k vatage.
     - Slyshali, veselye? Oskudel hozyain. Ni vinca, ni hleba. Ne pomoch'
li, siromu?
     - Pomoch', pomoch', Sergunya!
     - A nu glyanem, veselye. Lomis' v podvaly!
     K Evstigneyu  podskochil  Gavrila,  pistol' vyhvatil.  No Evstignej
dernul ego za rukav, pospeshno zakrichal:
     - Stojte,  stojte,  milochki!..  Poshto razboem?  CHaj, ne basurmane
kakie, tak i byt' podnesu. Najdu malu toliku.
     - Vot eto po-nashemu. Nesi, hozyain!
     Vataga uselas' za stoly, a Evstignej pomanil Gavrilu.
     - Pomogaj, milok.
     - A Var'ka? Podymus', kliknu.
     - Ne,  pushchaj nosa ne kazhet.  Oh,  razoryat menya,  nechestivcy.  |ku
oravu nakormit' nado.
     Vzdohnul skorbno,   odnako  i  snedi  prines,  i  medku  brazhnogo
postavil.
     "Hot' by  tak  oboshlos'.  Narod  lihoj.  V sosednej votchine,  chu,
boyarskie horomy porushili,  zhivoty pograbili, a boyarina degtem vymazali
- da v kuchu nazema. Uzh ne te li samye? Upasi, gospod'!"
     Slushal, poddakival,  hodil  so  smireniem.  Raza  dva  podnimalsya
naverh, stupal k gornice, lovil uhom bogatyrskij hrap.
     "Krepok na son Fedotka. Izryadno vinca-to hlebnul, vot i sshiblo".
     Veselye nachali ukladyvat'sya na nochleg; valilis' na pol, zapoloniv
podklet. Vozhaka Evstignej pozval naverh.
     - V gornice-to povadnej budet, milok. Tut, pravda, u menya muzhichok
proezzhij. Vish', kak razlivaet. Podi, ne pomeshaet?
     - Muzhik-to? CHudish', hozyain. Nash Filipp ko vsemu privyk, - Sergunya
shiroko zevnul i povalilsya na lavku,  Syto, razmerenno molvil: - Tolkni
na zor'ke.
     Evstignej vyshel iz gornicy i stolknulsya v  dveryah  s  Fedotkinymi
muzhikami.
     - A nam kudy? V podklete stupit' negde, - skazal Izos'ka.
     Evstignej malost' podumal i tknul perstom sebe pod nogi.
     - Vot tut i zanochuem. I ya s vami. SHCHas ovchinu broshu. Ladno li?
     Muzhiki soglasno  motnuli  borodami:  i Fedotka ryadom,  i hozyain s
nimi.
     Evstignej podnyalsya,  kogda  zagulyala  zarya  i  robkij svet probil
sumrak senej. Na dvore gorlanili petuhi.
     "Pora vozhaka podymat', necha dryhnut'".
     Sergunya vstaval tyazhko, zeval, tryas golovoj.
     - CHaru by, hozyain.
     - Nal'yu, milok, nal'yu.
     Opohmelivshis', Sergunj spustilsya v podklet, prinyalsya rastalkivat'
vatagu.
     - Vstavaj, veselye. V put'!
     Snyalis' bystro, znat', i vpryam' toropilis'.
     - Proshchevaj,  hozyain.  Dobrye my sedni, poruhi chinit' ne budem. Ne
pominaj lihom, - molvil na proshchanie Sergunya.
     - S bogom, s bogom, milochki.
     Kogda vymelis' so dvora, sprosil Gavrilu:
     - S chego by im pospeshat'? Ne vedaesh', Gavrila?
     - Vedayu.  Vechor  sp'yanu-to  proboltalis'.  Boyarskie  horomy,  chu,
razorili. Gubnye zhe starosty strel'cov za imi snaryadili, vot i nedosug
gostevat'.  (Gubnoj  starosta  -  nachal'nik  Gubnoj   izby,   vedavshij
ugolovnymi delami v svoem okruge - gube.)
     - Vona kak, - protyanul Evstignej. - Hot' nas bog-to miloval,
     Fedotka prosnulsya ot shumnoj brani hozyaina postoyalogo  dvora.  Tot
snoval po gornice i sypal proklyatiya:
     - Nishchebrody, paskudniki, rvan' vorovskaya!
     Bylo uzhe utro,  i solnechnyj luch grel izbu. Fedotka potyanulsya, sel
na lavku i s minutu,  kryahtya i pokachivayas',  tupo glyadel v pol.  Potom
podnyal kudlatuyu bashku na Evstigneya.
     - CHe oresh'?.. Tashchi kvasu.
     Evstignej, sokrushenno pokachivaya golovoj, zaohal:
     - Oj,  beda,  milok,  oj,  napast'  na  moyu   golovu!   Kaftan-to
novehon'kij, sukonnyj. Namedni spravil.
     Pomyatoe, opuhshee lico Fedotki  vse  eshche  dosypalo,  mutnye  glaza
bezuchastno skol'znuli po Evstigneyu i vnov' vperilis' v pol.
     - Kvasu, gryu, tashchi.
     - SHCHas, milok... Kaftanu-to ceny net. Sperli, okayannye.
     - CHe sperli? - pomalu stalo dohodit' do Fedotki.
     - Kaftan. Udal skomoroh v gornice nocheval. Kaftan s soboj unes da
isho sapogi prihvatil.  Vish',  v laptyah ostalsya.  YA-to v senyah s tvoimi
muzhikami leg.  Prosnulsya,  a ego net, chut' svet ubralsya i vatagu svel.
U-u, lihodej!
     - Koj skomoroh, chto za vataga?.. Izos'ka!
     Muzhiki poyavilis' v dveryah.
     - Zval, Fedot Nazarych? - sprosil shcherbatyj.
     - CHe on melet? - kivnul Fedot na Evstigneya. - Skomoroh... vataga.
     - Byli,  Fedot Nazarych. Vechor nagryanuli. Ty pochival, a bol'shak ih
tut ulegsya, - poyasnil Izos'ka.
     Fedotka sunul ruku pod izgolov'e.
     - Kushak... Gde kushak? - zaoral on.
     Muzhiki molchali.  Fedotka zametalsya po gornice, lico ego pobelelo,
boroda hodunom zahodila. Podskochil k Evstigneyu, rvanul za rubahu.
     - Gde kushak? Kudy kushak podevalsya?
     S okruglivshimisya glazami yaro zatryas Evstigneya, a tot zabormotal:
     - Ty chto?..  Ty chto,  milok?  Al' ne slyshal?  Skomoroh nocheval...
Otchepis'!
     Fedotka, kak podkoshennyj, plyuhnulsya na lavku.
     - Bez nozha zarezal... Pluten' ty. Poshto skomoroha vpushchal?
     - A kudy zh devat'sya? Narodec lihoj, muzhiki tvoi videli. Edva dvor
ne porushili.  Slava bogu,  chto tak oboshlos'.  U sosedej,  chu,  boyarina
pobili i horomy pozhgli.
     Fedotka ubito  povel  glazami  po  gornice.  Ponuryj  vzglyad  ego
ostanovilsya na muzhikah.
     - A vy kudy  glyadeli?  |to  tak-to  vy  menya  blyuli?  Nu  pogodi,
svedaete knuta!
     - CHto serchaesh',  Fedot Nazarych?  My-to tebya uprezhdali - ne hodi v
gornicu, bud' s nami. Ne poslushal, - obidchivo proronil Izos'ka.
     - Molchi,  razzyava! - gnevno vypalil Fedotka. - YA-to vo hmelyu byl,
a vy trezvy sideli. Zaporyu!
     - Da chego gorevat'-to, milok? Ne velika propazha. CHaj, novyj kushak
spravish'.  U  menya  von  kaftan  unesli.  Neshto  teper'  ubivat'sya?  -
popytalsya utihomirit' Fedotku Evstignej.
     - Da chto tvoj kaftan?  T'fu! - vse bol'she raspalyalsya Fedotka. - A
vy che rty razinuli? Zapryagajte konya!
     Muzhiki kinulis' vo dvor, a Fedotka suetlivo, ne popadaya v rukava,
nachal oblachat'sya v sermyagu.
     - Kudy vataga soshla?
     - K lesu, milok, po doroge. Al' dogonyat' budesh'?
     - Budu, hozyain! Do gubnogo starosty dojdu. Oruzhnyh lyudej snaryazhu,
nikudy ne denutsya. Dogonyu tatej!
     - Dast li oruzhnyh starosta? Nyne vsyudu razboj.
     - Dast! CHelovek ya gosudarev. Fedot Nazarych Sazhin - kupec gostinoj
sotni. Dast!


                                VASYUTA

     Noch'. Les gudit,  syplet dozhdem i hvoej;  kolyuchie  lapy  i  such'ya
ceplyayutsya, rvut rubahu. Bosye nogi razbity v krov'.
     SHli dolgo. No vot muzhik ostanovilsya i molvil, perevedya duh:
     - Teper' ne syshchut. Daleche zabralis'... ZHiv li, parya?
     Ivanka ustalo privalilsya k  eli;  ego  znobilo,  v  glazah  plyli
ognennye krugi. Muzhik snyal zipun, nakinul Bolotnikovu na plechi. Ivanka
slabo otmahnulsya.
     - Ne nado. Zazyabnesh'.
     - Odevaj,  znaj.  Hudo tebe,  parya.  Skol' v vode  prostoyal,  vot
lihomanka i krutit. A ty poterpi, sejchas koster zapalyu, sogreesh'sya.
     Muzhik nyrnul v chashchu.  Ego dolgo ne bylo,  no vot  on  poyavilsya  s
ohapkoj valezhnika; opustilsya na zemlyu, dostal ognivo.
     Kogda koster razorval t'mu,  Ivanka vpervye uvidel ego lico.  Ono
bylo  molodo i rumyano,  s nebol'shoj kurchavoj rusoj borodkoj i veselymi
glazami.  Odet paren' v sinyuyu rubahu i holshchovye porty,  zapravlennye v
sapogi, na golove - sukonnyj kolpak.
     - Kak zvat', druzhe?
     - Vasyutoj.   Vasyuta  SHestak  ya,  iz  patriarshego  sela  Ugozhi,  -
slovoohotlivo promolvil paren'.
     - |to ot vas na Moskvu rybu vozyat?
     - Ish' ty,  - ulybnulsya Vasyuta.  - Naslyshan?  Ot nas,  ot nas.  Na
ozere Nero selo-to. Samogo patriarha i gosudarya ryboj teshim... Da ty k
ognyu blizhe, kali pyatki. Tebe sugrevu nado.
     Vasyuta podnyal s zemli kotomku,  razvyazal i protyanul Ivanke dobryj
kus sushenogo myasa i lomot' hleba.
     - Na, pozhuj.
     Ivanka byl goloden: dva dnya nichego ne el. Vytyanul nogi k kostru i
prinyalsya  za  gorbushku.  A  Vasyuta  vnov'  nyrnul vo t'mu i vernulsya s
puchkom ivnyaka.
     - Nalomal-taki. Tut rechushka nedaleche. Lapti tebe spletu.
     Podkinul valezhniku.  Bolotnikova  obdalo  klubami  dyma;  no  vot
lapnik zatreshchal,  plamya vzmetnulos' vvys',  posypalis' iskry,  i edkoe
oblako propalo, rastvorilos'.
     - Hodish' za mnoj. Iz yamy vyzvolil...
     - Iz yamy-to?  Poglyanulsya ty mne,  vot i vyzvolil,  -  prostodushno
otvetil Vasyuta. - Daj-ka stupni prikinu.
     Bolotnikov smotrel na ego lovkie snorovistye ruki,  i na dushe ego
poteplelo: "Kazhis', dobryj paren'. No zachem k Mamonu pristal?"
     - Sam spletu, - pridvinulsya on k Vasyute.
     - Sam? Ish' ty... Uzhel' prihodilos'?
     - Myslish', syn boyarskij? - usmehnulsya Ivanka.
     - A razve net? Odezha na tebe byla gospodskaya, vot i podumal.
     - Sohar' ya, syn krest'yanskij. A klichut Ivankoj.
     - Vot  i  ladno,  - poveselel Vasyuta.  - Teper' i vovse nam budet
povadnej,  - odnako ivnyak ostavil u  sebya.  -  Kvelyj  ty  eshche,  lezhi.
Lihomanku razom ne vygonish'.
     Dozhd' utihal,  a vskore issyak, i lish' odin veter vse eshche gulyal po
temnym vershinam.
     Vasyuta sporo  plel  lapti   i   chut'   slyshno   napeval.   Ivanka
prislushalsya, no protyazhnye, grustnye slova pesni vyazli v shume kostra.
     - O chem ty?
     - O chem?  - glaza Vasyuty stali zadumchivymi. - Mat', byvalo, pela.
Sestricu ee ordyncy v polon sveli. Poslushaj.
     Vasyuta pel,   a   Ivanke   vdrug  vspomnilas'  Vasilisa:  dobraya,
laskovaya, sineokaya. Gde ona, chto s nej, spryatal li ee bortnik Matvej?
     Vasilisa!.. Rodnaya, zhelannaya. Vot v takom zhe letnem sosnovom boru
ona kogda-to golubila ego,  krepko celovala, zharko sheptala: "Ivanushka,
milyj... Kak ya zhdala tebya".
     "Teper' budem  vmeste,  Vasilisa.  Zavtra  zaberu  tebya  v  selo.
Svad'bu sygraem".
     Likoval, polnilsya schast'em,  blagodaril  sud'bu,  podarivshuyu  emu
suzhenuyu.  V  Bogorodskoe  vozvrashchalsya  veselyj  i radostnyj.  A v sele
podzhidala beda...
     Vasyuta konchil pet', pomolchal, posmotrel na nebo.
     - Zvezdy proglyanulis',  pogod'yu  konec.  Utro  s  solncem  budet,
blagodat', - molvil on bodro, styagivaya zadnik laptya.
     - Kak k Bagreyu ugodil? Na tatya ty ne shozh.
     - |-e,  tut  dolgij skaz.  Znat',  tak bogu bylo ugodno.  No kol'
pytaesh',  povedayu.  CHego mne tebya tait'sya?  CHuyu,  nam s toboj, Ivanka,
odno   soput'e   torit'.  A  ty  lezhi,  glyadish',  i  sosnesh'  pod  moyu
byval'shchinu...

     Muzhiki na chelnah raskidyvali nevod,  a parni na beregu ozorovali:
kidali svajku, borolis'. No tut poslyshalsya zychnyj vozglas:
     - Nevod tyani-i-i!
     Parni kinulis' k ozeru,  uhvatilis' za arkan. Kogda vynimali rybu
iz motni, na beregu poyavilsya cerkovnyj zvonar'. On podoshel k Vasyute.
     - Starcy klichut.
     - Poshto?
     - O tom ne vedayu. Idem, paren'.
     Starcy dozhidalis' v izbe  tiuna;  sideli  na  lavkah  -  dryahlye,
sogbennye, belogolovye. Vasyuta poyasno poklonilsya.
     - Zvali, otcy?
     Odin iz  starcev,  samyj  drevnij,  s beloj,  kak sneg,  borodoj,
opershis' na posoh, molvil:
     - Duhovnyj  otec  nash  Paisij  pomre,  osirotil  Ugozhi,  ushel  ko
gospodu.  Nemozhno  prihodu  bez  popa.  Komu  nyne  o  dushe  skorbyashchej
povedat', komu spravlyat' v hrame treby?
     - Nemozhno, Arefij. Skorbim! - druzhno voskliknuli starcy.
     Arefij podnyalsya s lavki, tknul pered soboj posohom, stupil na shag
k Vasyute.
     - Tebya, chado, prosim. Vozlyubi mir, stan' otcom duhovnym.
     Vasyuta opeshil, popyatilsya k dveri.
     - Da vy chto?!  Kakoj iz menya pastyr'?..  Ne, ya k ozeru. Mne nevod
tyanut'.
     No tut ego uhvatil za polu sermyagi tiun.
     - Pogod',  Vasyutka.  Mekaj,  chto starcy skazyvayut.  Hramu batyushka
nadoben.
     - Ne pojdu!.. Ish', chego vzdumali.
     - Ugomonis'.  Vyslushaj menya,  chado,  - Arefij vozlozhil tryasushchuyusya
ruku na plecho Vasyuty.  - Ty hot' i mlad, no razumen. Dobrolik, knizhen,
odin  na  vse Ugozhi gramote gorazd.  Bogu ty budesh' ugoden,  i vladyka
svyatejshij blagoslovit tebya na prihod.  Stupaj k nemu  i  vozvernis'  v
sane duhovnom. (V XVI veke special'nyh duhovnyh uchebnyh zavedenij, gde
by gotovilis' svyashchenniki ne sushchestvovalo.  Obychno, po smerti popa, mir
snaryazhal k patriarhu (mitropolitu) gramotnogo cheloveka, kotoryj mog by
chitat' bogosluzhebnye knigi. CHelovek etot, posle blagopoluchnyh smotrin,
"blagoslovlyalsya na prihod".)
     - Net, otcy, ne pojdu!
     Arefij povernulsya k tiunu.
     - Sklikaj mir, Istoma.
     I mir poreshil: idti Vasyute v stol'nyj grad k svyatejshemu.
     Poehal s obozom. Vezli v carev dvorec doshchatye desyativedernye chany
s ryboj. V Rostove Velikom pristali k drugim obrochnym podvodam.
     - Skopom-to  povadnej.  CHu,  Bagrej  shalit  po  doroge.  Zver'  -
vataman,  - gudel podle Vasyuty voznica, s opaskoj poglyadyvaya na temnyj
bor.
     - Bog ne vydast, svin'ya ne s容st. Proskochim, - podbadrival muzhika
Vasyuta.  Strah togda byl emu nevedom. Drugoe zabotilo: kak-to vstretit
ego vladyka, ne posmeetsya li ne progonit li s patriarshego dvora?
     "CHudyat starcy. Inogo ne mogli syskat'?"
     Na miru shumeli, borodami tryasli, posohom stuchali.
     "Netu inogo!   Ne   poshlesh'   maloumka.   Bessrebrennik,    likom
blagoobrazen. Pushchaj neset v mir bozh'e slovo".
     Mnogo krichali.  Muzhiki soglasilis'.  Odni lish' parni byli protiv,
shapki ozem':
     "Kudy emu v batyushki?!  Nel'zya Vasyutu do hrama,  molod.  Baraboshka
on, rot do ushej. Ne pojdem v hram!"
     No starcy ih slovam ne vnyali.
     "Vesel'e ne greh, ostepenitsya".
     Ehal hmuryj, v popy ne hotelos'. Vzdyhal dorogoj:
     "I chto  eto  za  radost'  -  na  devok  ne poglyadi,  s parnyami ne
poozoruj. Dokuka!"
     CHem dal'she  ot  Rostova,  tem  glushe  i  sumrachnee tyanulis' lesa.
Voznicy sideli hmurye,  nastorozhennye,  zorko vglyadyvayas'  v  pugayushchuyu
temen' bora.  Hot' i topor da rogatina podle, no na nih nadezha plohaya.
U Bagreya vataga  nemalaya,  ne  uspeesh'  i  glazom  morgnut',  kak  pod
razbojnyj  kisten'  ugodish'.  Huzhe net na Moskvu ehat',  krugom smuta,
shishi da tati. Lihoe vremya! (SHish - vor, grabitel'.)
     - Pomogi,  ospodi!  -  istovo krestilsya voznica i tiho vorchal.  -
Hudo zhivem,  parya, mayatno. Kudy ni kin' - vsyudu klin. Na barshchine spinu
razognut' nekoli.  Prikazchik shibko lyutuet. CHut' chto - i knut, a to i v
zheleza posadit.
     Voznica tyazhko vzdohnul i nadolgo zamolchal.  CHut' poveselel, kogda
les poredel, razdvinulsya i oboz vyehal k nebol'shoj dereven'ke.
     - Petrovka. Tut, podi, i zanochuem. Von i Egor, bol'shak nash, mashet
na postoj. K muzhikam pojdem kormit'sya.
     V dereven'ke  tiho,  unylo.  Utonuli v bur'yane kurnye izbenki pod
solomennoj kryshej. Mezh dvorov brodit toshchaya lohmataya sobaka.
     - |koe  bezlyud'e,  -  hmyknul  voznica.  -  Kuda narod podevalsya?
Byvalo, tut s muzhikami torgovalis'. Reki-to u nih net, leshcha brali.
     Obozniki raspryagli  loshadej  i  poshli  po  izbami.  No vsyudu bylo
pusto,  lish' u cerkvushki uvideli dryahlogo starika v vethom rubishche. Tot
stoyal pred vratami na kolenyah i o chem-to tiho molilsya.
     - Zdorovo zhili, otec, - prerval ego molitvu Egor.
     Starik podslepovato,  podstaviv suhuyu ladoshku k seden'kim brovyam,
glyanul na muzhika.
     - Zdorovo, rodimyj... Podymi-ka menya, mochi net.
     Muzhiki podhvatili deda za ruki, podnyali.
     - Ne derzhat nogi-to, pomru zavtre. Vy tut, chu, na nochleg stanete.
Pohoronite, rodimye, a ya za vas bogu pomolyus'. Ne zadolgo, do solnyshka
uberus'. Vot tut, za hramom, i polozhite.
     - Pozhil by, otec. Uspeesh' k bogu-to, - molvil bol'shak.
     - Ne, rodimye, na pokoj pora.
     - A gde zh narod, otec?
     - Soshli.  Kto  v  lesa,  a kto v zemli okrajnye.  Ot Mikity Pupka
soshli, ozoroval osudar' nash, shibko ozoroval. Ot bessyticy i sbegli.
     Starik zakashlyalsya,  izo  rta  ego poshla sukrovica.  Muzhiki vnesli
deda v blizhnyuyu izbu,  polozhili na lavku.  Kogda tot otdyshalsya,  Vasyuta
protyanul emu lomot' hleba.
     - Pozhuj, otec.
     Starik vyalo otmahnulsya.
     - Ne, synok. Nutro ne prinimaet.
     - Ploh  ded.  Znat'  i  vpryam' pomret,  - perekrestilsya bol'shak i
povelel sklikat' muzhikov.
     Rastopili pech', svarili uhu. Eli sporo: rano podymat'sya.
     - Dni pogozhie, kak by tuhlec ne zavelsya, - stepenno ronyal za uhoj
Egor.  -  Togda  hlebnesh'  gorya.  Na  carevom  dvore  za  taku rybu ne
pozhaluyut. Libo knutom popotchuyut, libo v temnicu svolokut. Pri gosudare
Ivane  Vasil'eviche  znakomca  moego,  iz  Rostova,  na dybe rastyanuli.
Dostavil na Kormovoj dvor desyat' chanov,  a odin  podysportilsya.  Carev
povar s容l rybinu da i sleg - zhivotom zaneduzhil.  Mozhet,  chem i drugim
ob容lsya,  no ukazal na bol'shaka.  Shvatili - i na dybu, pytat' zachali.
Poshto-de,  gosudarya  umyslil  izvesti?  Ne  kinul  li  v  bochku  zel'ya
otravnogo? Tak i zagubili cheloveka.
     - Proklyatoe nashe delo, - ugryumo proronil odin iz voznic.
     - Hudoe,  bratcy,  - poddaknul Egor.  - YA s temi  podvodami  tozhe
hodil. Vpervoj na Moskvu poslali. Priehal v Belokamennu - rot razinul.
Kreml', terema, sobory. Srodu takoj krasy ne videl. A vspyat' iz careva
grada ehal - krovushkoj ishodil,  plastom na telege lezhal. Edva nogi ne
protyanul. I ne odin ya. Vseh batogami pozhalovali. Vot tak-to, rebyata!
     Podnyalis' na  zor'ke.  Vasyuta tronul starika za plecho,  no tot ne
shelohnulsya.  Prislonilsya  uhom  k   grudi,   ona   byla   holodnoj   i
bezzhiznennoj. SHiroko perekrestilsya.
     - Prestavilsya nash ded. Nado mogilu ryt'.
     - Batyushku by syudy. Greshno bez othodnoj, - molvil Egor.
     Muzhik iz Ugodich kivnul na Vasyutu.
     - V popy ego otryadili. Za blagosloveniem k patriarhu edet.
     - Vona kak,  - protyanul Egor.  - Tak provodi upokojnika,  hristov
chelovek.
     - Ne dovodilos' mne. Kanon u belogostickih monahov postig, no sam
ne pogrebal, da i nel'zya bez duhovnogo sana, - rasteryalsya Vasyuta.
     - Nichego,  pered bogom zachtetsya.  Ty tut molis',  a  my  domovinu
pojdem ladit'.
     Muzhiki vyshli iz izby,  i Vasyuta ostalsya odin s pokojnikom. Boyazni
ne bylo,  no molitvy pochemu-to vdrug zabylis', i ne srazu on pripomnil
nuzhnyj kanon,  gde prosil u gospoda prostit' zemnye grehi  raba  bozhiya
Ipatiya i upokoit' ego v vechnyh obitelyah so svyatymi.
     Pohoroniv starca,  tronulis' dal'she.  I vnov' obstupili  dremuchie
lesa;  odnako  do  Pereyaslavlya  ehali  spokojno - ni s odnoj razbojnoj
vatagoj ne vstretilis' -  i  vse  zhe  v  verstah  tridcati  ot  Moskvy
prishlos' vzyat'sya za topory.
     Naleteli skomorohi - hmel'nye,  shumnye,  derzkie; obstupili oboz,
oglushili  bubnami,  rozhkami  i  volynkami.  Vozhak,  ryzhekudryj detina,
vsprygnul na perednyuyu podvodu.
     - CHto vezem, borodachi? Kazhi tovar krasnyj, naryazhaj lyud sermyazhnyj!
     - Lyudishki my malye,  shli by sebe,  - zazhav v  ruke  topor,  hmuro
brosil bol'shak.
     Detina shmyaknul dubinoj po chanu.
     - Zeleno vinco, rebyatushki! Gulyat' budem!
     - Ne tron'. Rybu vezem.
     - Aj, vresh'. Glyanem, rebyatushki!
     Vyshib dnishche, zapustil pyaternyu v chan i totchas otdernul ruku.
     - Vinco li, Sergunya?
     - Strekava,  veselye.  Oj,  zhalit!  Kin'  rukavicu.  (Strekava  -
krapiva.)
     Hohotnul, vybrosil strekavu nazem', shvyrnul vatage rybinu.
     - Ne sovral, boroda. Hudoj tovar, rebyatushki. Obrok vezete?
     - Obrok,  parya.  Ne veli rushit',  batogami  zaporyut.  Tyaglecy  my
carevy.
     - Tak by  i  skazyval,  -  ulybnulsya  Sergunya.  -  My-to  dumali,
kupchishki  prut.  Ezzhaj  s  bogom,  podnevol'nyh  ne  trogaem.  V put',
veselye!
     Vataga bystro  snyalas',  budto  ee i ne bylo,  a bol'shak podnyal s
zemli vybitoe dnishche, zavorchal nezloblivo:
     - Vot narod. SHastayut po dorogam, prokudniki.
     Ukryl chan i vnov' povel oboz vdol' gluhogo, dremuchego bora.
     K Sretenskim vorotam Skorodoma pod容hali v polden'.  S vysokoj, v
dva kop'ya,  bashni na oboznikov, pozevyvaya, glyanul karaul'nyj strelec v
krasnom kaftane.  (Skorodom - derevyannyj gorod, vystroennyj v Moskve v
1591 g.)
     - CHto za lyud?
     - S Rostova,  sluzhilyj.  Obrok na carev dvor  vezem.  Otvoryaj!  -
kriknul bol'shak.
     - CHego shumish'?  |koj toropyga. Desyatnika netu, a bez nego vpushchat'
ne veleno. ZHdi.
     Bol'shak zlo krutnul golovoj i potyanulsya za  pazuhu.  Zavorchal:  -
Lihoimcy. Koj raz ezzhu i vse den'gu vymogayut. Nu, Moskva-matushka...
     Vasyuta rasproshchalsya s oboznikami na Nikol'skoj ulice Kitaj-goroda.
     - Spasibo za soput'e,  muzhiki.  Daj vam bog udachi. Mozhet, kogda i
svidimsya.
     - I  ty,  smotri,  ne ploshaj,  - hlopnul ego po plechu bol'shak.  -
Budesh' u vladyki,  pomolis' za nas. Avos' i upremudrit gospod' na put'
dobryj.
     Muzhiki poehali k Krasnoj ploshchadi, a Vasyuta netoroplivo zashagal po
Nikol'skoj.  Ulica shumnaya, naryadnaya. Vasyuta zaglyadelsya bylo na vysokie
boyarskie terema s uzornymi bashnyami i shatrovymi navesami, no totchas ego
sil'no dvinuli v bok.
     - Postoroni, razzyava!
     Mimo proskochil  chernyavyj  korobejnik  v kumachovoj rubahe.  Vasyuta
pogrozil vsled kulakom,  no tut ego cepko uhvatili za polu  kaftana  i
potyanuli  k  lavke.  Torgovyj  sidelec v sukonnom kaftane sunul v ruki
baran'i sapogi.
     - Beri, paren'. Zadarma otdam.
     Vasyuta zamotal golovoj i hotel bylo stupit' v tolpu,  no  sidelec
derzhal krepko, ne vypuskal.
     - Neshto po Moskve v laptyah hodyat? I vsego-to vosem' altyn.
     Vasyuta glyanul na svoi chuni iz pen'kovyh ochesov i mahnul rukoj.
     "Sramno v laptyah k patriarhu.  Starcy na odezhu deneg  ne  zhaleli,
veleli kazisto odet'sya", - podumal on, razmatyvaya onuchi.
     Sapogi okazalis' v  samuyu  poru,  a  chuni  on  sunul  v  kotomku:
sgodyatsya na obratnyj put'. Sidelec podtolknul ego v spinu.
     - Gulyaj boyarinom... Naletaj, pravoslavnyya! Sapogi belyya, krasnyya,
saf'yanny-ya-ya!
     Tolpa ottesnila  Vasyutu  k  derevyannomu   runduku,   za   kotorym
vozvyshalsya  debelyj  kupchina,  zazyvaya posadskij lyud k meham bobrovym.
Obok s Vasyutoj ochutilsya skudoroslyj starichok v deryuzhke.  (Runduk  -  v
dannom sluchav prilavok; lar', krytaya lavka; kryl'co, seni, most.)
     - Oblapushili tebya,  molodshij.  Sapogam tvoim  krasnaya  cena  pyat'
altyn,  -  molvil  on  i tut zhe dobavil,  vidya,  chto Vasyuta poryvaetsya
shagnut' k sapozhnoj lavke.  - Naprasno, molodshij, na vsyu Moskvu osmeyut.
Tut, brat, samomu kumekat' nado. A kupec, chto strelec: oploshnogo zhdet.
Ty, znat', iz dereven'ki?
     - Ugadal, otec. Kak proznal?
     - |va,  - ulybnulsya starichok. - Selyan-to za verstu vidno. Von kak
po teremam glazeesh'. Vpervoj v Belokamennoj?
     - Vpervoj, - prostodushno priznalsya Vasyuta. - Lepota tut. I cerkva
i horomy divnye.
     - Krasna Moskva-matushka,  - kivnul starichok i povel rukoj vpravo.
-  To  hramy  monastyrya  Nikoly Starogo.  A horomy da palaty kamenny -
carevyh boyar.  Zrish', chuden terem? Knyazya Ondreya Telyatevskogo, a za im,
poodal' - Trubeckogo, SHeremeteva da Vorotynskogo. Zelo prigozhi.
     Mimo, rastalkivaya posadskih,  proshel  vysochennyj  muzhik,  oglashaya
torgovye ryady zvonkim, zadornym klichem:
     - Sbiten' goryach!  Vot sbiten', vot goryachij - p'et prikaznyj, p'et
pod'yachij!  (Sbiten' - goryachij napitok,  prigotovlennyj iz vody, meda i
pryanostej.)
     - Pogovoristyj paren', - skazal Vasyuta,
     - |togo znayu - provor!  ZHelezo kovat',  devku  celovat'  -  vezde
pospeet. Tut inache nel'zya, na torgu den'ga prokazliva.
     Starichok eshche chto-to promolvil,  no tolpa vdrug kachnula  Vasyutu  k
brevenchatoj mostovoj; nad Nikol'skoj gulko proneslos':
     - Carev srodnik edet!..  Boyarin Godunov!  (Rodnaya  sestra  Borisa
Godunova - Irina - byla vydana zamuzh za carya Fedora.)
     Stalo tiho,  budto glashataj kinul v tolpu chernuyu, skorbnuyu vest'.
Ot   Nikol'skih  vorot  pokazalis'  stremyannye  strel'cy  v  malinovyh
kaftanah;  sideli na rezvyh konyah molodcevatye,  gordelivye, pomahivaya
pletkami. Vasyuta sunulsya bylo napered - hotelos' poblizhe posmotret' na
blizhnego careva boyarina  -  no  lyubopytstvoval  nedolgo:  plecho  ozhgla
streleckaya plet'.
     - Osadi-i-i! Gis'!
     Otshatnulsya, shvatilsya  za plecho,  a za spinoj okazalsya vse tot zhe
prizemistyj starichok v deryuzhke.
     - Ne vezet te, molodshij. U nas i za poglyad zhaluyut. ZHmis' ko mne.
     A strel'cy vse napirali,  tesnili slobozhan k rundukam i  boyarskim
tynam;  nakonec  na  belom  skakune pokazalsya i sam Godunov,  lico ego
neskol'ko raz mel'knulo v chastokole serebristyh  berdyshej,  no  Vasyuta
uspel  razglyadet'.  Ono  bylo  chisto i rumyano,  s chernymi,  kak smol',
brovyami i  s  korotkoj  kurchavoj  borodkoj;  iz-pod  shapki,  unizannoj
dorogimi kamen'yami, vilis' chernye kudri.
     "Staten boyarin i likom prigozh", - podumal Vasyuta.
     - Zlodej... Ubivec, - uslyshal za spinoj goryachij shepot.
     - Carevicha nevinnogo zagubil, - vtoril emu drugoj tihij golos.
     I otovsyudu  zagovorili  -  zlo,  priglushenno,  pod  drobnyj cokot
konskih kopyt.
     - Sotni uglichan skaznil, irod.
     - Caricu Mar'yu v skit upryatal.
     - S vedunami znaetsya.
     - Velikij glad i mor na Rusi. Goroda i vesi vpuste.
     - Tyaglom zadavil, ne vzdohnut'. A chut' chto - i na dybu.
     Vsled boyarskomu poezdu kto-to gromko i derzko vykriknul:
     - Dushegub ty, Boriska! Budet te bozh'ya kara!
     Sredi slobozhan zashnyryali istcy i zemskie yaryzhki,  iskali derzkogo
posadskogo. Syshchut - i ne minovat' emu plahi, Godunov skor na raspravu.
(Zemskij yaryzhka (yaryga) - v  Moskovskom  gosudarstve  XVI-XVII  vv.  -
nizshij sluzhitel' v prikazah, vypolnyavshij policejskie funkcii.)
     "Ne lyubyat boyarina v  narode.  Ish',  kak  ozlobilis'",  -  podumal
Vasyuta. Obernulsya k starichku:
     - Daleche do Patriarshego dvora?
     - Rukoj podat',  molodshij. ZHal', nedosug, a to by svel tebya... Da
ty vot chto,  stupaj-ka  za  strel'cami,  oni  v  Kreml'  edut.  A  tam
sprosish'. Da smotri, ne otstavaj, a ne to somnut na Krasnoj.
     V Kremle boyarskij poezd povernul na  ZHitnichnuyu  ulicu,  a  Vasyuta
vyshel na Troickuyu.  Stal podle hrama Paraskevy-pyatnicy,  sdvinul shapku
na zatylok.  Glazel zacharovanno na kremlevskie terema i sobory, pokuda
ne uvidel pered soboj pozhilogo cherneca v ryase i v klobuke. Sprosil:
     - Ne ukazhesh' li, otche, Patriarshij dvor?
     Monah tknul perstom na vysokuyu kamennuyu stenu.
     - To podvor'e svyatoj Troicy, otrok. A za nim budet dvor vladyki.
     Skazal i  pospeshil  k hramu,  a Vasyuta poshagal mimo monastyrskogo
podvor'ya.  U Patriarshego dvora ego ostanovili  karaul'nye  strel'cy  v
golubyh kaftanah.
     - Kuda? - pytlivo ustavilsya na nego desyatnik.
     - K vladyke dlya posvyashcheniya. Dopusti, sluzhilyj.
     Desyatnik mignul strel'cam i te  obstupili  Vasyutu.  Odin  iz  nih
provorno  zapustil  ruku za pazuhu.  Vasyute ne ponravilos',  ottolknul
strel'ca shirokim plechom.
     - Ne lez', sluzhilyj!
     - Cyc,  duren'!  A mozhet, u tebya pistol' ali otravnoe zel'e. Kazhi
odezhu.
     - Ish', chego udumal, - usmehnulsya Vasyuta. - Glyadi.
     Raspahnul kaftan, vyvernul karmany.
     - Ladno, stupaj, - burknul desyatnik i povelel otkryt' vorota.
     Dolgo rassprashivali Vasyutu i pered samymi palatami.
     - S rostovskogo uezdu? A gramotu ot miryan prines?
     - Prines, otche.
     Kelejnik prinyal gramotu i,  ne raskryvaya,  pones  ee  patriarshemu
kaznacheyu;  vskore vyshel i molcha povel Vasyutu v nizhnie pokoi.  V temnom
pristenke tolknul svodchatuyu dver'.
     - Ozhidaj tut. Poklichem.
     V kel'e vsego lish'  odno  okonce,  zabrannoe  zheleznoj  reshetkoj.
Sumerechno,  tiho,  v pravom uglu,  nad obrazom Spasa, chadit neugasimaya
lampadka, kidaya bagrovye bliki na mednyj oklad.
     Dushno. Vasyuta  snyal  kaftan  i opustilsya na lavku;  posle dal'nej
dorogi klonilo v son.  Zakryl glaza,  i  totchas  predstali  pered  nim
shumnye  torgovye  ryady  Krasnoj  ploshchadi,  velichavyj Kreml' s groznymi
bojnicami i vysokimi bashnyami, belokamennye sobory s zolotymi kupolami,
a potom vse sputalos', smeshalos', i on provalilsya v glubokij son.
     Ochnulsya, kogda druzhno udarili kolokola na zvonnicah,  i poplyl po
carevu Kremlyu malinovyj zvon.  Podnyalsya s lavki, zevnul, perekrestilsya
na obraz.
     V kel'yu neslyshno stupil molodoj poslushnik - pozval Vasyutu v maluyu
trapeznuyu.  Zdes', za dlinnym shirokim stolom, sideli na lavkah desyatka
dva  parnej  i  muzhikov  v mirskoj odezhde.  Vse oni prishli v Moskvu za
posvyashcheniem.
     Eli pohlebku  iz  konoplyanogo  soka  s  gruzdyami,  varenyj goroh,
pirogi s kapustoj, zapivali kiselem.
     Podle Vasyuty,  utiraya pot so lba,  shumno chavkal debelyj borodach v
temno-zelenom  sukmane.  Oblizyvaya  derevyannuyu  lozhku,  povernulsya   k
Vasyute.
     - Otkel' pritashchilsya?.. Iz Ugozhej. A ya i togo daleche. Iz Kargopolya
prishel k svyatejshemu.
     Vasyuta krutnul golovoj:  storonushka - samaya glush',  za tyshchi verst
ot stol'nogo grada.
     - Kak zhe dobralsya? U vas tam splosh' lesa da bolota, skazyvayut.
     - Hvatil  goryushka.  Edva  medved'  ne  zadral.  Horosho,  soputnik
vyzvolil,  on-to do samoj Moskvy so mnoj brel. A tretij v bolote utop.
Kolobrodnyj byl, vse o gulyashchih zhenkah bakulil. Vsya-de uslada v nih...
     - Greshno sramoslovit'! - pristuknul posohom sedoborodyj kelejnik,
nadziravshij za trapezoj.
     Zastolica primolkla, a potom, kogda poeli, vse vstali na molitvu.
Kelejnik  i  tut  dosmatrival,  buravil malen'kimi,  kolyuchimi glazkami
kazhdogo bogomol'ca.
     - Net v tebe userdiya.  Poklony maly i v molitve ne gorazd.  CHtesh'
putano,  -  zavorchal  on  na  kargopol'ca.  Tot  zachastil,   sumatoshno
zakolotil  v  grud'  perstami,  udaryayas'  shirokim  lbom o pol.  Vasyuta
prysnul, a dotoshnyj kelejnik tut kak tut.
     - Zelo vesel, otrok. Na molitve!
     - Prosti, otche, - unimaya smeshinku, povinilsya Vasyuta.
     Na drugoj  den'  v Krestovoj palate byli naznacheny smotriny.  Vse
stali v odin ryad,  a patriarh Iov sidel v reznom kresle.  Na nem belyj
klobuk s krylami heruvima, shelkovaya mantiya s barhatnymi skrizhalyami, na
grudi temnogo zolota panagiya s raspyatiem Hrista,  unizannaya zhemchugom i
izumrudami; v pravoj ruke patriarha chernyj rogatyj posoh s kamen'yami i
serebrom po drevku.  (Skrizhal' - v dannom sluchae nagrudnik  na  mantii
arhiereya. Panagiya - ikona, nosimaya arhiereyami na grudi.)
     Vasyuta orobel:  lik svyatejshego byl surov,  velichav i nepristupen;
kazalos',  chto  sam  gospod' soshel s neba i vossel v raspisnom kresle,
sverkaya zolotymi odezhdami.
     "Pervyj posle  boga...  Svyatoj.  Dolzhno,  vse  grehi  moi vedomy.
Parashku-to promanul. Tak ved' sama lastilas'... Ne ugozhu v batyushki", -
podumalos' emu.
     Patriarshij kaznachej predstavlyal kazhdogo  svyatejshemu.  Tot  slegka
kival  svetlo-kashtanovoj  borodoj,  molchalivo poglazhivaya beloj holenoj
rukoj panagiyu. Kogda kaznachej molvil o Vasyute, patriarh ozhivilsya.
     - Iz Ugozhej?.. Dobro, dobro, syne. Vyhodit, prestavilsya Paisij...
Bogolyubivyj byl pastyr',  na dobrye  dela  miryan  nastavlyal.  Lyubil  ya
Paisiya.
     Iov shiroko perekrestilsya,  lico ego stalo zadumchivym; kogda-to on
vedal  Rostovskoj  eparhiej,  i  otec  Paisij  byl  v  chisle ego samyh
sobinnyh pastyrej.
     V Krestovoj   bylo   tiho,  nikto  ne  posmel  narushit'  molchaniya
svyatejshego;  no vot on kachnulsya na myagkoj podushke iz zolotnogo barhata
i vnov' ustremil svoj vzor na Vastotu.
     - A vedaesh' li ty, otrok, chem slavna zemlya Rostovskaya?
     Vasyuta zamyalsya:   Rostov   mnogim   slaven,  byl  on  kogda-to  i
velikoknyazheskim stol'nym gradom i s poganymi liho voeval.  O  bogatyre
Aleshe  Popoviche po vsej Rusi pesni skladyvayut.  A rostovskie zvonnicy?
Nigde ne uslyshish' takogo malinovogo zvonu.
     I Vasyuta,  unyav  robost',  obo vsem etom povedal.  Lico svyatitelya
tronula legkaya ulybka.
     - Dobro  rechesh',  syne...  A  eshche  chem slavna zemlya tvoya?  Kto iz
velikih chudotvorcev oschastlivil Rus' pravoslavnuyu?
     - Prepodobnyj Sergij,  vladyka.  Syn rostovskogo boyarina Kirilla.
Mnogo let on zhil v skitu otshel'nikom,  a zasim Troice-Sergievoj  lavre
nachalo polozhil.
     - Hvalyu, otrok... CHti gramotu ot miryan, otec Mefodij.
     Patriarshij kaznachej  priblizilsya  k  Iovu  i  vnyatno,  podrygivaya
okladistoj borodoj, prochel:
     "My, krest'yane   sela  Ugozhi,  vybrali  i  izlyubili  otca  svoego
duhovnogo Vasiliya sebe v prihod.  I kak ego bog blagovolit,  i  svyatoj
vladyka ego v popy posvyatit, i buduchi emu u nas v prihode s prichastiem
i s molitvami byt' podvizhnu i  so  vsyakimi  potrebami.  A  on  chelovek
dobryj, ne brazhnik, ne propojca, ni za kakim hmel'nym pit'em ne hodit;
v tom my, starosty i mirskie lyudi, emu i vybor dali".
     Patriarh kivnul i povelel Vasyute podojti blizhe.
     - A povedaj, syne, chto derzhit zemlyu?
     - Voda vysoka, svyatyj otche.
     - A chto derzhit vodu?
     - Kamen' plosk vel'mi.
     - A chto derzhit kamen'?
     - CHetyre kita, vladyka.
     - Pohval'no,  otrok,  zelo pohval'no.  A gorazd li ty v  gramote?
Podaj emu psaltyr', Mefodij.
     Vasyuta prinyal knigu,  obolochennuyu sinim saf'yanom,  i beglo  nachal
chitat'.
     - Dovol'no, syne. Primi moe blagoslovenie.
     Slozhiv ruki na grudi,  Vasyuta stupil k patriarhu,  pal na koleni.
Iov vysoko vozdel pravuyu ruku.
     - Vo  imya  otca  i syna i svyatogo duha!  - istovo promolvil on i,
shiroko perekrestiv, kosnulsya ustami Vasyutinoj golovy.
     V tot  zhe  den' otobrannyh patriarhom stavlennikov rukopolagali v
svyashchenniki.
     Iz hrama Vasyuta SHestak vyshel otcom Vasiliem.


                                 SKIT

     Luch solnca,  probivshis'  cherez  gustye  vershiny,  pal  na   lico.
Bolotnikov  prosnulsya,  podnyal  golovu.  Vasyuta  lezhal ryadom i chemu-to
ulybalsya vo sne.
     - Vstavaj, druzhe. Pora.
     Vasyuta ochuhalsya ne srazu,  a kogda nakonec otkryl  glaza,  to  po
licu ego vse eshche bluzhdala ulybka.
     - |h-ma...  Pogodil  by  chutok.  Takoe,  brat,   prividelos',   -
potyagivayas', veselo progovoril on.
     - Al' gde na piru byl?
     - Pir chto... S Parashkoj provozhalsya. Vot bedovaya!
     Vasyuta tiho rassmeyalsya i opustil ladoni v travu,  oblituyu  rosoj.
Umyl lico.
     - |kaya blagodat' sedni... Ne polegchalo, parya?
     - Kazhis', poluchshe, - otvetil Ivanka, hotya chuvstvoval vo vsem tele
slabost'.
     V lesu  tiho,  pokojno.  Nad  beglecami  raspustila shirokie vetvi
materaya el';  pod neyu rosli dve tonen'kie ryabinki,  upirayas' kudryavymi
makushkami v kolyuchie lapy.  Minet nalet'e-drugoe,  i budet im tesno, ne
vidat' ryabinkam ni solnca,  ni prostora: moguchaya el' navsegda upryatala
ih v svoe sumerechnoe carstvo.  A chut' poodal' el' pereplelas' vershinoyu
s krasnoyu sosnoyu, slilas' s neyu v edinyj stvol, porodnyas' naveki.
     - CHuden mir, druzhe. Glyan', - povel rukoj Ivanka.
     - CHuden,  parya, - poddaknul Vasyuta, razmatyvaya kotomu. - Davaj-ka
pozhuem malost'.
     Doeli hleb i myaso i pobreli po zamshelomu  lesu;  krugom  gomonili
pticy, raduyas' pogozhemu utru.
     - Dorogu vedaesh'? - sprosil Ivanka.
     - Ne shibko,  - priznalsya Vasyuta.  - Ajda na voshod, a tam, versty
cherez tri, dolzhny na rostovskuyu dorogu vyjti.
     SHli netoropko: les stoyal gustoj i koryazhistyj.
     - Mnogo o sebe vcheras' skazyval, da tokmo o vatage umolchal. Poshto
k Bagreyu pristal?
     - A k Bagreyu ya i ne mnil pristavat'. On menya sam v polon svel.
     - |to gde zhe?
     - Iz Moskvy ya s torgovym obozom vozvrashchalsya. Aglickie kupcy vezli
kozhi na Holmogory, a oboznikov oni v Belokamennoj podryadili. Vot i ya s
nimi do Rostova.  A tut vataga nagryanula.  Kupcov i voznic perebili, a
menya ostavili.
     - CHem zhe ty Bagreyu poglyanulsya?
     - Iz  Moskvy-to  ya  batyushkoj  vyshel.  Na  telege  v  skuf'e  da v
podryasnike sidel,  vot i  ne  tronuli  lihie,  Nam-de  davno  popa  ne
dostavalo, greshnye my, budesh' molit'sya za nas, da usopshih pogrebat' po
hristianskomu  obychayu,  nel'zya  nam  bez  batyushki.  Ponachalu  steregli
nakrepko,  iz  podkleta  ne  vypuskali,  a potom malost' volyushki dali,
stali na razboj s soboj brat'.  Protivilsya,  da kuda tut.  Bagrej  vse
posmeivalsya:  "Ali bez greha hochesh' prozhit'?  Ne vyjdet,  otche, v moej
vatage angelov ne voditsya.  Beri topor da rubi kupchishek.  A grehi svoi
potom zamolish'". Pytalsya bezhat', da usledili. Odnogo lihogo shestoperom
stuknul, tot zamertvo upal. Hoteli v volch'yu klet' kinut', da Bagrej ne
dal.   Mne,  govorit,  pop-ubivec  vdvojne  slyuben.  Sedmicu  na  cepi
proderzhali,  a potom vina kovsh  podnesli  i  vnov'  na  tat'bu  vzyali.
Veselyj stal, derzkij. Kupca toporom zasek. Posle hmel' vyletel, da uzh
pozdno,  mertvogo ne voskresish'.  A Bagrej eshche pushche smeetsya:  "Dushegub
ty,  batyushka,  gosudarev prestupnik. Kupchina caryu Fedoru sobolya vez, a
ty ego satane v preispodnyu. Negozhe, batyushka. Otnyne i sterech' ne budu.
CHto  tatya  v  zhelezah  derzhat'?"  No sam vse zhe upredil:  "A koli ujti
nadumaesh' - patriarhu gramotu otpishem.  U nego istcy pokrepche zemskih,
razom syshchut,  i ne vydat' tebe bela sveta.  Tak chto, otche, bezhat' tebe
nekuda".  YA posle togo podryasnik na kaftan smenil,  oskvernil ya popovu
odezhu.  A  vskore  tebya  v  yamu kinuli,  vot i ves' skaz.  (SHestoper -
starinnoe  holodnoe  oruzhie  -  rod  bulavy  s   golovkoj   iz   shesti
metallicheskih per'ev (shipov).)
     - Ne zarobel ujti?
     - A  chego  robet'.  Uzhel'  sred' lihih zhit'?  Bagrej chisto upyr',
rodnoj materi ne pozhaleet. Strashnyj chelovek!
     - Verno, druzhe. Legche so zverem povstrechat'sya... A teper' kuda?
     - Pokuda v Rostov.  Shozhu v Ugozhi,  starcam povinyus',  nel'zya mne
teper'  v batyushki.  Po Rusi podamsya,  a mozhet,  s toboj pojdu.  Sam-to
daleche li?
     - Daleche, druzhe... Gde zh doroga tvoya? Tut samoe razglush'e.
     - Nikak, zaplutali, Ivanka.
     Les stoyal sploshnoj stenoj - dremuchij, dikij.
     - Zabreli, odnako, - prisvistnul Ivanka.
     - A, mozhet, napryamik? - predlozhil Vasyuta.
     - Net, druzhe. Davaj-ka primem vpravo.
     Proshli eshche s polversty,  no les ne redel i,  kazalos', stanovilsya
vse sumrachnej i nepristupnej.  CHut' poodal' gromko uhnul filin. Vasyuta
vzdrognul, perekrestilsya.
     - Sgin', nechistyj!
     Teper' uzhe vzyali vlevo, no vskore Vasyuta ostanovilsya.
     - Zrish' sosnu goreluyu?  Dolzhno,  Il'ya strelu  kinul.  Opyat'  syuda
prishli.
     - Byli my tut, - kivnul Ivanka.
     - Leshij  nas  krutit,  lesovik,  -  ponizil  golos Vasyuta i vnov'
osenil sebya krestom.  Oglyadelsya, skinul kotomku i prinyalsya razmatyvat'
kushak s zipuna.
     - Ty chego, druzhe?
     - Kak chego?  Al' ne znaesh',  - pereshel na shepot Vaseyuta, skidyvaya
zipun. - Slysh', uhaet. To ne filin, leshak v nego obernulsya.
     Snyal rubahu,  vyvernul  naiznanku  i  vnov' odel;  to zhe samoe on
sdelal i s zipunom.  Zatem perekrestil  les  na  vse  chetyre  storony,
prigovarivaya:
     - Otvedi,  gospodi,  nechistogo!  Pomogi rabam tvoim  ot  lesovika
vybrat'sya. Pomogi, gospodi!
     Ivanka tozhe perekrestilsya:  podi,  i vpryam' lesovik zakruzhil.  Ne
zrya  kogda-to  otec skazyval:  "V kazhdom lesu leshij voditsya.  Tol'ko i
zhdet muzhika,  chtoby v glush' zamanit'. Hitryushchij! On i svishchet, i poet, i
plachet, a to nachnet pet' bez golosa. Byvaet i v volka prikinetsya, a to
i v samogo muzhika s kotomkoj. Lukav lesovik".
     - A teper' poshli s bogom, - molvil Vasyuta.
     No plutali eshche dolgo,  ne srazu ih leshak otpustil.  I vot,  kogda
vkonec  umorilis',  les chut' posvetlel,  a vskore i vovse razdvinulsya,
dav prostor goryachemu solncu.
     - Peredohnem malost',  - utiraya pot so lba, skazal Vasyuta i nachal
vnov' vyvorachivat' zipun.
     - Peredohnem,  - soglasilsya Ivanka.  Emu opyat' stalo huzhe, golova
byla tyazheloj, po vsemu telu razlival zhar. Ochen' hotelos' pit'.
     Vasyuta, pereodevshis', upal v travu, shiroko raskinul ruki.
     - Kaby ne sovershil obryad - sginuli.  Muzhik nash iz Ugozhej ubrel  v
senozornik  v  les,  da  tak  i  ne  vernulsya.  Zahorovodil ego leshij.
(Sonozornik - iyul'.)
     Bolotnikov oglyadelsya,   zaprimetil  buerak  u  molodogo  el'nika,
podnyalsya.
     - Pojdu ovrazhek glyanu. Avos', rodnik syshchu.
     Spustilsya v buerak,  s golovoj utonuv v duhovitom  yagel'nike,  no
ovrazhek  okazalsya  bez  klyucha.  Vybralsya,  pomanil  rukoj Vasyutu.  Tot
podoshel, ahnul:
     - Gorish' ty, parya. Hudo tebe.
     - Projdet. Vot by vodicy ispit'.
     - Ty lezhi, a ya najdu vodicy.
     - Vmeste pojdem.
     Poshli vniz  po  ugoru,  usypannomu  redkim  el'nikom;  Bolotnikov
stupal vperedi, hmuro dumal:
     "Srodu neduga  ne  vedal,  a tut skrutilo.  Ostudil nogi.  CHertov
Mamon!..  Lish' by dorogu syskat',  a tam do yama dobredem,  da i Rostov
budet  nedaleche".  (YAm  - selenie na pochtovom trakte,  gde proezzhayushchie
menyayut loshadej.)
     Posle el'nika vyshli na prostor,  no on  ne  radoval:  pered  nimi
okazalis' bolota,  porosshie myagkimi kochkami i zelenoj klyukvoj. Vnachale
idti bylo legko,  nogi pruzhinili v krasnom suhom mhu,  no  vskore  pod
laptyami zahlyupala voda. Proshli eshche s polchasa, no bolotam, kazalos', ne
bylo konca; zelen' ryabila v glazah, durmanil brazhnyj zapah bagul'nika.
     - Tut bez posoha ne projti. Zybun nachinaetsya, - vyskazal Ivanka.
     - Avos', projdem, - mahnul rukoj Vaeyuta. - Kazhis', vpravo posushe.
     Sdelal neskol'ko  shagov i tiho vskriknul,  provalivshis' po poyas v
tryasinu. Popytalsya vytyanut' nogi, no osel eshche glubzhe.
     - Ne  shevelis'!  -  kriknul  Ivanka,  pospeshno  skidyvaya  s  sebya
opoyasku. Upal v moh, popolz, kinuv konec Vasyute.
     - Derzhi krepche!
     CHto bylo sil,  pobagrovev licom,  potyanul Vasyutu iz tryasiny;  tot
vypolzal medlenno,  borozdya grud'yu tuguyu,  rzhavuyu zhizhu.  U Bolotnikova
vzdulis' veny na shee,  opoyaska vyskal'zyvala iz ruk, no on vse tyanul i
tyanul, chuvstvuya, kak besheno kolotitsya serdce i merknet svet v glazah.
     Vytashchil i, tyazhelo dysha, otkinulsya v moh. Vasyuta blagodarno tronul
ego za plecho.
     - Spasibo,  Ivanka.  Ne zhit' by  mne.  Otnyne  za  rodnogo  brata
budesh'.
     Bolotnikov molcha pozhal ego ruku; otdyshavshis', molvil:
     - Vspyat' pojdem, druzhe.
     - Vspyat'?.. No tam zhe les dremuch, da i leshak podzhidaet.
     - Okrug ugora popytaem.
     Povernuli vspyat',  no  mhi  sledov  ne  sohranili,  da  i  solnce
upryatalos' za tuchi.  Ivanka zapomnil:  kogda vstupali v bolota, solnce
grelo v zatylok.
     - Nikak i ugor poteryaem. Daleche ubreli, - ozirayas', zabespokoilsya
Vasyuta.
     - Vyjdem, - upryamo i hriplo brosil Ivanka. V gorle ego peresohlo.
- Ajda na brusnichnik.
     Tronulis' k  yagodniku.  Zdes'  bylo  sushe,  myagkij podatlivyj moh
vnov' priyatno zapruzhinil pod nogami.
     - Stoj,  chada!  Vperedi  -  pogibel',  - vdrug sovsem neozhidanno,
otkuda-to sboku, donessya chej-to povelitel'nyj golos.
     Oba opeshili,  holodnyj  oznob  probezhal po telu.  Sazhenyah v pyati,
iz-za  nevysokogo  kamysha  vysunulas'  lohmataya  golova  s   gromadnoj
serebryanoj borodoj.
     - Vodyanoj!  - obmer Vasyuta.  - Sgin',  sgin',  okayannyj! - sryvaya
natel'nyj krest, popyatilsya.
     - Ne puzhajtes', chada. Da hranit vas gospod'.
     - Kto ty? - osevshim golosom sprosil Ivanka.
     - Hristov chelovek,  pustynnik Nazarij...  A teper'  zrite  na  te
kochi, chto brusnichnym listom sokryty. Zrite li gadov polzuchih?
     Ivanka i Vasyuta priglyadelis' k brusnichniku i  uzhasnulis',  uvidev
na kochkah velikoe mnozhestvo zmej, svernuvshihsya v chernye kol'ca.
     - Znat', sam bog tebya poslal, starche, - vyskazal Ivanka.
     - Voistinu bog, - molvil otshel'nik.
     Byl on dreven,  prizemist,  i vidno,  davno  uzhe  ego  prigorbila
starost'. No glaza vse eshche byli zorki i pytlivy.
     - Stupajte za mnoj, chada.
     U starca   -   peremetnaya   suma  s  puchkami  trav,  na  nogah  -
lapti-shelyuzhniki.  Povel parnej vpered,  v  samoe  neprolaznoe  boloto.
(SHelyuzhniki - lapti iz kory tala.)
     - Da  kuda  zhe  ty,  ded!  -  voskliknul Vasyuta.  - Tam zhe splosh'
tryasina. Ne pojdu!
     - Ne  duri!  - oserchal starec.  - Ne vybrat'sya tebe iz bolota.  A
ezheli sumlen'e imeesh' - ne hodi. Proglotit tebya hodun.
     - Ne gnevajsya, starche. Za toboj pojdem, - progovoril Ivanka.
     - Stupajte za  mnoj  vosled,  -  molvil  otshel'nik  i  bol'she  ne
oglyanulsya.
     SHli dolgo,  ostorozhno,  mimo tryasinnyh  okon,  gde  zhizha  zarosla
tonkoj  zelenoj  ryaskoj,  mimo  kovarnyh bul'kayushchih zybunov,  porosshih
gustoj ternavoj.  Stupi mimo - i totchas uhnesh' v adovu yamu, otkuda net
puti-vozvrata.
     Zatem potyanulis' vysokie kamyshi,  cherez kotorye prodiralis' eshche s
polchasa,  a  kogda  iz  nih  vybreli,  vzoru  Ivanki i Vasyuty predstal
nebol'shoj ostrovok v dremuchej porosli.
     - Zdes' moya obitel', - skazal otshel'nik.
     Neskol'ko minut shli gluhim lesom  i  vskore  ochutilis'  na  maloj
polyane, sredi kotoroj temnel ubogij srub, s dvumya volokovymi okoncami.
Starec snyal u poroga sumu,  tolknul pered soboj dver' i molcha shagnul v
kel'yu.
     Bolotnikov ustalo privalilsya k stene,  osunuvsheesya lico ego  bylo
bledno, v glazah vse kruzhilos' - i utlaya izbushka s berestyanoj krovlej,
i vekovye eli,  tesno sgrudivshie polyanu,  i sam Vasyuta,  v iznemozhenii
opustivshijsya na zemlyu.
     Nazarij vyshel iz sruba i protyanul Bolotnikovu kovsh.
     - Vypej, otrok.
     Ivanka zhadno pripal k kovshu,  a starec okinul ego dolgim vzorom i
promolvil:
     - Boyalsya za tebya. Nedug tvoj zelo tyazhek. Stupaj v obitel'.
     Obernulsya k Vasyute.
     - Zahodi i ty, otrok. Vstanesh' so mnoj na molitvu.
     V kel'e sumrachno, volokovye okonca skupo propuskayut svet. Nazarij
ulozhil Bolotnikova i zapalil luchinu v svetce.  V izbushke - malaya pech',
shcherbatyj  stol,  postavec,  lavki  vdol' sten,  v pravom uglu - temnyj
zakoptelyj lik Bogomateri, u poroga - lohan' i kadka s vodoj.
     - Pomolimsya,  chado, - skazal otshel'nik, opuskayas' pered ikonoj na
koleni.
     - O chem molit'sya, starche?
     - Nikogda ne pytaj o tom,  otrok. Dushe tvoej bole vedomo. Molis'!
Molis' Bogorodice.
     Vasyuta vstal ryadom,  pomolchal,  a potom nadumal prosit' presvyatuyu
devu  Mariyu,  chtoby smilostivilas' i nisposlala zdorov'e "rabu bozh'emu
Ivanu".
     Posle istovogo  bogomol'ya  Nazarij neslyshno udalilsya iz kel'i,  v
Vasyuta podsel k Bolotnikovu.
     - Starec-to - chisto koldun... Kak tebe, parya?
     Bolotnikov otkryl slipayushchiesya glaza, oblizal peresohshie guby.
     - Podaj vody.
     Vasyuta metnulsya bylo k  kadke,  no  ego  ostanovil  voznikshij  na
poroge otshel'nik.
     - Vodoj nedug ne osilish'. Budu otvarami pol'zovat'.
     V rukah starca - prodolgovatyj dolblenyj sosud iz dereva.
     - Vypej, chado, i spi krepko.
     Ivanka vypil i smezhil tyazhelye veki.


                          OTSHELXNIK NAZARIJ

     Prosnulsya rano.  Vozle pohrapyval Vasyuta,  a  iz  krasnogo  ugla,
osveshchennogo  tusklo gorevshej luchinoj,  donosilis' priglushennye molitvy
skitnika.  Kogda on vozdeval nado lbom ruku i otbival zemnye  poklony,
po chernoj brevenchatoj stene plyasali prichudlivye teni. Vnov' zabylsya.
     - Prosnis', chado.
     Ivanka otkryl glaza, pered nim stoyal starec s kovshom.
     - Primi zel'e. Na semi travah nastoyano.
     Ivanka pripodnyalsya, vypil.
     - Ty lezhi, lezhi, chado. Son i travy v neduge zelo pol'zitel'ny.
     Nazarij polozhil legkuyu suhuyu ladon' na ego vlazhnyj lob i sidel do
teh por, poka Ivanku ne odolel son.
     Minula eshche  noch',  i  Bolotnikovu polegchalo;  starec dozvolil emu
vyhodit' iz kel'i.
     - Nagradil tebya gospod' dobrym zdraviem. Inomu by i ne podnyat'sya.
CHuyu, nuzhen ty na zemle bogu.
     - Spasibo, Nazarij. Travy tvoi i vpryam' zhivitel'ny.
     - Ne moi - bozh'i,  - strogo  popravil  otshel'nik.  -  Vse  vokrug
bozh'e:  i travy,  i lesa,  i klyuch-voda,  koyu ty zhazhdal.  Molis' tvorcu
vsemogushchemu...
     Vasyuta oba  dnya  hodil  na  ohotu;  dobyl streloj treh gluharej i
dyuzhinu utok.  Potcheval myasom Ivanku, tot el s hlebom i zapival kvasom.
Nazarij zhe k myasu ne pritronulsya.
     - CHego zh ty, ded? Post eshche daleche.
     Skitnik serdito nahmuril brovi.
     - Ne iskushaj, chado. Ne bozh'ya to pishcha.
     Ivanka doel lomot', sgreb kroshki so stola v ladon', kinul v rot i
tol'ko tut spohvatilsya, s udivleniem glyanuv na otshel'nika.
     - Slysh', Nazarij. CH'im zhe ty hlebom nas ugoshchaesh'?
     - Bozh'im,  otrok,  - nemnogoslovno izrek starec i vnov' vstal  na
molitvu.
     Parni pereglyanulis'.  Na drugoj den' oni poshli na  ohotu;  luk  i
kolchan so strelami vzyali u Nazariya.
     V boru bylo privol'no, solnechno; vozduh gustoj i smolistyj. CHasto
videli lisic i zajcev, po vetvyam elej i sosen skakali belki.
     - Zverya i pticy tut dovol'no. Ne puglivy, hot' rukami beri.
     Vskore bor razdvinulsya, i parni vyshli na solnechnuyu progalinu.
     - Mat' chestnaya.  Niva!  - ahnul Ivanka i shagnul k polyu v  molodoj
temno-zelenoj ozimi. - Otkuda? Glyan', kakoe dobroe zhito podnimaetsya?
     - Nu, starec, nu, kudesnik! - sdvinul kolpak na zatylok Vasyuta. -
Net, tut bez charodejstva ne oboshlos'. Znaetsya nash skitnik s volhvami.
     Nastrelyav dichi,  vernulis' k izbushke.  Vasyuta zaglyanul v otkrytuyu
dver', no v kel'yu ne poshel.
     - Molitsya Nazarij. Ustali ne znaet.
     Otshel'nik vyshel  iz  kel'i ne skoro,  a kogda nakonec poyavilsya na
poroge, lico ego bylo laskovo umirotvorennym.
     - Zamolil vash greh, chada.
     - Kakaj greh, starche?
     - Mnogo  dnej  i  nochej  provel v sej pustyni,  no zhivoj tvari ne
trogal.  Vy zhe,  - skitnik tknul perstom na dich', - ne uspev v obitel'
stupit', bozh'yu tvar' smerti predali.
     - No kak zhe sned' dobyvat', starche?
     - Vse  zhivoe - svyato,  i nel'zya to nasil'em rushit'.  Vsyaka tvar',
kak chelovek, dolzhna uhodit' k sozdatelyu svoeyu smert'yu.
     - A chem chrevo nasytit'?
     - CHem?..  Uzhel'  chelovek  tak  krovozhaden?  Razve  malo   gospod'
sotvoril dlya chreva? Razve malo zemlya nam daruet? Stydis', chada!
     Nazarij zachem-to trizhdy oboshel vokrug  skita,  zatem  v  minutnoj
razdumchivosti postoyal u eli,  obrativshis' licom k zakatu;  ot vsej ego
drevnej sogbennoj figury veyalo zagadochnoj otreshennost'yu i tainstvom.
     - Stupajte v kel'yu, - nakonec molvil on.
     Stol v izbushke byl ustavlen  yastvami.  Tut  byl  i  belyj  med  v
derevyannyh  miskah,  i  kalachi,  i  uha ryb'ya,  i mochenaya brusnika,  i
krasnyj yadrenyj borovoj ryzhik,  i belyj gruzd'  v  zasole  i  suslo  s
zemlyanikoj, i proshlogodnyaya klyukva v medovyh sotah.
     - Ogo! - voskliknul Vasyuta. - Da tut celyj pir, Ivanka.
     - Trapezujte, chada. Vse tut bogovo.
     Pomolilis' i  seli  za  stol.  Vasyuta  makal  kalachi  v   med   i
nahvalival:
     - I kalach dobryj i med otmennyj.
     Ne uderzhalsya, sprosil:
     - Hleb-to s polya, Nazarij? Otkuda niva v boru okazalas'?
     - Tak  bog  povelel,  molodshij.  Pered  tem,  kak idti v obitel',
skazal mne sozdatel': "Voz'mi pyast' zhita i vozrasti nivu".
     - Bez sohi i konya?
     - Pokuda vsemogushchij daet mne sily, podymayu nivu motygoj.
     - A davno li v obiteli, starche? - sprosil Bolotnikov.
     - Davno,  syne.  Skol' let minulo - ne vedayu.  Ushel ya v tu  poru,
kogda car' Ivan livonca nachal voevat'.
     Ivanka i Vasyuta s izumleniem ustavilis' na starca.
     - Tomu  zh  tridcat'  let,  Nazarij!  - Vasyuta dazhe lozhku otlozhil.
Vstal iz-za stola i zemno poklonilsya  skitniku.  -  Da  ty  zh  svyatoj,
starche! Vsem miryanam povedayu o tvoem podvige. Na tebya zh molit'sya nado.
     - Bogu, chado. YA zh rab ego pokornyj.
     - A ne povedaesh' li, starche, otchego ty mir pokinul?
     Na vopros Bolotnikova Nazarij otvetil ne srazu;  on povernulsya  k
ikone,  kak by sovetuyas' s Bogomater'yu.  Dolgo sidel molchkom,  a zatem
zagovoril tihim, gluhovatym golosom:
     - Povedayu vam,  chada,  da prostit menya gospod'...  Byl ya v mladyh
letah holopom boyarina starogo i blagochestivogo. Zelo pochital on tvorca
nebesnogo  i  v  molitvah  byl userden.  Pered konchinoyu svoeyu duhovnuyu
gramotu napisal.  Sobral nas,  holopej,  vo dvore i volyu svoyu iz座avil.
"Sluzhili mne chestno i pravedno, a nyne otpushchayu vas. Stupajte s bogom".
CHerez sedmicu prestavilsya boyarin,  i pobreli my novyh  gospod  iskat'.
Nedolgo brodyazhil v gulyashchih.  Vskore pristal k sluge carevu - dvoryaninu
Vasil'yu Gryaznovu. Tot sapogi da kaftan vydal, na konya posadil. Molvil:
"Likom ty prigozh i telom krepok. Budesh' hodit' podle menya".
     A tut kak-to na Nikolu polonyanka v pomest'e okazalas'.  Tatary ee
pod  Ryazan'yu  shvatili.  Na dereven'ku nabezhali,  izby pozhgli,  staryh
pobili,  a devok v step' pognali.  Ne vidat' by im volyushki, da v Dikom
Pole  kazaki  otbili.  Vernulas'  Nastena  v dereven'ku,  a tam zatuga
velikaya,  po pozharishchu psy golodnye brodyat i  splosh'  bezlyud'e,  net  u
devki  ni  otca,  ni  materi  - poganye posekli.  S torgovym obozom na
Moskvu podalas',  tam sorodich ee prozhival.  Da tokmo ne dovelos' ej  s
bratom  rodnym  svidet'sya.  Zaneduzhila  v  doroge,  a  tut  - pomest'e
Gryaznova.  Kupcy devku v lyudskoj ostavili  -  i  dale  v  Moskvu.  Tut
vpervoj ya ee i primetil. Ladnaya iz sebya, nravom tihaya.
     Kak popravilas',  dvoryanka Nastenu pri sebe  ostavila,  v  sennye
devki opredelila.  Mne v tu poru i dvadcati godkov ne bylo.  Vse hodil
da na  Nastenu  zasmatrivalsya,  pala  ona  mne  na  serdce,  golovushku
tumanila.  Da  i  Nastena  menya  sred'  chelyadi  vydelyala.  V peretemki
vstrechalis' s nej,  gulyali podle horom. Nastena suzhenym menya nazyvala,
otradno  na  dushe  bylo.  Na  Rozhdestvo nadumali Gryaznovu poklonit'sya,
blagosloveniya prosit'.
     Vecherom prishli  my s Nastenoj k dvoryaninu.  Tot byl napodgule,  s
shutami balaguril,  zelena vina im podnosil.  Uvidel  Nastenu,  kochetom
zahodil: "Ty glyan', kakaya krasa-devka u menya ob座avilas'. Uh, statnaya!"
V nogi emu poklonilsya:  "Dozvol',  batyushka, v zheny Nastenu vzyat'. Mila
dushe moej.  Blagoslovi,  gosudar'".  A tot vse vokrug Nasteny hodit da
prigovarivaet:  "Uh,  krasna devka, uh, prigozha!" Na menya zhe i okom ne
vedet, budto i net menya v pokoyah. Vnov' zemno poklonilsya: "Blagoslovi,
batyushka!" Vasilij zhe spal'nikov kliknul, povelel menya iz pokoev gnat'.
"Nedosug  mne,  Nazarka,  podi  von!"  Vzyal  ya  Nastenu  za ruku - i v
lyudskuyu.  Spat' k holopam v podklet ushel, a Nastena - k sennym devkam.
Vsyu  noch'  v  zatuge  byl.  Uzhel',  dumayu,  ne otdast za menya dvoryanin
Nastenu?  Uzhel' schast'yu nashemu ne byt'?.. Utrom spal'nik Gryaznova zuby
skalit:  "Obabili tvoyu devku,  Nazarka". Uslyshal - v ochah pomutnelo, k
Nastene kinulsya.  Ta na lavke  v  slezah  lezhit.  Shvatil  topor  i  k
dvoryaninu v pokoi. Tot u sebya byl, sidel za stolom da porohovym zel'em
pistolet zaryazhal.  Vozvidel menya s toporom, zatryassya, licom pobelel. YA
zhe vskrichal:  "Poshto Nastenu osramil? Poreshu, greholyub!" Topor podnyal,
a Gryaznoe  iz  pistolya  vypalil.  Srazil  menya  dvoryanin.  Ochuhalsya  v
podklete,  kaftan krov'yu zalit.  Dumal, ne podnyat'sya, da vidno gospod'
ko mne milostiv,  poslal  mne  starca  blagonravnogo.  Privratnikom  v
horomah sluzhil. Travami menya pol'zoval. CHerez tri sedmicy podnyal-taki.
Poshel ya v svetelku k sennym devkam,  chayal Nastenu povidat',  a tam mne
molvili:  "So  dvora  soshla  blazhennaya o Hriste Nastas'ya.  A kuda - ne
vedaem".  "Kak blazhennaya?!" - voskliknul.  I tut povedali mne, chto kak
proznala Nastena o moem ubijstve, tak v sej chas i uma lishilas'.
     Pogoreval i nadumal k caryu podat'sya,  na Vasiliya  Gryaznova  chelom
bit'. Odnako zhe k caryu menya ne dopustili. Strel'cy berdyshami zatolkali
da eshche plet'mi krepko popotchevali,  ves' kaftanishko izodrali. Tri goda
po  Rusi  brodyazhil,  kormilsya  hristovym  imenem,  a zasim v Varnickij
monastyr' postrigsya,  gde v malyh letah zhil velikij chudotvorec  Sergij
Radonezhskij.  Da  i  tam ne nashel ya pokoya i utesheniya.  Serdce moe bylo
polno gorechi i stradanij.  CHem  dole  prebyval  ya  sred'  monastyrskoj
bratii,  tem bolee roptala dusha moya.  Oskudeli svyatyni blagochestiem. V
kel'i zhenki i devki prihodyat, tvoryat blud. Monahi i popy p'yanstvuyut, v
hramah   derutsya  mezh  soboj.  Krugom  blud,  skverna  i  chrevougodie.
(Varnickij monastyr' - v treh verstah ot Rostova,  na reke Ishne,  bliz
YUr'evskoj slobody. Postroen v nachale XVI veka.)
     Mnogie gody skorbela dusha moya:  v miru - nepravdy,  v svyatynyah  -
bogohul'stvo  velikoe.  Gde  brennoe  telo uspokoit',  gde gospodu bez
pregreshenij vzmolit'sya?  Prinyal na sebya epitim'yu,  nadel verigi i ves'
god  userdno  v  postah i molitvah sluzhil bogu.  Vzyval k vsemogushchemu:
"Nastav',  car' nebesnyj,  ukazhi put' istinnyj!" I togda yavilsya ko mne
sozdatel' i tiho molvil: "Stupaj v pustyn', Nazarij. Molis' tam za mir
grehovodnyj.  Tam ty najdesh' pokoj i spasenie".  I  ya  poshel  nemedlya.
Nabrel  na  sej ostrov,  postavil skit i nachal molit'sya bogu.  Zdes' ya
nashel dushe uteshen'e. (Epitim'ya - cerkovnoe nakazanie ili samonakazanie
veruyushchego s cel'yu iskupleniya grehov.)
     Starec umolk i ustalo opustilsya na lozhe.
     - Otdohnu, molodshie. Otvyk ya pomnogu glagolit'.
     Ivanka i Vasyuta vyshli iz izbushki,  vstali na kryl'ce.  Dozhd'  vse
lil,  pribivaya k zemle raznotrav'e polyany. Vasyuta s pochteniem v golose
molvil:
     - Gor'ka zhizn' u starca,  i put' ego praveden. Velikij bogomolec!
Bud' ya na meste patriarha, oglasil by Nazariya svyatym ugodnikom. U nego
vsya zhizn' - epitim'ya.
     Odnako Bolotnikov ego vostorga ne razdelil.
     - Slab Nazarij.  Vse ego bili,  a on terpel.  Net, ya volyu svoyu na
molitvy i verigi ne promenyayu.  Nel'zya nam,  druzhe,  so  smireniem  pod
gospodskim knutom hodit'.
     - Vot ty kakov,  - hmyknul Vasyuta,  - starcu ob etom ne skazyvaj.
Obidish' Nazariya.
     Ivanka nichego emu ne otvetil, no posle vstupil s Nazariem v spor.
     - A chto zhe ty,  starche,  obidchiku svoemu prostil? On devushku tvoyu
osramil,  iz pistolya tebya poranil,  a ty za ego zlodeyaniya - v chernecy.
Poshto smirilsya?
     - Ne prostil,  syne. No bozhiya zapoved' glagolit - ne ubij. Vse ot
gospoda, i ya pokorilsya ego poveleniyu.
     - Pokorit'sya zlu i nepravde?
     - Zlo  ne  ot boga - ot temnoty lyudskoj.  Ezheli by vse vedali i s
molitvoj vypolnyali bozhii zapovedi, to ne stalo by zla i nasiliya, a vse
lyudi byli brat'yami.
     - No kogda to budet?
     - Ne vedayu,  syne,  - gluho otozvalsya skitnik.  - Podi,  nikogda.
CHelovek grehoven, vlastolyubiv i zlokorysten.
     - Vot vidish',  starche!  A ty prizyvaesh' k smireniyu.  No uzhel' vsyu
zhizn' upovat' na odnu molitvu?
     - Tokmo v sluzhbe sozdatelyu spasenie cheloveka.
     - A bogatei pust' nasiluyut i otpravlyayut na plahu?
     - Oni pokayutsya v svoih grehah, no kary bozhiej im ne minovat'.
     - Da chto nam ot ih pokayaniya!  Vozradovat'sya kare  bozh'ej  na  tom
svete? Ne velika uteha. Nam radost' zdes' nuzhna, na zemle.
     - V chem radost' svoyu vidish', syne?
     - CHtob  vol'nym byt',  starche.  I chtob nivu pahat' na sebya,  a ne
boyarinu.  I chtob ne bylo siryh i ubogih.  V tom vizhu radost', Nazarij.
Ty zhe v pustyn' prizyvaesh'. Hudo to, starche, hudo terpenie tvoe.
     - No chto mozhet rab pred gospodinom?
     - Mnogoe, starche!
     Bolotnikov podnyalsya,  shagnul k otshel'niku,  v glazah ego  blesnul
ogon'.
     - Gospod - gorst',  a muzhikov da holopov  polna  Rus'.  Vot  kaby
podnyat' tyaglecov da udarit' po boyaram.  Tut im i konec, i pojdet togda
zhizn' vol'gotnaya, bez obid i pritesnenij.
     - Pobit' boyar?..  Hristianinu podnyat' mech na hristianina? Prolit'
reki krovi?
     - Tak, Nazarij! Podnyat' mech i pobit'. Inache - nevolya.
     Otshel'nik istovo zakrestilsya.
     - Prederzok ty,  syne. Kramolen. Imej v serdce strah bozhij, ne to
popadesh' pod gnev vsemogushchego.  D'yavol v tebya  vselilsya.  Molis'  caryu
nebesnomu  i  znaj,  kak  mnogomilostiv chelovekolyubec bog.  My,  lyudi,
greshny i smertny,  a ezheli kto nam  sdelaet  zlo,  to  my  gotovy  ego
istrebit'  i  krov' prolit'.  Gospod' zhe nash,  vladyka zhizni i smerti,
terpit grehi nashi,  v kotoryh my pogryazli, no on pokazal, kak pobedit'
vraga nashego - d'yavola.  Tremya dobrymi delami mozhno ot nego izbavit'sya
i odolet' ego: pokayaniem, terpeniem, milostynej...
     - Ne hochu! Ne hochu bezropotno boyarskie obidy snosit'! - vykriknul
Bolotnikov, i krov' prilila k ego shchekam.
     Skitnik stuknul posohom.
     - Zakin' gordynyu, chado! Nikogda zlo ne prinosilo dobra, a nasilie
porodit  lish'  novye  zlodeyaniya.  Tak  bogom  sozdano,  chtob zhil rab i
gospodin,  zhil s Hristom v dushe i bez krovoprolitij.  Inogo ne budet v
etom mire. To gil' i bezbozhie.
     - Budet, starche! Budet sermyazhnaya Rus' vol'noj! Ne vse vlastvovat'
boyaram. Smetet ih narod v tvoe zmeinoe boloto.
     - Zamolchi, molodshij! Ne gnevi boga!
     - Bog tvoj lish' k gospodam milostiv, a na muzhika-smerda on skvoz'
boyarskoe resheto vziraet.
     - Ne bogohul'stvuj! Sgin' s ochej moih! Ne oskvernyaj sej obiteli.


                            HRISTOVY ONUCHI

     Ves' den' i vsyu dlinnuyu noch', otkazavshis' ot trapezy, oblachivshis'
v tyazhkuyu vlasyanicu,  starec molilsya. (Vlasyanica - grubaya odezhda v vide
dlinnoj rubashki iz verblyuzh'ej ili kakoj-libo  drugoj  shersti,  kotoruyu
nosili askety na golom tele.)
    Ivanka lezhal v sencah; po krovle tiho seyal dozhd', navevaya pokoj i
dremu, na son dolgo ne prihodil: golovu budorazhili mysli.
     "Rus' ne boyarinom - narodom sil'na.  Ne muzhik li  ot  tatar  Rus'
zashchitil?  Kto  s  Mamaem na Kulikovom pole ratoborstvoval?  Vse tot zhe
pahar' da slobozhanin.  A starec - ne ubij, ne podnimaj mecha, smiris' i
terpi.  Hudo rechesh',  Nazarij,  izverilsya ty v narode,  v sile ego. Da
ezheli narodnuyu rat' sobrat' i vol'noe slovo kliknut' - konec  boyarskim
nepravdam..."
     Iz-za neplotno prikrytoj dveri nevnyatno donosilos':
     - Prosti ego,  gospodi...  Mlad,  nerazumen...  D'yavol smushchaet...
Tyazhek  greh,  no  ty  zh  milostiv,  vladyka  nebesnyj...  Prosti  raba
derzkogo. Nastav' ego, gospodi!..
     "Starec o dushe moej pechetsya.  Ne budet v  serdce  moem  pokayaniya.
Nikogda  ne  smiryus'!  Skoree by v Dikoe Pole.  Tam prostor i bratstvo
vol'noe".
     Poutru chinili s Vasyutoj krovlyu.  Starec zhe,  kazalos', ne zamechal
stuka topora on otreshenno lezhal na lavke i  chto-to  skorbno  bormotal,
poglazhivaya vysohshej rukoj dlinnuyu borodu.
     Na drugoj den',  kak i predskazyval Nazarij,  dozhd'  konchilsya,  i
skvoz'  poredevshie tuchi proglyadyvalo solnce.  Podnoviv krovlyu,  Ivanka
voshel v izbushku.
     - Spasibo tebe za priyut, Nazarij. Pora nam.
     - Provozhu,  chada, - soglasno motnul golovoj otshel'nik. Vzyal posoh
i  povel  k bolotu.  Kogda vyshli na suhmen',  skitnik ukazal v storonu
bora.
     - Zrite li el' vysoku? Von ta, na holme?
     - Zrim, starche.
     - K  nej  i stupajte.  A kak dojdete,  povernite ot dreva vpravo.
Minuete s polversty - i predstanet vam doroga. Na zakat pojdete - to k
carevoj Moskve, na voshod - k YAroslavu gorodu... A teper' blagoslovlyayu
vas. Da hrani vas gospod', molodshie.
     Ivanka i Vasyuta poblagodarili starca i poshagali k ugoru. Proshli s
verstu,  oglyanulis'.  Otshel'nik,  opershis' na posoh,  vse stoyal  sred'
pustynnogo bolota i glyadel im vsled.

     SHli k Rostovu Velikomu.
     SHli molcha,  zanyatye  dumami.  Projdya  s  desyatok  verst,  priseli
otdohnut'.
     - Skrytnyj ty,  Ivanka. Nichego o tebe ne vedayu. Al' menya taish'sya?
- narushil molchanie Vasyuta, razmatyvaya onuchi.
     - Ne lyublyu popustu balabolit', druzhe.
     - Nu i bog s toboj. Molchi sebe, - obidelsya Vasyuta.
     - Da ty  ne  serchaj,  -  ulybnulsya  Ivanka.  -  Ne  kazhdomu  dushu
vyvernesh', da i malo veselogo v zhizni moej.
     Bolotnikov pridvinulsya k Vasyute, obnyal za plechi.
     - Sam  ya  iz  votchiny  Andreya Telyatevskogo.  Znatnyj knyaz',  voin
otmennyj,  no k muzhiku lyut.  V Bogorodskom - sele nashem,  pochitaj, bez
hleba ostalis'.  Barshchina zadavila,  obroki.  Liho v sele, mayatno. Otec
moj tak i pomer na nive...
     Bolotnikov rasskazyval o zhizni krest'yanskoj korotko;  chut' bol'she
povedal o ratnyh srazheniyah, o bunte v votchine.
     - Posle  v  Dikoe Pole bezhat' nadumal.  Hotel k Pokrovu u kazakov
byt',  no ne vyshlo.  V sele Nikol'skom muzhiki  protivu  knyazya  Vasiliya
SHujskogo  podnyalis'.  Pristal  k  nim.  CHelyad' oruzhnuyu pobili,  horomy
knyazh'i pozhgli.  SHujskij strel'cov prislal,  tak v pole  ih  vstretili.
Odnako zh ne odoleli. U teh pishchali, sabli da pistoli, a u nas zhe topory
da rogatiny. V les otstupili, vatagoj stali zhit'. Potom na Don muzhikov
kliknul.  Soglasilis':  vse edino v selo puti net. SHli taem - strel'cy
nas iskali. V odno sel'co noch'yu prishli, zanochevali na gumne. Tut nas i
shvatili:  starosta strel'cov navel.  V Moskvu,  v Razbojnyj prikaz na
telegah povezli.  ZHdala menya plaha,  no udalos' bezhat' po doroge.  Tri
dnya  odin  brel,  potom skomorohov vstretil i s nimi poshel.  No daleche
ujti ne dovelos':  vnov' k strel'cam ugodil.  Skomorohi gde-to boyarina
Lykova  pograbili,  vot  nas  i  nastigli.  Priveli  v  boyarskoe selo,
batogami otstegali i na smirenie v zheleza  posadili.  Prishlos'  i  mne
skomorohom  nazvat'sya.  CHerez  sedmicu  boyarin  naehal,  velel  nas iz
temnicy vypustit' i na kozhevnyu  posadit'.  Tam  k  chanam  prikovali  i
zastavili kozhi vydelyvat'.
     Vsyu zimu mayalis'.  Kormili  skudno,  otoshchali  krepko.  A  tut  na
Svyatoj,  po vecheru,  prikazchik s holopami vvalilsya.  Oglyadel vseh i na
menya  ukazal:  "Otkovat'  -  i  v  horomy".  Poveli  v  terem.  "Poshto
snadobilsya?" - pytayu.  Holopy gogochut:  "Tiun medvezh'ej travlej udumal
poteshit'sya.  Sejchas k kosolapomu tebya kinem". Tolknuli v podklet, kovsh
medu podnesli: "Tiun potchuet. Podkrepis', parya". Vypil i kovsh v holopa
kinul,  a tot zuby skalit:  "YAryj ty,  odnako  zh,  no  medvedya  te  ne
osilit'.  Zalomaet  tebya  Potavych!" Obozlilsya,  na dushe mutorno stalo.
Uzhel', dumayu, pogibel' primu? (Na Svyatoj - v pashu.)
     A tut vdrug na dvore galdezh podnyalsya. Holopy v okonce glyanuli - i
k dveryam.  Sumatoha v tereme,  kriki:  "Boyarin iz Moskvy  pozhaloval!..
Pospeshajte!" Vse vo dvor kinulis'.  Ostalsya odin v podklete. Tolknulsya
v dver' - zaperta,  hot' i kuter'ma,  a zamknut' ne zabyli.  Na kryuke,
vozle okonca,  fonar' chadit.  Okonce volokovoe,  maloe,  ne vybrat'sya.
Vnov' k dveri podalsya,  nadavil - zasovy krepkie,  tut  i  medvedyu  ne
upravit'sya.  Splyunul v serdcah,  po podkletu zahodil i vdrug nogoj obo
chto-to spotknulsya.  Prisel - kol'co v polu!  Uzh ne  laz  li?  Na  sebya
rvanul.  Tak  i  est'  -  laz!  Stupen'ki  vniz.  Shvatil fonar' - i v
podpol'e.  A tam bochki s medami da vinami.  Smeshinka pala.  Nado zhe, v
boyarskij  pogrebok  ugodil,  gor'koj - pej ne hochu.  Oglyadelsya.  Sredi
kovshej i cherpakov  topor  zaprimetil,  dolzhno,  im  dnishcha  vysazhivali.
Sgoditsya, dumayu, teper' holopam zaprosto ne damsya. V podpol'e studeno,
otkuda-to veter duet.  Ne kisnut' zhe boyarskim  vinam.  Podnyal  fonar',
pobrel vdol' steny. Otverstie uzrel, reshetkoj zabrano. A na dvore shum,
vsya chelyad' vysypala boyarina vstrechat'.  Fonar' zagasil:  kak by holopy
ne  primetili.  Zatailsya.  Vskore boyarin v pokoi podnyalsya,  i na dvore
ugomonilis',  chelyad' v horomy povalila. Meshkat' nel'zya, vot-vot holopy
v  podklet  vernutsya.  Reshetku  toporom  vydral - i na volyu.  Na dvore
sutem' i bezlyud'e, budto sam bog pomogal. V sad prokralsya. Vot, dumayu,
na volyushke.  No tut o skomorohah vspomnil. Tomyatsya v kozhevne, hudo im,
tak i sgniyut v nevole.
     Vspyat' poshel, k ambaram. A tam i kozhevnya podle. Nikogo, odin lish'
zamchishche na dveri.  Vnov' topor vyruchil. K skomoroham kinulsya, ot cepej
otkoval - i v boyarskij sad.  Vnachale v lesah ukryvalis', zverya bili da
sil nabiralis'.  Potom  na  torgovyj  put'  stali  vyhodit',  kupchishek
tryasti.  Veselye  v  gorod zasobiralis',  posadskih teshit'.  Naskuchila
lesnaya zhizn'.  Ugovarival v Dikoe Pole podat'sya - ne  zahoteli.  "Nashe
delo  skomorosh'e,  na  volynke igrat',  lyudej zabavit'.  Idem s nami".
"Net, - govoryu, - drugi, ne po mne vesel'e. Na Don sojdu". Poproshchalsya,
nadel  naryadnyj  kaftan,  pristegnul  sablyu  -  i  na konya.  Na Rostov
poskakal,  da  vot  k  Bagreyu  ugodil.  (Torgovyj  put'  -  Moskva   -
Arhangel'sk cherez Pereslavl', Rostov, YAroslavl' i Vologdu.)
     - Na Rostov? Ty zh v Pole snaryadilsya.
     - A  tak  blizhe,  Vasyuta.  Lesami  idti  na Don dolgo,  da i puti
nevedomy. A tut Rostov minuyu - i v YAroslavl'.
     - Nu i chto?  Poshto v YAroslavl'-to?  - vse eshche ne ponimaya, sprosil
Vasyuta.
     - Na Volgu,  druzhe.  Strugi da nasady do Hvalynskogo morya plyvut.
Urazumel? (Hvalynskoe more - Kaspijskoe.)
     - A  ved'  verno,  Ivanka,  tak  gorazdo blizhe,  - motnul golovoj
Vasyuta.
     - Lish' by do Samary dobrat'sya, a tam do Polya rukoj podat'... Idem
dale, Vasyuta.
     Podnyalis' i vnov' pobreli po doroge. Verst cherez pyat' les poredel
i pokazalas' bol'shaya derevnya.
     - Deboly, - poyasnil Vasyuta.
     S drevnej,  zamsheloj kolokol'ni razdavalsya veselyj  zvon.  Vasyuta
perekrestilsya.
     - Sedni zhe Hristos na nebo voznessya. Prazdnik velikij!
     Voshli v derevnyu, no v nej bylo pustynno i tiho, begali lish' toshchie
sobaki.
     - A gde zhe selyane?
     - Al' zapamyatoval, Ivanka? V lesok uhodyat... Da von oni v roshchice.
     Ivanka vspomnil, chto v den' Vozneseniya muzhiki iz Bogorodskogo shli
v les;  nesli s soboj drochenu, bliny, lesenki, pirogi s zelenym lukom.
Pirovali  tam  do  peretemok,  a  zatem raskidyvali pechevo:  drochenu i
pirogi - na sned' Hristu,  bliny - Hristu na onuchi,  a lesenki -  chtob
miryaninu  vzojti  na  nebo.  Devki v etot den' zavivali berezki.  Bylo
pover'e:  esli venok ne zavyanet do  Pyatidesyatnicy,  to  tot,  na  kogo
bereza  zavita,  prozhivet  bez  bedy  ves' god,  a devka vyjdet zamuzh.
(Pyatidesyatnica - Duhov den'.)
     Doshli do bereznyaka, poklonilis' miru.
     - Zdorovo zhili, muzhiki.
     Muzhiki motnuli borodami,  a potom obernulis' k dryahlomu kudlatomu
stariku v chistoj beloj rubahe.  Tot podnyal golovu,  glyanul  na  parnej
iz-pod ladoni i slegka povel nemoshchnoj tryasushchejsya rukoj.
     - Zdorovo, synki. Posnedajte s nami.
     Muzhiki nalili iz yandovy po kovshu piva.
     - CHem bogaty, tem i rady. Ugoshchajtes', molodcy.
     Parni perekrestili   lby,  vypili  i  vnov'  poyasno  poklonilis'.
Trapeza byla skudnoj:  ni blinov, ni drocheny, ni pirogov s lukom, odni
lish' dlinnye toshchie lesenki iz muchnyh vysevok, hleb s otrubyami, kapusta
da pivo.
     - Znat',  i  u  vas  hudo,  -  proronil Ivanka.  - Skol' dereven'
povidal, i vsyudu bessytica.
     - Mayatno  zhivem,  parya,  -  gorestno vzdohnul odin iz muzhikov.  -
Pochitaj, sed'moj god goloduem.
     - A chto rane - s hlebom byli?
     - S hlebom ne s hlebom, a v takoj zatuge ne byli. Rane-to obshchinoj
zhili,  edin obrok na carya platili. A tut nas gosudar' vladyke Varlaamu
pozhaloval.  Vkonec zabedovali.  Vladychnye starcy barshchinoj da  poborami
zamuchili. Teper' kazhnyj dvor mitropolita kormit.
     - I pomnogu beret?
     - Kresta  net,  paren'.  CHet'  hleba,  chet'  yachmenya da chet' ovsa.
Okromya togo barana daj,  ovchinu da korob yaic. Poprobuj, naberis'. A po
vesne, na Nikolu veshnego, vladychnuyu zemlyu pashem. I obrok plati i sohoj
kovyryaj.  Lyutuet  vladyka.  Vot  i  vyhodit:  hudoe  ohapkami,  dobroe
shchepot'yu.
     - Net schast'ya na Rusi, - poddaknul Vasyuta.
     - |-va,  - usmehnulsya muzhik. - O schast'e vspomnil. Da ego ispokon
vekov ne bylo.  Schast'e,  milok, ne kon': homuta ne nadenesh'. I oposlya
ego ne budet. Skol' dnej u boga naperedi, stol' i napastej.
     - Verno,  Erema.  Ne budet dlya muzhika schast'ya.  Tak  i  budem  na
gospod spinu gnut', - ugryumo izrek starik.
     - Schast'e  dobyt'  nado.  Ego  poklonom  ne   poluchish',-   skazal
Bolotnikov.
     - Dobyt'? - protyanul Erema, muzhik nevysokij, no plotnyj.
     - |to te ne zajca v silok zamanit'. Kudy ne stupi - vsyudu nuzhda i
gore. Prodyhu net.
     - Uzh chego-chego, a liha hvataet. Muzhich'ego gorya i topory ne sekut,
-  vvernul  lysovatyj  selyanin  v  deryuzhke,   podpoyasannoj   mochal'noj
verevkoj.
     - A ezheli topory povernut'?
     - |nta kudy, parya?
     Bolotnikov okinul vzglyadom muzhikov - hmuryh, zabityh - i v glazah
ego polyhnul ogon'.
     - Vedomo kuda.  Ot kogo liho terpim? Vot po nam i udarit'. Da bez
robosti, vo vsyu silu.
     - Von ty kuda,  paren'...  derzkij,  - molvil starik. I neponyatno
bylo: to li po nravu emu rech' Bolotnikova, to li nelyuba.
     Erema ustavilsya na Ivanku vprishchur,  kak budto uvidel pered  soboj
nechto dikovinnoe.
     - CHudno, parya. Neshto razboem schast'e dobyvat'?
     - Razboem tat' promyshlyaet.
     - Vse edino chudno. Myslimo li na gospod s toporom?
     - A boyarskie nepravdy terpet' myslimo?  Oni narod silyat,  golodom
moryat - i vse molchi?  Da ezheli im poddat'sya,  i vovse nogi  protyanesh'.
Net, muzhiki, tak nuzhdy ne izbyt'.
     - Istinno,  paren'.  Dokol'  na  gospod  spinu  lomat'?  Ne  hochu
podyhat'  e golodu!  U menya von sem' rtov,  - zakipel razhij gorbonosyj
muzhik, zarosshij do ushej sivoj nechesanoj borodoj.
     - Ne  ershis',  Sidorka,  -  strogo  vmeshalsya  pozhiloj krivoglazyj
krest'yanin s kosmatymi,  shchetinistymi brovyami.  - Tak  bogom  zavedeno.
Hmel' v tebe brodit.
     - Pushchaj rechet,  Demidka.  Toshno! - vskrichal dlinnosheij, s ispitym
hudym licom krest'yanin.
     Muzhiki zagaldeli, zatryasli borodami:
     - Bog-to k boyaram milostiv!
     - Zadavili poborami! Rebyatenki mrut!
     - A vladyke chto? Na pogoste mesta vsem hvatit.
     - Starcy vladychnye svirepstvuyut!
     - V zheleza sazhayut. A za chto? CHat', ne lihie.
     - Gnat' starcev s dereven'ki!
     - Gnat'!
     Muzhiki vse  shumeli,  razmahivali  rukami,  a  Bolotnikovu   vdrug
neozhidanno podumalos':
     "Net, skitnik  Nazarij,  nepravedna  tvoya  vera.  Vzyvaesh'  ty  k
molitve i terpeniyu, a muzhiki von kak podnyalis'. Pokazhis' tut vladychnyj
prikazchik - ne poboyatsya ognevit',  progonyat ego s dereven'ki. Ne hochet
narod terpet', Nazarij. Ne hochet!"
     I ot etih myslej na dushe posvetlelo.
     Muzhiki roptali  dolgo,  no  vskore na roshchicu nabezhal veter,  nebo
zatyanulos'  tuchami,  i  poseyal  dozhd'.  Selyane  podnyalis'  s  luzhajki,
razbrosali po obychayu hlebnye lesenki i pobreli po izbam.
     Sidorka podoshel k parnyam.
     - Idem ko mne nochevat'.
     Lico ego bylo smuro,  s nego ne soshla eshche ozloblennost', odnako o
prohozhih on ne zabyl.
     Sidorka privel parnej k obshirnomu dvoru na dve  izby.  Odna  byla
chernaya,  bez pechnoj truby;  dym vyhodil iz malen'kih okon, vyrublennyh
bliz samogo potolka. Protiv kurnoj izby stoyala na podklete izba belaya,
svyazannaya s chernoj obshchej kryshej i senyami.
     - Dobrye u tebya horomy, - krutnuv golovoj, progovoril Vasyuta.
     - Izba dobraya, da ne mnoj stavlena. Ran'she tut bortnik zhil. Medom
promyshlyal,  vot i razbogatel malost'.  Doch' moya za ego  synom  Miheem.
Otec letos' pomer,  a Mihejku vladyka k sebe zabral. Medy emu gotovit.
I Fimka s nim...  A moya izbenka von u  togo  ovrazhka.  Vish',  v  zemlyu
vrosla?
     - Vyhodit,  zyatek k sebe pustil?  -  s  ulybkoj  sprosil  Vasyuta,
podvyazyvaya oborkami laptej raspustivshuyusya onuchu.
     - Vpustil pokuda.  A che dvoru pustovat'?  Da i ne zhal' emu  izby.
Von ih skol' sirotinok. Pochitaj, polderevni v begah. Zahodi i zhivi.
     - A ezheli vladyka novogo muzhika posadit?
     - Gde ego vzyat' muzhika-to?  - s otkrovennym udivleniem povernulsya
k Vasyute Sidorka.  - |to v  starye  vremena  muzhik  v  dereven'kah  ne
perevodilsya.  Sojdet  kto  v YUr'ev den' - i tut zhe v ego izbenku novyj
pahar'.  A none hudoe vremya,  muzhik byl da vyshel.  Bezlyud'e,  bezhit ot
gospod pahar'.  V Andreevke,  dereven'ka v dvuh verstah,  srodnik zhil.
Hodil k nemu namedni.  A tam sidyat i reshetom vodu meryayut.  Ni  edinogo
muzhika, kak vetrom sdulo. |-he-he!
     Sidorka protyazhno vzdohnul,  sdvinul kolpak na glaza  i  priglasil
parnej  v  izbu.  Izba  byla  polna-polneshen'ka  rebyatishek  - chumazyh,
oborvannyh.  Tusklo  gorela  luchina,  sumerechno  osveshchaya   zakopchennye
brevenchatye steny,  kiot s likom Bozh'ej materi,  shcherbatyj stol,  lavki
vdol' sten, lohan' v uglu da kad' s vodoj.
     Blizhe k svetcu, za pryalkoj, sidela hozyajka s ispitym, izmozhdennym
licom;  na nej - staren'kij zaplatannyj sarafan,  temnyj ubrus, plotno
zakryvayushchij volosy, na nogah lapti-postoliki.
     V prostenke na lavke dremal starichok v ubogom ispodnem; po rubahe
ego  polzali  tarakany,  no  starik,  skrestiv ruki na grudi,  pokojno
pohrapyval, toporshcha seduyu patlatuyu borodu...
     Ivanka i Vasyuta pozdorovalis'; hozyajka molcha kivnula i prodolzhala
suchit' pen'kovuyu nitku.  Rebyatishki,  perestav vozit'sya,  ustavilis' na
voshedshih.
     - Prisazhivajtes',  - skazal Sidorka i kivnul  hozyajke.  -  Soberi
vecheryat'.
     Hozyajka otlozhila pryazhu  i  shagnula  k  pechi.  Postavila  na  stol
pohlebku  s  sushenymi  gribami,  gorshok  s  varenym gorohom,  gorshok s
kiselem ovsyanym da yandovu s kvasom, polozhila po maloj gorbushke chernogo
hleba, skoree pohozhego na glinu.
     - Ne obessud'te, muzhiki. S lebedoj hlebushek, - molvil Sidorka.
     - Sitnik  u  boyarina stole,  - usmehnulsya Ivanka.  - Knyaz' Andrej
Telyatevskij sobak kuryami kormil.
     - A  che  im ne kormit'?  Sobaku-to pushche muzhika pochitayut,  - hmuro
izropil Sidorka  i  tolknul  za  plecho  starika.  -  Podymajsya,  batya.
Vecheryat' budem.
     Starik perestal  hrapet',  svesil  nogi   s   lavki,   potyanulsya,
podslepovato prishchuriv glaza, posmotrel na zashel'cev.
     - Nikak, gosti u nas, Sidorka?
     - Gosti, batya. Zanochuyut.
     Starik povernulsya k bozhnice, korotko pomolilsya i sel k stolu.
     - Daleche li put', rebyatushki?
     - Na Don, otec, - otvetil Bolotnikov.
     - Daleche...  Vot i nashi muzhiki tudy ubegli. A i poshto? Podi, hren
red'ki ne slashche.
     - Skazhesh',  otec. Na Donu - ni vladyk, ni boyar. ZHivut vol'no, bez
obid.
     - Ish' ty,  - protyanul starik.  Pomolchal. V nepodvizhnyh glazah ego
zastyla kakaya-to napryazhennaya mysl', i Bolotnikovu pokazalos', chto etot
ubelennyj sedinoj ded s chem-to ne soglasen.
     - A kak zhe svoya zemlica,  detinushka?  Neshto ej vpuste lezhat'? Nu,
podadimsya  v  bega,  sela  pokinem.  A  kto zh tut budet?  Na kogo Rus'
ostavim, kol' vse na Ukrainu sojdem?
     - Na  kogo?  - peresprosil Bolotnikov i nadolgo zamolchal.  Vopros
starika byl mudren,  i chto-to trevozhnoe zakralos' v dushu.  A ved'  vse
bylo  yasno  i prosto:  na Rusi boyarskie nepravdy,  oni huzhe nevoli,  i
chtoby izbavit'sya ot nih,  nado bezhat' v Pole...  No kak zhe sama  Rus'?
CHto  budet  s nej,  esli vse ujdut iskat' luchshuyu dolyu v donskie stepi?
Opusteyut goroda i sela, zarastet bur'yanom krest'yanskaya niva...
     I eto nevedenie smutilo Bolotnikova.
     - Ne znayu, otec, - ugryumo priznalsya on.
     - Vot i ya ne znayu, - udruchenno vzdohnul starik.
     Bolotnikov glyanul na Sidorku.
     - Ulozhil by nas, druzhe. Ujdem rano.
     Svetya fonarem,  Sidorka provodil gostej v  gornicu.  V  nej  bylo
chisto i prostorno, ot shchelyastyh sosnovyh sten duhovito pahlo smoloj. Na
lavkah lezhali postilki, nabitye senom.
     - Syudy,  byvaet,  Mihejka  s  dochkoj  naezzhaet.  Po  griby ali po
malinu. Vot i none zhdu... Skidaj obuvku, rebyata.
     Glyanul na Ivankiny lapti, pokachal golovoj.
     - Plohi laptishki u tebya, parya. Kudy v ekih po Rusi begat'?
     - Nichego, kak-nibud' razzhivus', - ulybnulsya Bolotnikov.
     - Dolgo zhdat', parya. Na-ko vot prikin' moi.
     Muzhik skinul s sebya chuni, hlopnul podoshvami i protyanul Ivanke.
     - A sam bez laptej budesh'?
     - |-va,  paren',  -  po-dobromu  rassmeyalsya  Sidorka.  -  Derevnya
laptyami carya bogache. Beri znaj!
     - Nu spasibo tebe,  druzhe.  Dast bog,  svidimsya, - obnyal za plechi
muzhika Bolotnikov.


                           PROROCHICA FEDORA

     Po selu  brela gustaya tolpa bab s dlinnymi raspushchennymi volosami.
SHli s molitvami,  zaunyvnymi  pesnyami,  s  ikonami  svyatoj  Paraskevy.
Zahodili v kazhduyu izbu - surovye,  s kamennymi licami;  zorko, dotoshno
obsharivali dvory, ambary, podklety.
     Iz izbenki   Karpushki   Vedeneeva  vyvolokli  na  ulicu  hozyajku.
Zagomonili, zasuchili rukami, uronili zhenku v lopuhi, izodrali sarafan.
Karpushka bylo zastupilsya, kinulsya na bab, no te i ego povalili: plyugav
muzhichok.
     - Ne vstrevaj, nechestivec! - grozno sverknula chernymi ochami bab'ya
vodil'shchica - statnaya,  grudastaya,  s pletkoj v ruke.  - ZHenka  u  tebya
prezornica. Pokaraet ee gospod'.
     Na doroge  stolpilis'  muzhiki,  krestili  lby,  ne   vmeshivalis'.
Karpushka edva otbilsya ot bab i ponuro sel u izbenki.  Vedal:  nikto za
zhenku ne zastupitsya, byt' ej bitoj.
     Kazhdye pyat'-desyat'    let    po    pyatnicam,    v   den'   smerti
Hrista-Spasitelya,  prihodili v selo bozh'i proroki.  Rekli u hrama, chto
yavlyaetsya  im  svyataya Paraskeva-pyatnica i velit pravoslavnym zakazyvat'
kanuny.  Oni zhe r'yano sledili,  chtoby baby na derevne v etot svyashchennyj
den'  ne  pryali  i  nikakoj  inoj  raboty ne delali,  a shli by v hram,
molilis' da slushali na zautrene i vecherne cerkovnye  pesni  v  pohvalu
svyatoj  Pyatnicy.  Oslushnic  zhdala rasprava.  (Pyatnica - byla svyashchennym
dnem. Narod veril v osobuyu silu dvenadcati pyatnic v godu. Pod vliyaniem
zhitiya   svyatoj   Paraskevy   (pyatnica)  narod  olicetvoryal  pyatnicu  -
predstavlyal ee v vide zhenshchiny,  kotoraya hodit po  derevnyam  i  sledit,
chtoby baby ne rabotali, kogda ne polagaetsya.)

     Gavrila sidel na telege, chinil homut. Byl navesele: tajkom hvatil
dva kovsha brazhki v podklete Evstigneya.  Glyanul na  dorogu  i  obaldelo
vytarashchil glaza. Homut vyvalilsya iz ruk.
     - Gy-y-y... Evstignej Savvich! Gy-y-y...
     Evstignej vyshel na dvor, hmuro molvil:
     - CHto rzhesh', duren'?.. Pospel uzhe, s utra nabuldykalsya. Progonyu ya
tebya, ej bogu!
     Gavrila, ne vnimaya slovam  Evstigneya,  prodolzhal  hihikat',  tryas
borodoj.
     - Motri-ka, Savvich. Gy-y-y..
     Evstignej posmotrel   na  dorogu,  perekrestilsya,  budto  otgonyal
videnie, opyat' glyanul i zabormotal ochumelo:
     - Sramnicy... |k, vlasy raspustili.
     - U pervoj,  s ikonkoj-to, telesa dobry, he-he... Uh, yazvi ee pod
koren'!
     Evstignej vprishchur  ustavilsya  na  babu,  rosluyu,  pyshnogruduyu,  s
temnymi  dlinnymi  volosami,  i  v pamyati ego vdrug vsplyla Stenanida.
Dyuzhaya byla devka, v lyubvi goryacha.
     - Zakryvat' vorota, Savvich? Syudy prut.
     - Pogod',  Gavrila...  Pushchaj posnedayut. To lyudi bozhij, - bludlivo
poglyadyvaya na bab, smirenno izrek Evstignej.
     - Sramnye zhenki, Savvich.
     - Izdrevle Paraskeva bez styda hodit, Gavrila. Pushchaj poedyat.
     Uvidet' na miru babu bez sarafana - divo.  Dazhe  raskryt'  volosy
iz-pod ubrusa ili kiki - velikij greh: net bol'shego srama i beschest'ya,
kak pri narode oprostovolosit'sya. A tut idut bosy, v odnih vlasyanicah,
no  ne  osudish',  ne  povelish'  zakopat'  po  golovu  v  zemlyu.  Svyata
Paraskeva-pyatnica, svyat, nerushim obychaj!
     Baby voshli vo dvor, poyasno poklonilis'.
     - Vse li slava bogu? - sprosila vodil'shchica.
     - ZHivem pomalen'ku, - stepenno otvetil Evstignej, odnako v golose
ego byla robost':  uzh bol'no nesvychno pered takimi babami stoyat'. A im
hot' by chto, budto po tri shuby na sebya napyalili.
     - A vodyatsya li v dome devki?
     - Var'ka u menya.
     - Ne za pryalkoj li?
     Glaza u vodil'shchicy tak i buravyat, budto ognem zhgut.
     - Upasi bog,  - zamahal Evstignej. - Kakaya sedni pryalka? Spit moya
devka po pyatnicam. Podi razbudi, Gavrila.
     Gavrila provorno shagnul k kryl'cu.
     - Lukav ty,  hozyain. Pri dele tvoya devka. A nu stupaj za muzhikom,
babicy!
     Baby rinulis'  za  Gavriloj,  no  k schast'yu Evstigneya,  devka i v
samom dele lezhala na lavke.  Podnyalas' Var'ka  rano,  zamesila  hleby,
upravilas' s pechevom, a potom prikornula v gornice.
     Baby spustilis' vo dvor, molvili:
     - Pochivaet devka.
     Fedora vnov' ognennym vzorom obozhgla Evstjgneya.  Togo  azh  v  pot
kinulo: grozna prorochica, uh grozna!
     - Bog tebya rassudit,  hozyain. Koli oblyzhnik ty - Hrista ognevish',
i togda ne zhdi ego milosti...
     I vnov' ne po sebe stalo Evstigneyu ot zhguchih, surovyh glaz. CHtoby
skryt' smyatenie, pospeshno molvil:
     - Ne izvolish' li potrapezovat', Fedora?
     Ne dozhdavshis' otveta, kriknul:
     - Gavrila! Budi Var'ku. Pushchaj na stol soberet.
     Prezhde chem sest' za trapezu,  prorochicy dolgo molilis'.  Vstav na
koleni,  tykalis' lbami o pol,  slavili svyatuyu Paraskevu i  Spasitelya.
Eli molcha, s blagochestiem, osenyaya kazhdoe blyudo krestom.
     Evstignej na etot raz ne poskupilsya, ustavil stol bogatoj sned'yu.
Byli na nem i utki,  nachinennye kapustoj da grechnevoj kashej,  i kury v
lapshe, i sotovyj med, i varen'e malinovoe iz otbornoj yagody, i kruglye
pryaniki   s   ottisnutym  gruzdochkom.  Dovol'no  bylo  i  sdobnogo,  i
pryazhenogo.
     Var'ka ustala  podavat'  i  vse divilas'.  SHCHedryj nonche Evstignej
Savvich.  S chego by? Skoree u kuricy moloka vyprosish', chem u nego kusok
hleba, a tut budto samogo knyazya potchuet.
     A Evstignej  sidel  na  lavke  i  vse  posmatrival   na   Fedoru.
Poglyanulas'  emu prorochica,  kazhis',  vovek krashe baby ne videl.  Zelo
pyshna i prigozha.  Odno hudo - stroga i  nepristupna,  i  glaza  kak  u
d'yavolicy.  CHem by ee eshche ulestit'?  Mozhet, vinca podnesti. Pravda, ne
prinyato na Rusi babu hmel'nym chestit', odnako zh ne velik greh. Avos' i
ottaet. Fedora.
     Sam spustilsya v podklet,  dostal kuvshin s dobrym fryazhskim  vinom.
Kogda-to  zaezzhij  kupec  iz  Holmogor gosteval,  vot i vymenyal u nego
zamorskij kuvshin.
     - Ne otvedaesh' li vina, Fedora?
     Prorochica nasupila brovi.
     - Ne bogohul'stvuj, hozyain.
     - Znatnoe vinco, boyarskoe. Prigubi, Fedora.
     - Ne  iskushaj,  svyatotatec!  My lyudi bozhii.  Ne veleno nam p'yanoe
zel'e. Izydi!
     Gavrila, stoyavshij   u  dveri,  sglotnul  slyunu.  Rezvo  shagnul  k
Evstigneyu, usluzhlivo molvil:
     - Ne hotyat babon'ki,  Evstignej Savvich. Nu da i bog s nimi. Davaj
snesu.
     Evstignej peredal  Gavrile  kuvshin  i  vnov'  opustilsya na lavku.
Skrebanul borodu.
     "Stroga prorochica. Blyudet bozh'yu zapoved', nichem ee ne umaslish'...
A mozhet, na den'gi pozaritsya? Posle boga - den'gi pervye".
     Iz podkleta  vyvalilsya  Gavrila.  Poshatyvayas',  veselo i dovol'no
uhmylyayas', dolozhil:
     - Unes,  Evstignej Savvpch...  A ne romanei li babon'kam? YA migom,
Savvich.
     Evstignej splyunul. Podi, polkuvshina vydul, balagur okayannyj!
     Svirepo pogrozil kulakom.
     - Sgin', kolobrod!
     Gavrila, blazhenno ulybayas', pobrel k vyhodu. Prohodya mimo Fedory,
hihiknul i ushchipnul babu za krutuyu yagodicu. Ta na kakoj-to mig opeshila,
pirog  zastryal  v  gorle.  Prishla  v  sebya  i  yaro,  sverkaya  glazami,
napustilas' na Gavrilu:
     - Izydi, paskudnik! Goret' tebe v preispodnej. Izydi!
     Gavrila, posmeivayas',  skrylsya za dver'yu. A Fedora dolgo ne mogla
uspokoit'sya,  sypala na muzhika  proklyatiya,  da  i  baby  vspoloshilis',
obrativ svoj gnev na hozyaina.
     - Grehovodnika derzhish'! Bogohul'stvo v dome!
     - Oskvernil trapezu!..
     Fedora podnyalas', a za nej i drugie baby.
     - Proshchaj, hozyain. Net v tvoem dome blagochestiya.
     Povalili k vyhodu.  Evstignej vspoloshilsya,  rastopyril  ruki,  ne
propuskaya prorochic k dveryam.
     - Prostite  sluzhku  moego  prokudnogo.  Vahlak  on  i   nedoumok,
batozh'em  vyseku.  Pogosti,  Fedora,  v gornicu tebya polozhu,  otdohni,
prorochica.
     Fedora byla nepreklonna.
     - Ne suetis', hozyain. Ujdem my. Skverna v tvoem dome.
     - Deneg otvalyu. Ostan'sya!
     - Proch', bogohul'nik!
     Fedora gordo vzdernula plechom i vyshla iz izby. Evstignej provodil
ee udruchennym vzorom,  glyanul na stol v shvatilsya za  golovu.  Napoil,
nakormil  -  i  bez  edinoj  denezhki!  Ne  duren' li?  Na bab'i telesa
pozarilsya, a Fedora tol'ko hvostom krutnula.
     Zahodil vokrug stola,  zaohal. Takogo ubytka davno ne vedal. Nado
zhe tak oploshat',  kazhis',  srodu polushki ne propadalo, a tut, pochitaj,
na poltinu nazhrali. |kaya napast'!
     Na dvore gorlanil pesnyu Gavrila.  Evstignej vzbelenilsya, vyskochil
na  kryl'co.  Gavrila razvalilsya na telege.  Zadrav borodu i pokachivaya
nogoj v lapte, vyvodil:

                    U kolodeza u holodnogo,
                    Kak u klyuchika gremuchego
                    Krasna devushka vodu cherpala...

     - Gavrila!
     Steganul muzhika  plet'yu.  Tot  podskochil  na telege,  vypryamilsya.
Glaza mutnye, osolovelye.
     - Ty che, Savvich?
     - Ubit' tebya malo! Dur'ya bashka. Poshto Fedoru tiskal?
     - A  che  ne  tiskat',  -  osklabilsya Gavrila.  - It' baba.  CHe ej
budet-to? Baba - ne kvashnya, vstala da poshla, he...
     Evstignej zatryas kulakom pered samym nosom Gavrily.
     - Fefela nemytaya, yurod sheludivyj! Vse delo sportil, ostolop!
     Tknul Gavrilu  v mednyj lob,  splyunul i poshel k izbe.  Na kryl'ce
obernulsya.
     - Stupaj na konyushnyu!
     Gavrila, poddernuv porty, zavel novuyu pesnyu i pobrel k loshadyam, a
Evstignej uselsya na kryl'co,  tyazhelo vzdohnul.  Hud denek,  neudachliv.
Privel zhe d'yavol etu prorochicu,  do sej pory v glazah  mel'teshit.  Uh,
yadrena da smachna!
     Vot uzhe god zhil Evstignej bez baby.  Stepanida sbezhala  v  carevo
vojsko da tak i ne vernulas'.  Zagubili v seche tatary. I chto sunulas'?
Bab'e li delo s poganymi voevat'. Tak net, v ratnyj dospeh oblachilas'.
     Mimo proshmygnula  s  badejkoj  Var'ka.  Ponesla  ob容dki na dvor.
Vernulas' veselaya, razrumyanivshayasya.
     - Petuh, chto li, klyunul? - hmuro povel na nee vzglyadom Evstignej.
     - Gavrila ozornichaet, - rassmeyalas' Var'ka.
     - Konej-to chistit li?
     - Ne. Na sene dryhnet.
     - Na sene?.. Nu pogodi, kolobrod.
     Evstignej oserchalo  podnyalsya  s  kryl'ca.  Sovsem  muzhik  ot  ruk
otbilsya.
     - A i pushchaj,  - prostodushno molvila Var'ka.  - Pushchaj dryhnet. Koj
sedni iz nego rabotnik, Evstignej Savvich?
     - Kak eto pushchaj? Da ty chto, devka, v svoem li ume?
     Evstignej s  kakim-to  neponyatnym udivleniem posmotrel na Var'ku.
Ta ulybalas',  sverkaya krepkimi,  belymi, kak repa, zubami. Kolyhalas'
vysokaya grud' pod l'nyanym sarafanom.  Ladnaya,  gibkaya, kareglazaya, ona
kak budto narochno draznila hozyaina.
     "A chto  mne  Fedora?  -  vnezapno  podumalos'  Evstigneyu.  - Baba
zlovrednaya i gordyni cherez kraj.  Pro takih v Moskve v  lapti  zvonyat.
Neshto moya Var'ka huzhe? Von kakaya prigozhaya. Veseluha-devka".
     Evstignej ogladil borodu i, zabyv pro Gavrilu, molvil:
     - Ty vot chto... Podi-ka v gornicu.
     Var'ka totchas ushla,  vskore podnyalsya v beluyu  izbu  i  Evstignej.
Otkryl kovanyj sunduk, dostal iz nego krasnuyu shubku iz ob座ari. (Ob座ar'
- shelkovaya strujchataya tkan' o zolotoj ili serebryanoj nit'yu.)
     - Poluchaj, Var'ka. Nosi s bogom.
     Var'ka rasteryalas'.  CHto eto s hozyainom segodnya? CHudnoj kakoj-to.
To prorochic nachnet potchevat', to vdrug doroguyu shubku ej predlagaet. Uzh
ne nasmeshnichaet li?
     - Ne nado, Evstignej Savvich. Mne i v sarafane ladno.
     - Nu-ka oblachis'.
     Var'ka prodela  cherez  golovu  shubku  i,  zadorno blestya glazami,
proshlas' po gornice.
     - Aj da Var'ka,  aj da carevna! - v dovol'noj ulybke rastyanul rot
Evstignej.  Podoshel k devke,  oblapil.  Var'ka na mig  prizhalas'  vsem
telom, obozhgla Evstigneya igrivym vzglyadom, i vyskol'znula iz ruk.
     Evstignej zasopel,  medvedem poshel na Var'ku, no ta rassmeyalas' i
yurknula za postavec.
     - CHevoj-to ty, Evstignej Savvich?
     - Pod' no mne, goluba. |kaya ty usladnaya, - vse bol'she raspalyayas',
proiznes  Evstignej,  pytayas'  pojmat'  devku.  No  Var'ka,  legkaya  i
provornaya, zvonko hohocha, nosilas' po gornice.
     - A vot i ne pojdu! Ne pojdu, Evstignej Savvich!
     Evstignej podskochil k sunduku,  rvanul vverh kryshku.  Poleteli na
Var'ku kiki,  treuhi,  kaptury,  letniki,  telogrejki i shubki, cheboty,
bashmaki  i  sapozhki,  I  vse shito zolotom,  nizano zhemchuzhnymi nityami i
dorogimi kamen'yami. (Kaptur - zimnij golovnoj ubor zhenshchin.)
     - Vse te, Var'ka. Vse te, goluba!
     Var'ka perestala  smeyat'sya,   zacharovanno   razglyadyvaya   naryady.
Evstignej  tyazhelo  shagnul k nej,  stisnul,  vpilsya rtom v puhlye guby.
Var'ka zatihla,  obmerla,  a Evstignej zhadno celoval ee  lico,  grud',
sharil  rukami  po  uprugomu,  podatlivomu telu.  Zatem podnyal Var'ku i
pones na lavku. Polozhil na myagkuyu medvezh'yu shkuru.
     - Lyuba ty mne.
     No Var'ka vdrug opomnilas',  soskochila  s  lavki  i  metnulas'  k
dveri.
     - Ty chto?..  Al' naryadu te malo? Tak ya isho dostanu, carevnoj tebya
razodenu.
     - Ne nado mne nichego, Evstignej Savvich.
     - Ne nado? - obeskurazheno protyanul Evstignej. - A chto te, goluba,
nado?
     - Pod venec hochu,  - molvila Var'ka i vnov', zvonko rassmeyavshis',
vybezhala iz gornicy.
     Na drugoj  den'  Gavrila  hodil  tihij i ponuryj,  kosya glazom na
hozyajskij podklet.  Tam pivo,  medovuha i vinco dobroe,  no  visit  na
podklete pudovyj zamok. A golova treshchit, budto po nej dubinoj kolotyat.
     Vyalo vorochal vilami,  vykidyvaya navoz iz konskogo stojla.  Prishel
Evstignej, poglyadel, molvil vorchlivo:
     - Leniv ty, Gavrila. I poshto derzhu darmoeda.
     Gavrila razognulsya,  votknul vily v navoz.  Kislo,  stradal'cheski
glyanul na hozyaina.
     - Ty by vinca mne, Savvich. Mutorno.
     - Knuta te!  Ish' rozha-to opuhla.  U-u,  kanal'ya!  CHtob do  obedni
stojla vychistil. Da ne stoj kolodoj. Haryu-to skrivil!
     - Dyk, ne nal'esh'?
     - T'fu, kolobrod! Poslal gospod' rabotnichka. YA tebe chto skazyvayu?
     Gavrila skorbno vzdohnul i vzyalsya za vily.  A Evstignej,  bubnya v
borodu, vyshel iz konyushni.
     "Davno sognat'  pora.  Odno  vino  v  dur'ej  bashke...   Da   kak
progonish'?" - podumal, pochesav zatylok Evstignej.
     Net, ne mog on vyprovodit' s postoyalogo dvora Gavrilu:  uzh bol'no
mnogo vsego tot vedal. Malo li vsyakih, del s nim vytvoryali. Vzyat' togo
zhe kupchinu gostinoj sotni. Bez kushaka uehal Fedot Sazhin. Gavrila hodil
i posmeivalsya.
     - Lovok zhe ty, Evstignej Savvich. Mne by vovek ne skumekat'.
     Norovil shitrit', otvesti ot sebya lihoe delo:
     - Polno, Gavrila. Udal skomoroh kushak snes.
     - Skomoroh... A iz opary-to chto vytryahival? He...
     Evstignej tak i  prisel:  uglyadel-taki,  leshij!  I  kogda  tol'ko
uspel?  Podi,  za  vinom kralsya:  v prisenke brazhka stoyala.  Nado bylo
zasov nakinut'. Nu, Gavrila!
     - Ty vot chto... Ne shibko pomelom-to boltaj. Stupaj na vorota.
     - Plesnul  by  charochku,  Savvich.  Pochitaj,  vsyu  noch'  Fedotkinyh
muzhikov stereg.
     Glaza u Gavrily plutovskie, s lukavinoj, i vse-to oni vedayut.
     - Budet charka,  Gavrila.  Ajda v gornicu.  Var'ka!..  Nesi medy i
bragu.
     Napoil v  tot  den'  Gavrilu  do  makovki,  dazhe  tri  poltiny ne
pozhalel.
     - Primi za radenie, Gavrila. I chtob yazyk na zamok!
     Gavrila dovol'no motal golovoj, lez lobyzat'sya.
     - Pomru za tya,  Savvich...  Vse grehi na sebya primu,  blagodetel'.
Neshto menya ne vedaesh'?
     Videl Evstignej:  budet  nem  Gavrila,  odnoj verevochkoj svyazany.
Ezheli chego vyplyvet, to i emu nesdobrovat'...
     Evstignej poshel  ot  konyushni  k  vorotam.  Vyglyanul iz kalitki na
dorogu. Pustynno. Obezlyudela Rus', oskudela. Byvalo, postoyalyj dvor ot
vozov lomilsya, ne znaesh', kuda proezzhih razmestit' - i podklet, i seni
zabity. Zato uteshno: plyvet v moshnu denezhka.
     Nyne zhe - ni peshego, ni konnogo, torgovye obozy stali redki. Liho
kupcam v dal'nij put' puskat'sya: krugom razboj. Togo glyadi i postoyalyj
dvor porushat.
     Perekrestilsya i povel glazami  na  Pankrat'ev  holm.  Vot  i  tam
bezlyud'e,  ne shumit mel'nica,  ne mashet kryl'yami, ne klubitsya iz vorot
muchnaya pyl'. Muzhik letom goloduet, ves' hleb davno s容den, pust susek,
nado zhit' do novi.  A i zhdat' nechego:  na Egoriya,  pochitaj,  nivu i ne
zasevali,  - ostalis' na sele bez ovsa i rzhicy.  Pobezhal muzhik v lesa,
na Don da za Volgu. Hudoe vremya, net moshne pribytku.
     Evstignej, zalozhiv ruki za  spinu,  poshel  v  gornicu.  V  sencah
stolknulsya s Var'koj.  Ta pytalas' uvernut'sya, no v sencah tesno, vmig
ugodila v sil'nye, cepkie ruki.
     - Ne nado... Pusti!
     - Ne ori, dureha. V hram zavtre pojdem. Beru tebya v zheny.


                           SSYLXNYJ KOLOKOL

     Pozadi poslyshalis' gromkie vykriki:
     - No-o-o! Tyani-i-i!.. Tyani, leshij vas zaberi!
     V el'nike mel'knula figura vsadnika v krasnom kaftane.
     - Strel'cy, - nastorozhilsya Vasyuta.
     Soshli s dorogi v zarosli, pritailis'. Pokazalsya oboz. Vperedi, po
troe v ryad,  ehali strel'cy s berdyshami;  za nimi sledovala podvoda  s
zheleznoj kletkoj.
     - Gospodi bozhe...  CHto  eto?  -  izumlenno  i  orobelo  prosheptal
Vasyuta.
     Oboz i v samom dele byl neobychnym. V kletke vezli ne tatya lihogo,
ne gosudareva prestupnika, a... kolokol v chernom pokryvale. Tri moshchnyh
grivastyh bahmata tashchili po razmytoj doroge dikovinnuyu telegu.
     Za podvodoj shla gustaya tolpa uvechnyh kolodnikov,  nishchih, slepcov,
kalik perehozhih,  yurodivyh vo hriste.  Zvon cepej i  verig,  zaunyvnye
vopli i stenaniya, gluhoj ropot; rvanye vethie armyaki i deryugi, sermyagi
i rubishcha;  mednye kresty na  gryaznyh  sheyah;  torby,  sumy  peremetnye,
sukovatye palki, klyuki i posohi.
     Parni perekrestilis'.
     - CHto  zhe  eto,  a?  -  vnov'  nedoumenno molvil Vasyuta.  - Poshto
kolokol v klet' zaklyuchili?
     Ivanka kivnul na dorogu.
     - Poshli.
     - Tam zhe strel'cy. Shvatyat.
     - Ne shvatyat. Lyudno tut. I chuyu, ne dlya syska strel'cy poslany. Ne
robej, druzhe.
     Nezametno sunulis' v tolpu. SHli molcha, slushaya molitvy i vozglasy:
     - Velikij bozhe,  smilujsya!  Poshchadi hristovo stado. Otvedi bedu ot
mira, daruj milost', gospodi!
     - Greh, velik greh sodeyalsya! Ne prostit vladyka nebesnyj.
     - Svyatoj hram porugan. Bogohul'stvo, pravoslavnye!
     - Vse bedy ot Godunova!
     - Svyatotatec! Mladogo carevicha ne pozhalel.
     - A Uglich, hreshchenye? Razoren grad, pusto nyne v slobodah.
     - Posadskih iskaznil smertiyu, dushegub...
     Obok s  Bolotnikovym,  pripadaya  na  levuyu  nogu,  tashchilsya kvelyj
kalika v razbityh  laptyah;  brel  molchkom,  dyshal  hriplo  i  natuzhno,
opirayas' kostlyavoj rukoj na rogatyj posoh.
     - Kuda kolokol vezut, otec? - sprosil ego Bolotnikov.
     Kalika ne  otvetil,  glaza ego blesnuli lihoradochnym ognem,  lico
ozhestochilos'.
     - Ne  pytaj  ego,  syne.  Boriskiny  katy yazyk u nego vyrvali,  -
ugryumo otvetil staryj nishchij.
     - Za chto? - zhivo obernulsya k nemu Bolotnikov.
     - Za slovo pravednoe,  syne.  Iz Uglicha my.  Vot i Mikita s  nami
bredet.  Na  torgu  o  Godunove  rek.  Hulil ego yaro.  Istcy v temnicu
svolokli,  a tam palachi poteshilis'.  Nyne k nam pristal. A bredem my v
grad Rostov chudotvorcu Avraamiyu pomolit'sya.
     - A etih za chto? Poshto kolodki vdeli?
     - To   slobozhane   nashi.  Kolodki  im  Godunov  pozhaloval.  Podi,
naslyshan,  syne,  o careviche Dimitrii?  Godunov k nemu  svoih  ubivcev
podoslal. Pribyli v Uglich d'yak Bityagovskij, syn ego Danila da rodich ih
Nikita  Kachalov.  Zlydni,  syne.  Vseh  ih  povidal.  YA-to   u   hrama
Preobrazheniya s kalikami po pyatnicam staival. Ne edinozhdy ubivcev zrel.
Hudye lyudi,  osobenno Mihaila Bityagovskij. Oblichiem strashen, zverolik.
Puzhalas'  ego  carica  Mar'ya  i  pushche  glaz  steregla  naslednika,  ne
razluchalas' s nim ni dnem,  ni noch'yu. Kormila iz svoih ruk, ne vveryala
ni zloj mamke, ni kormilice. I vse zh ne usteregla zatvornica Dimitriya.
Nekomu bylo ostanovit' lihodeev,  no prisutstvoval vsevyshnij mstitel'!
Ponomar'  sobornoj  cerkvi,  pop vdovyj Fedot Ogurec v vekovoj kolokol
udaril.  V etot samyj,  koj na telege.  Narod ko dvorcu pribeg,  uzrel
carevicha  mertvogo  na  dvore,  a podle mat' i kormilicu.  Mar'ya ubijc
nazvala.  Mihaila Bityagovskij  na  kolokol'nyu  kinulsya,  norovil  bylo
zvonarya skinut', da ne vyshlo. Narod shvatil i poreshil Mihailu, a vkupe
s nim i syna ego, i sodrugov.
     Oserchal lyuto  Boriska.  Nagnal  v  Uglich  strel'cov,  daby  narod
usmirit'.  Slobozhan mnogih skaznili.  Drugim otrezali yazyki i v Sibir'
pognali. Zapustel nyne grad Uglich.
     - Vyhodit, i nabatnyj kolokol soslali?
     - Soslali,  syne.  Za  Kamen',  v grad Tobol'sk.  Povelel Godunov
imenovat' sej kolokol buntashnym. (Kamen' - Ural'skie gory.)
     - I kolodnikov v Sibir'?
     - Tuda, syne. Ubogi oni, nemy.
     Bolotnikov ponurilsya,  na  dushu navalilas' glyba.  Krugom nevolya,
krov',  gore lyudskoe.  Tyazhko na Rusi,  v zhelezah narod. Dazhe kolokol v
klet' posadili.
     Podle zagremel verigami blazhennyj, zavopil istoshno:
     - Na kol Borisku! Na kol iroda-a-a!
     Uslyhali strel'cy.   Razgonyaya   tolpu   nagajkami,   naehali   na
blazhennogo.
     Blazhennyj zahihikal,  sel v luzhu,  izvlek iz  nee  gorst'  gryazi,
kinul v sluzhilogo i zavopil pushche prezhnego:
     - Na kol Borisku-u-u! Na ko-o-ol!
     Strelec oshcherilsya,  privstal  na  stremenah  i  polosnul  nagajkoj
yurodivogo.  Bolotnikov metnulsya bylo k ubogomu, no ego vovremya uderzhal
Vasyuta.
     - Ne lez'. Posekut.
     Nishchaya bratiya sgrudilas' vokrug blazhennogo,  vzroptala:  "YUrodivyh
vo hriste dazhe cari ne smeyut trogat'".
     - Greshno, strel'che.
     - Tisha-a-a!  - ryavknul sluzhilyj,  no bol'she  nagajki  ne  podnyal.
CHertyhnulsya i osadil konya.  A tolpa polezla k telege.  Sovali ruki mezh
reshetok, tyanulis' k kolokolu, bormotali molitvy.
     Vskore vyshli  k  reke,  na drugom beregu kotoroj stoyal odnoglavyj
derevyannyj hram i nebol'shoj prizemistyj srub s dvumya okoncami.
     - To reka Ishnya, - molvil Vasyuta.
     Reka byla shirokoj, sazhenej v pyat'desyat.
     Streleckij pristav vyshel na otkos, gulko kriknul:
     - |gej, v izbushke! Davaj perevoz!
     Iz temnogo   sruba   vyvalilis'  monastyrskie  sluzhki  -  vladela
perevozom rostovskaya  Avraamieva  obitel'  -  kinulis'  k  chelnam.  No
pristav osadil:
     - Kudy? Ne vish' kolokol!.. Strug podavaj!
     Sluzhki glyanuli  na  telegu i potyanulis' k strugu.  Seli za vesla.
Strel'cy speshilis';  kolodniki ustalo  povalilis'  nazem',  a  pristav
shagnul v tolpu.
     - Pomogaj, pravoslavnye. Tyani kolokol k vode.
     Nishchaya bratiya gusto oblepila kletku,  stashchila s telegi i ponesla k
beregu. YUrod Andrej, podobrav cepi, shel szadi, plakal:
     - Nel'zya v vodu carevicha.  Studeno nozhen'kam...  Poshto mladenca v
vodu?
     Postavili kletku  na  peschanoj  otmeli.  Bratiya  upala na koleni,
istovo, so slezami lobzala reshetki.
     Sluzhki grebli  sporo:  vozradovalis'.  Lyudno  na beregu,  nemalaya
den'ga osyadet v monastyrskuyu kaznu.  Skripeli uklyuchiny,  vesla  druzhno
borozdili reku.
     Ivanka i Vasyuta otstupili  k  Ishne,  opolosnuli  lica.  Den'  byl
teplyj, pogozhij, na vode iskrilis' solnechnye bliki.
     Opustilis' v travu.  Vasyuta skinul s plecha kotomku, perekrestilsya
na hram.
     - Davaj-ka pozhuem,  Ivanka.  Tut posledki,  a  tam  uzh  chego  bog
poshlet. Teper' v Rostove kormit'sya budem. Pochitaj, prishli.
     Sned' byla eshche iz skita otshel'nika Nazariya.  Ivanka vspomnil  ego
sogbennuyu  starcheskuyu  figuru,  temnuyu kel'yu,  kuda pochti ne pronikalo
solnce, i s gorech'yu molvil:
     - Zazhivo  sebya v domovinu upryatal,  zatvorilsya v sklepe.  Uzhel' v
tom schast'e?
     - Ne  tron' ego,  Ivanka.  Velikij pravednik i bogolyubec skitnik.
Bog emu sud'ya.
     A tem  vremenem  kolokol  uzhe  perevezli na tot bereg.  Sluzhki na
chelnah i struge perepravlyali strel'cov,  kolodnikov  i  nishchuyu  bratiyu.
Napravilis'  k  chelnu  i  Bolotnikov s Vasyutoj.  Debelyj,  rozovoshchekij
sluzhka ogladil kurchavuyu borodu, molvil:
     - Denezhki, pravoslavnye, na svyatuyu obitel'.
     - Bez deneg my, otche, - razvel rukami Bolotnikov.
     Sluzhka nedovol'no ottolknulsya veslom ot berega.
     - Poshto ya cheln gnal?  Ne voz'mu  bez  deneg,  ploho  boga  chtite.
Proch'!
     - Da pogod' ty,  otche, - ucepilsya za kormu Vasyuta. - Neshto v bede
ostavish'? Negozhe. Syn bozhij chto izrekal? Pomogi siromu i ubogomu, bud'
bessrebrenikom. A ty nas proch' gonish'. Ne po Hristu, otche. Perevezi, a
my za tebya pomolimsya.
     Sluzhka molcha ustavilsya na Vasyutu, a Bolotnikov zabralsya v cheln.
     - Davaj veslo, otche.
     Sluzhka krutnul golovoj.
     - Hitronyrliv narodec.
     Otdal veslo Bolotnikovu,  sam uselsya na kormu.  Pytlivo glyanul na
Vasyutu.
     - Oblich'e tvoe znakomo. Kak budto v monastyre tebya videl. Byval v
obiteli Avraamiya?
     Vasyuta priznal monastyrskogo sluzhku,  odnako  i  vida  ne  podal.
Vdrug  Bagrej  i  v  samom dele patriarha ob ubijstve gosudareva kupca
uvedomil.  Tot  dushegubstva  ne  poterpit,   mitropolitu   rostovskomu
otpishet.  Varlaam, skazyvayut, krut na raspravu, rechami tih, da serdcem
lih.  Kolodki na ruki - i v "kamennyj  meshok".  Est',  govoryat,  takoe
uzilishche vo Vladychnom dvore.
     - Putaesh', otche. Ne vedayu sej obiteli.
     Sluzhka hmyknul,  sdvinul skuf'yu na patlatuyu grivu, glaza ego byli
nedoverchivy.
     - Odnako, zelo shozh, paren'. Ne ot lukavogo li rechesh'?
     - Upasi bog, otche. Kto lukavit, togo chert zadavit, a mne eshche Rus'
poglyadet' ohota, - nashelsya Vasyuta.
     Vyprygnuv na bereg, poblagodarili sluzhku i poshli k cerkvi.
     Vasyuta shagnul bylo v hram, no ego ostanovil Bolotnikov.
     - Nedosug, druzhe. Dale pojdem.
     Vasyuta kivnul,  i  oni  vnov'  zashagali po doroge.  A vperedi,  v
poluverste ot nih, vezli v ssylku nabatnyj kolokol.


                            ROSTOV VELIKIJ

     Na holme  vysilsya belokamennyj sobor Uspeniya bogorodicy.  Plyl po
Rostovu malinovyj zvon.  Po slobodam,  pereulkam i ulicam  tyanulis'  v
prihodskie cerkvi bogomol'cy.
     - Znatno zvonyat, - perekrestilsya na hram Uspeniya Vasyuta.
     Vstupili v  Pokrovskuyu  slobodu.  U  cerkvi  Rozhdestva  presvyatoj
bogorodicy,  chto na Goricah, tolpilis' nishchie. Slobozhane stepenno shli k
obedne, snimali shapki pered hramom, sovali v ruki nishchim milostynyu.
     Pokazalis' troe  konnyh  strel'cov.  Zorko   oglyadeli   tolpu   i
povernuli k Rozhdestvenskoj slobodke, spuskavshejsya s Goric k ozeru.
     - Ishchut kogo-to,  - molvil Bolotnikov i tronul Vasyutu za plecho.  -
Nel'zya  tebe v gorod,  druzhe.  Bagrej muzhik lyutyj,  ne prostit on tebe
pobega.
     - Rostovskogo vladyku uvedomil?
     - Mozhet, i tak.
     - A sam?  Sam chego strel'cov ne taish'sya? Tebya zh knyaz' Telyatevskij
po vsej Rusi syskivaet.
     - Syskivaet da ne zdes'.  On svoih istcov k yugu poslal,  a ya zh na
sever podalsya. Ne zhdut menya zdes'.
     Priseli podle kurnoj izbenki,  podpertoj zherdyami.  Iz senej, tycha
pered soboj posohom,  vyshel  krepkij,  korenastyj  starik  v  chunyah  i
poskonnoj  rubahe.  Lico  ego  bylo medno ot zagara,  glaza pod sedymi
shchetinistymi brovyami vskinuty k nebu.
     - Frolka! - pozval starik. - Frolka!.. Kudy ubrel, gulena.
     - Nikak, slepec, - negromko molvil Vasyuta.
     - Slepec,  chado,  -  uslyshal  starik  i  priblizilsya k parnyam.  -
Povodyrya movo ne videli?
     - Ne videli, otec, - skazal Bolotnikov.
     - Podi,  k hramu ubrel, - nezlobivo proiznes starik, prisazhivayas'
k parnyam na zavalinu. Podtolknul Bolotnikova v plecho, sprosil:
     - Tak li v Moskovskom uezde zvonyat?
     Ivanka s udivleniem glyanul pa starika.
     - Kak proznal, chto ya iz-pod Moskvy?
     - ZHizn' vsemu nauchit, chado. Ty von iz-pod grada stol'nogo, a drug
tvoj - molodec zdeshnij.
     Parni eshche bol'she porazilis'. Uzh ne vedun li slepec?
     - Vedayu,  vedayu vashi pomysly,  - ulybnulsya starik.  - Ne vedun ya,
molodshie.
     Parni pereglyanulis': kalika chital ih mysli. Vot tebe i slepec!
     - A  slepec  bole zryachego vidit,  - prodolzhal udivlyat' starik.  -
Idemte v izbu, chat', pritomilis' s dorogi.
     - Prozorliv ty, starche, - krutnul golovoj Bolotnikov.
     Kalika ne otvetil i molcha povel parnej v izbu.  Tam bylo pusto  i
ubogo,  chadila derevyannym maslom lampadka u zakopchennogo obraza Spasa.
Na stole - glinyanyj kuvshin,  olovyannye charki,  miski s kapustoj, puchok
zelenogo luku.
     - Voskresenie sedni. Mozhno i charu prigubit'. Sadis', molodshie.
     - Spasibo, otec. Kak zvat'-velichat' prikazhesh'? - voprosil Ivanka.
     - Menya-to? A tvoe imya hitro li?
     - Kuda kak hitro,  - rassmeyalsya Bolotnikov. - Pochitaj, proshche i ne
byvaet.
     - Vot i menya zovut Ivanom.  Nalivaj charu,  tezka... A v miru menya
Lapotkom klichut.
     - Otchego zh tak?
     - Dolzhno byt',  za to,  chto  tri  voza  laptej  iznosil.  YA  it',
rebyatki, vsyu Rus' ne edinozhdy obbegal... Davaj-kos' po maloj.
     Lapotok vypil, blagodatno kryaknul, borodu nadvoe raspravil. Parni
takzhe osushili po chare.
     - Nikak, odin otec? - voprosil Ivanka.
     - Oj net, syne. U menya cela artel'. K obedne ubreli... Davaj-kos'
eshche po edinoj.
     Vidno, Lapotok  zelenu  charu uvazhal,  no ne p'yanel.  Sidel pryamo,
stepenno poglazhivaya borodu.  Kogda kuvshin oporozhnili, Lapotok podnyalsya
i poshel v seni.
     - Medovuhi prinesu.
     Ubrel bez posoha, ne poshatnuvshis'. Vasyuta lyubovno glyanul vsled.
     - Zdorov, ded!
     - Poslushaj  menya,  druzhe.  YA  shozhu  v gorod,  a ty pobud' zdes'.
Posidi s Lapotkom, - skazal Ivanka.
     - Vmeste pojdem. Ty goroda ne znaesh'.
     - Nichego, tut ne Moskva.
     - V draku ne vstrevaj.  Rostovskie muzhiki shebutnye, - predupredil
Vasyuta.
     Ivanka vyshel   na   ulicu.   Poshagal   slobodoj.  Kurnye  izbenki
prilepilis' k pyl'noj,  nemoshchenoj doroge.  Za kazhdoj izboj - ogorod  s
lukom, ogurcami i chesnokom, temnye sruby mylenok.
     Doroga stala  podnimat'sya  k  holmu,   na   kotorom   vozvyshalas'
derevyannaya   krepost'   s  vorotami  i  strel'nicami.  Dubovye  brevna
pocherneli ot vethosti,  rov  osypalsya  i  obmelel;  koe-gde  tyn  ziyal
sazhennymi prolomami; osela, nakrenilas' bashnya s vorotami.
     "Hudaya krepost',  lyuboj vorog osilit. Privedis' tatarskij nabeg -
propal gorod", - pokachal golovoj Bolotnikov, minuya nikem ne ohranyaemye
Petrovskie vorota.
     Zatem shel  Ladannoj  slobodkoj.  Zdes'  uzhe izby na podkletah,  s
povalushami i belymi svetelkami;  kazhdyj dvor ogorozhen tynom. Narod tut
stepennyj da blagochinnyj:  popy,  monahi,  d'yachki, ponomari, vladychnye
sluzhki.
     CHem blizhe  k  kremlyu,  tem  shumnej i mnogolyudnej.  Povsyudu vozy s
tovarami, oruzhnaya chelyad', strel'cy, nishchie, skomorohi.
     No vot   i   Vechevaya   ploshchad'.  Ivanka  ostanovilsya  i  nevol'no
zalyubovalsya vysokim belokamennym pyatiglavym soborom.
     "CHuden hram,  -  podumal  on.  - Vidno,  znatnye mastera stavili.
Voistinu lyudi skazyvayut:  Vasilij Blazhennyj da Uspenie Bogorodicy Rus'
ukrashayut".
     Torg oglushil  zazyvnymi  vykrikami.   Torgovali   vse:   kuznecy,
bronniki, kozhevniki, gonchary, ogorodniki, strel'cy, monahi, krest'yane,
priehavshie iz  sel  i  derevenek.  Tut  zhe  snovali  ob容zzhie  golovy,
pristavy i zemskie yaryzhki, ciryul'niki i pohodyachie torgovcy s lotkami i
korob'yami.  (Ob容zzhie golovy - vybornye posadskie lyudi,  smotrevshie za
poryadkom na ulicah.)
     Torgovye ryady raskinulis' na vsyu Vechevuyu ploshchad'. Zdes' zhe, vozle
derevyannogo hrama Vsemilostivogo Spasa,  sekli batogami muzhika.  Dyuzhij
ryzheborodyj kat v aloj,  zakatannoj do loktej  rubahe  bil  muzhika  po
obnazhennym ikram.
     - Za chto ego? - sprosil Ivanka.
     - Zemskomu  staroste zadolzhal.  Drugu nedelyu na pravezhe stoit,  -
otvetil posadskij.  (Pravezh  -  pravit',  vzyskat'.  Ezhednevnoe  bit'e
batogami nesostoyatel'nogo dolzhnika, yavlyavsheesya sredstvom prinuzhdeniya k
uplate dolga.  CHem bol'she byl dolg, tem dlinnee srok pravezha. V sluchae
neuplaty  dolga  po  istechenii  sroka pravezha dolzhniki (za isklyucheniem
sluzhilyh lyudej) otdavalis' v holopy istcu.)
     Podskochil zemskij yaryzhka. Poglazel, zahihikal:
     - Zyat' testya lupcuet, he-he. Glyan', pravoslavnye!
     Rostovcam ne v novost', zato nabezhali zevaki iz priezzhih.
     - CHto pletesh'? Kakoj zyat'?
     - Obyknovennyj.  Ne  vidish',  Selivana  potchuet.  To Fomka - kat.
Letos' Selivanovu dochku zamuzh vzyal.
     - Da kak zhe eto? Negozhe testya bit', - molvil odin iz muzhikov.
     - A emu chto. Ish', zuby skalit. Aj da Fomka, aj da zyatek!
Selivan korchilsya gryz zubami verevku na rukah.
     - Polegche,  irod.  Mochi net,  - hriplo  vydavil  on,  ohaya  posle
kazhdogo udara.
     - Niche, tyatya. Bog terpel i nam velel, - posmeivalsya Fomka.
     Ivanka poshel torgovymi ryadami:  kalachnym, pirozhnym, moskatel'nym,
sapozhnym, sukonnym, holshchovym... V rybnom ryadu ostanovilsya, priglyadelsya
k torgovcam. Muzhiki i parni zavalili lotki sushenoj, vyalenoj i kopchenoj
ryboj.  Tut zhe v doshchatyh chanah plaval i zhivec, tol'ko chto dostavlennyj
s ozera: shchuka, karas', leshch, okun', yaz'...
     - Naletaj, pravoslavnye! Ryba koptec, s charkoj pod ogurec!
     - Pirogi iz ryby! Sam by s容l, da den'zhonki lyuby!
     Vertkmj, vysochennyj torgovec  uhvatil  dlinnoj  rukoj  Ivanku  za
rubahu.
     - Beri vsyu kad'. Za dva altyna otdam. Beri, parya!
     - Gde lovil?
     - Kak gde? - vytarashchil glaza torgovec. CHat', odno u nas ozero.
     - No i lovy raznye, Podi, pod Rostovym set' zakidyval?
     - Nu.
     - A mne iz Ugozhej nado. Tam, bayut, ryba vkusnej.
     Ugozhane torgovali  s  vozov,  mezh  kotoryh  snoval  desyatskij  iz
Tamozhennoj  izby:  vzimal  poshlinu  -  po den'ge s kadi ryby.  Odin iz
muzhikov zaupryamilsya:
     - Za chto beresh'-to, milyj? Kad'-to pustaya.
     - A na dne?
     - Tak vsego pyatok rybin. Ne ushli, vish'.
     - Hitrish', boroda. Dorogoj prodal.
     - Vot te krest! Komu zh v doroge ryba nuzhna? Nepravedno beresh'.
     - Nepravedno?  - nasupilsya desyatkij i grozno nasel na  muzhika.  -
Carev ukaz rushit'! A nu povorachivaj oglobli! Net mesta na torgu.
     Muzhik splyunul i polez v karman.
     Poluchiv poshlinu,  desyatskij  poshel  dal'she,  a  k  muzhiku  stupil
Bolotnikov.
     - Iz Ugozhej priehal?
     Muzhik koso  glyanul  na  parnya,  no   potom   spohvatilsya:   avos'
pokupatel'. Vydavil ulybku.
     - Iz Ugozhej, parya. Ryba utrennego lovu. Skol' tebe?
     Bolotnikov oglyanulsya  -  net  li podle istca ili yarygi zemskogo -
poniziv golos, molvil:
     - Poklon vam shlyut, ugozhanam.
     - Koj  poklon?  -  nahmurilsya  muzhik,  podozritel'no  glyanuv   na
Bolotnikova. - Ty libo beri, libo gulyaj.
     - Uzhel' za tatya prinyal? - usmehnulsya Ivanka.
     - YArygu kliknu!
     - Da ne sheburshis' ty.  YA zh s dobrom... Vasyuta SHestak velel poklon
peredat'.
     Muzhik razom pritih, ottayal licom.
     - Neshto zhiv Vas'ka?
     - ZHiv.
     - A  my  ego vsem mirom zhdem.  Dumali,  do patriarha ne dobralsya,
sgubili tati v doroge.
     - Popom zhdete?
     - A chto?  Vas'ka na miru bez greha zhil.  Pushchaj teper' v  batyushkah
hodit. Hudo nam, parya, bez popa. A gde zh Vas'ka-to?
     - Na Moskve ego videl.
     - CHego zh on v selo ne idet?
     - Stydobitsya. Ne blagoslovil ego vladyka. Podi, v Moskve ostalsya.
     Muzhik ogorchenno pokachal golovoj.
     - Vyhodit,  ne pokazalsya patriarhu.  CHto zh nam teper',  parya, bez
batyushki zhit'?  Hram-to pusteet...  A mozhet, ty gramote gorazd? Otryadim
tebya k svyatejshemu.
     - |,  net,  batya.  Plohoj iz menya pop, grehov mnogo, - rassmeyalsya
Bolotnikov.
     - Sam otkuda? - polyubopytstvoval muzhik.
     - S Vshivoj gorki na Petrovke,  ne dohodya  Pokrovki,  -  otshutilsya
Ivanka i nyrnul v tolpu.  Na dushe ego poveselelo: Vasyuta mozhet vyjti v
gorod, zdes' strel'cy ego poka ne zhdut.
     Vozle hrama  Spasa  yaro zabranilis'.  SHel posadskij mimo lotkov i
nechayanno oprokinul  nazem'  korobejku  s  yajcami.  Torgovec,  zdorovyj
muzhichina   v  sukonnoj  odnoryadke,  vyskochil  iz-za  lotka  i  svirepo
nakinulsya na posadskogo.
     - Plati, Gurejka! SHest' altyn s tebya! Plati, sterva!
     Gurejka razvel rukami.
     - Netu deneg, Dem'yan Silych. Prosti, radi Hrista.
     - Netu? A vot eto zrish'?
     Sidelec vzmahnul pered nosom Gurejki kulachishchem.
     - Klyanus' bogom, netu. Oposlya otdam.
     - Oposlya-ya-ya?   -  zatryas  Gurejku  sidelec.  -  Poreshu!  Gurejka
vyvernulsya i  metnulsya  bylo  v  Ikonnyj  ryad,  gde  monahi  torgovali
Nikolaem-CHudotvorcem   i   Vsemilostivym   Spasom,  no  tut  podospeli
Dem'yanovy druzhki.  Navalilis' na Gurejku,  sodrali  sapogi  i  kaftan.
Posadskij ponuro pobrel po Kalachnomu ryadu.  Torg smeyalsya, ulyulyukal. No
ne uspel Gurejka otojti ot  hrama,  kak  dorogu  emu  pregradil  dyuzhij
pekar' v gorohovoj chujke.
     - Ty chto zh,  ostolop,  kaftan-to otdal,  a?  - istoshno zaoral on,
potryasaya kulakami. - Ty zh mne za kalachi zadolzhal. Mne nadlezhalo s tebya
kaftan sorvat'. Mne!
     - Ne gnevi boga, Mitrich. Al' ne videl? Silkom vzyali.
     - Moj kaftan,  ostolop!  -  vzrevel  pekar'  i  podmyal  pod  sebya
Gurejku. Otvoltuzil, napinal pod boka i potashchil v S容zzhuyu.


                             MORE TINNOE

     Obognuv Mitropolichij dvor,  Ivanka poshel mimo Arhierejskogo sada,
obnesennogo  dubovym  chastokolom,  a zatem peresek vladychnoe kladbishche,
gde pokoilis' inoki Grigor'evskogo monastyrya.
     Vyshel na bereg reki Pizhermy, gde stoyala derevyannaya cerkov' Borisa
i Gleba.  Zdes' nachalis' izby Rybolovnoj slobodki. Na pletyah i zaborah
sushilis' seti, bredni i merezhi, pahlo sushenoj i svezhej ryboj.
     Otkrylos' ozero,  tihoe, spokojnoe, prostiravsheesya vdal' na mnogo
verst.
     "Da eto i vpryam' more.  Ne  zrya  Vasyuta  hvastal.  |kij  prostor!
Beregov ne vidno", - zalyubovalsya ozerom Bolotnikov.
     U prichalov,  s vbitymi v zemlyu dubovymi svayami,  stoyali na yakoryah
strugi  i  nasady,  mokshany i rasshivy;  sredi nih vozvyshalos' ogromnoe
dvuh座arusnoe sudno s reznym drakonom na nosu.
     "Neshto korabl'?" - podivilsya Ivanka.  O korablyah on slyshal tol'ko
po rasskazam starikov da kalik perehozhih.
     - CHto,  parya,  v dikovinu? - uslyshal on podle sebya chej-to veselyj
golos. Obok stoyal chernoborodyj muzhik s toporom na pleche.
     - V dikovinu, - priznalsya Ivanka. - Vpervoj vizhu.
     - Vyhodit,  ne rostovec?  A my-to vsyakih tut naglyadelis'. |tot iz
Hvalynskogo morya priplyl, tovarov zamorskih privez. U nas kupcy, brat,
uhvatistye...  Vish' muzhika v zelenom kaftane?  U  struga  s  rabotnymi
laetsya.  To Mefodij Kuz'mich,  kupec gostinoj sotni.  Nonche v Astrahan'
snaryazhaetsya.
     - V Astrahan'? - zainteresovanno peresprosil Bolotnikov.
     - V Astrahan',  milok.  Nu,  byvaj,  toroplyus',  parya.  Izbu nado
rubit'.
     - Pogodi, druzhe. Sovet nadoben.
     - Skazyvaj.
     - Prishelec ya. Bez deneg, gol, kak sokol. K komu by tut nanyat'sya?
     Muzhik s  nog  do  golovy  oglyadel parnya,  a potom uvesisto - ruka
tyazhelaya - hlopnul Ivanku po plechu.
     - Moguten  ty.  Takomu molodcu lyubaya artel' budet rada.  Stupaj k
Mefodiyu. Sgodish'sya.
     Muzhik zashagal  v slobodku,  a Ivanka spustilsya k beregu.  Mefodij
Kuz'min stoyal vozle shodnej i potoraplival rabotnyh:
     - Veselej, veselej, muzhiki!
     Rabotnye taskali v nasad tyuki i kuli,  katili po  shodnyam  bochki.
Syuda,  k  strugam,  to  i  delo pod容zzhali podvody s tovarom.  Voznicy
shumeli, pokrikivali drug na druga.
     Na shodni  stupil muzhik s tyukom,  da,  znat',  vzvalil noshu ne po
sile, zashatalsya, vot-vot svalitsya v vodu.
     - Derzhis'!  Derzhis',  svinoe  rylo!  Zagubish'  tovar!  - zakrichal
Mefodij Kuz'mich.
     K rabotnomu  podospel Ivanka.  Podhvatil tyuk,  igrayuchi vskinul na
plechi i legko poshagal po nastilu.  Otnes v tryum  nasada,  vernulsya  na
bereg.
     - Kto takov? - shagnul k nemu kupchina.
     - Bogomolec  ya.  Prishel  v  Rostov  svyatym  moshcham poklonit'sya,  -
shitril Ivanka.
     - Bogomolec?  Al'  zelo  greshen,  detinushka?  -  glaza kupca byli
veselymi.
     - A kto bogu ne greshen da caryu ne vinovat?
     - Voistinu... Odnako zh, vykrutnoj ty. Poluchaj den'gu!
     - Potom otdash'.
     - |to kogda potom?
     - A k vecheru. Tovaru u tebya, vish', skol' navozili.
     - V rabotnye hochesh'?
     - Hochu, hozyain. Zastoyalsya, kak kon' v stojle.
     Kupec podtolknul Ivanku k tyukam.
     - Zatejliv ty, detinushka. Beru!
     Do samyh sumerek zapolnyali nasad.  Ukladyvali v tryum sukna, kozhi,
hleb  v kulyah,  stovedernye bochki s medami,  meha,  vosk,  salo,  len,
pen'ku,  smolu,  degot'...  Nasad byl prostoren,  vmeshchal desyatki tysyach
pudov gruza.
     Kupchina ne obidel, zaplatil Ivanke vdvojne.
     - Mozhet, obozhdesh' k bogu-to? Gorazd ty, paren', na rabotu. Pojdem
so mnoj v Astrahan'.
     - Poshel by, hozyain, da ne odin ya. S sodrugom.
     - Star li godami tvoj sodrug?
     - A navrode menya. I silushkoj bog ne obidel.
     Kupchina na  minutu  prizadumalsya:  lishnih  lyudej  emu  brat'   ne
hotelos',  no uzh bol'no paren' molodeckij,  za troih lomil.  A ezheli i
sodrug ego tak zhe lovok.
     - Ladno, pushchaj prihodit. Da ne prospite. Spozaranku vyjdem.
     Bolotnikov vozvrashchalsya na Pokrovskuyu dovol'nym:  sbyvalis'  dumy.
Do  YAroslavlya  dva dnya hodu.  A tam Volga,  glyadish',  cherez tri-chetyre
nedeli i do Dikogo Polya doberesh'sya.
     V izbe  deda Lapotka tusklo mercal ogonek.  Ivanka otkryl dver' i
zastyl na poroge.  V izbe bylo lyudno, na leskah i na polu sideli nishchie
i  kaliki  perehozhie.  Byli  vo hmelyu,  branilis',  tyanuli pesni.  Ded
Lapotok sidel v krasnom uglu i brenchal na guslyah.  SHestaka v  izbe  ne
okazalos'.
     - Gde Vasyuta, starche?
     Lapotok ne   otozvalsya,  on,  kazalos',  ne  slyshal  Bolotnikova.
Perebiraya struny guslej, povernulsya k sidyashchemu obok nishchemu.
     - Podaj vina, Gerasim.
     Nishchij podal. Lapotok vypil i vnov' potyanulsya k guslyam. Bolotnikov
peresprosil gromche:
     - Gde Vasyuta, otec?
     - Ushel  so  dvora  tvoj sotovarishch,  - otvetil za deda Gerasim.  -
Videli ego posle obedni na Rozhdestvenskoj. Brel k ozeru... Ispej charu,
paren'.
     - Ne do chary,  - otmahnulsya Bolotnikov i vyshel na  ulicu.  Temno,
pustynno, gluho.
     "Kuda zh on zapropastilsya? - podumal Ivanka. - Ushel dnem, a teper'
uzhe noch'. Uzhel' v bedu popal?"
     Na dushe stalo trevozhno:  privyk k Vasyute,  kak-nikak, a pobratimy
stali. ZHizn'yu Vasyute obyazan.
     Mimo izb  doshel  do  perekrestka.  Put'   na   Rozhdestvenku   byl
peregorozhen reshetkoj, vozle kotoroj prohazhivalis' chetvero karaul'nyh s
rogatinami.  Zavidev Bolotnikova,  karaul'nye  nastorozhilis',  podnyali
fakely.
     - Propustite, bratcy.
     Muzhiki, roslye,  borodatye, nadvinulis' na Ivanku, on otstupil na
sazhen'. Vedal - s karaul'nymi shutki plohi.
     - Ne  po  lihomu  delu,  -  pospeshil  skazat'.  -  K ozeru projti
nadobno.
     - CHego  bez  fonarya?  Carev ukaz rushish'.  Dobrye lyudi po nocham ne
shastayut,  - progudel odin  iz  karaul'nyh,  napravlyaya  na  Bolotnikova
rogatinu.
     Ivanka znal, chto bez fonarya noch'yu vyhodit' ne dozvoleno, i kazhdyj
oslushnik  riskoval  ugodit' v razbojnyj zastenok ili S容zzhuyu izbu.  No
otstupat' bylo pozdno.
     - Netu  fonarya,  muzhiki.  A  k  ozeru  nado.  Sodrug  u menya tam.
Otomknite reshetku.
     - Ish',  kakoj  provornyj.  Vorovskoe  delo  s  sodrugom zamyslil,
razbojnaya dusha!.. A nu, hvataj tatya, rebyatushki!
     Karaul'nye metnulis'  k Ivanke,  odin uzhe ucepilsya za rubahu,  no
Bolotnikov vyvernulsya i kinulsya ot reshetki v temnyj pereulok.
     - Derzhi lihogo!  Ima-a-aj! - istoshno zaorali karaul'nye, sotryasaya
vozduh  dubinami.  Na  sosednih  ulicah  reshetochnye  gulko  udarili  v
litavry,  vspoloshiv  gorod.  Na  kryshah  kupecheskih i boyarskih teremov
vstrepenulis' dvorovye karaul'nye.  Ochumelo  tarashcha  glaza,  sproson'ya
zakrichali:
     - Poglyadyvaj!
     - Posmatrivaj!
     - Pasis' lihogo!
     Gorod zapolnilsya  nadryvnym  sobach'im  laem,  gulkimi  vozglasami
karaul'nyh.
     Ivanka, obognuv  izbu,  tknulsya  v  lopuhi  s  krapivoj.  Storozha
probezhali mimo, i eshche dolgo raznosilis' ih gromkie vykriki.
     "Ves' posad   vzbulgachili,  durni.  Krepko  zhe  rostovcy  pozhitki
steregut",  - usmehnulsya Bolotnikov,  podnimayas' iz lopuhov. Postoyal s
minutu  i  povernul na Pokrovskuyu k izbe deda Lapotka.  K ozeru emu ne
probrat'sya:  vsyudu reshetki i kolody s dozornymi. Da i tolku net iskat'
Vasyutu v kromeshnoj t'me.  Podi,  v Rybolovnoj slobode zastryal i k utru
vernetsya.  A ezheli net?  Togda proshchaj kupecheskij nasad.  Odin  on  bez
Vasyuty na Volgu ne ujdet. Nado zhdat', zhdat' Vasyutu.
     Bolotnikov vernulsya k Lapotku.  Nishchaya bratiya vse eshche  brazhnichala.
Gerasim obnimal kaliku, ronyal zapletayushchimsya yazykom:
     - Slyuben ty nam, Lapotok, oj, slyuben... Prinimaj vatagu, rodimaj.
Syznova po Rusi pojdem.
     - Pojdem,  brat  Gerasij.  Naskuchilo  v  izbe.  ZHdal  vas...  Aj,
detinushka, prishel? Pod' ko mne.
     Ivanka probralsya k Lapotku. Tot nashchupal ego ruku, potyanul k sebe.
Usadil, obnyal za plecho.
     - Ne goryuj, syne. Kruchina molodca sushit. Pridet tvoj sodrug.
     - Pridet li, starche?
     - Veselyj on.  Plyasal s nami,  pesnyu skazyval.  A kol' vesel - ne
sginet. A teper' utesh' sebya zelenoj. Nalej kovsh emu, Gerasij.
     Ivanka vypil, pozheval lomot' hleba. Ryadom, uroniv golovu na stol,
p'yano plakalsya gorbun-kalika.
     - Nikolushka byl...  Mladehon'kij,  ochi  sini.  Poshto  ego  zlydni
otnyali? Luchshe by menya kol'yami zabili.
     - Budya,  Ustimka! - pristuknul kulakom Lapotok. - Slezami gorya ne
izbyt'.  Ne vernesh' teper' Nikolku. A boyarina togo popomnim, popomnim,
bratiya!
     Nishchebrody podnyali hmel'nye golovy, zasuchili klyukami i posohami.
     - Popomnim, Lapotok!
     - Krasnogo petuha pustim!
     - Izvedem boyarina!
     Bolotnikov hvatil  eshche kovsh.  Vino udarilo v golovu,  glaza stali
derzkimi.
     - Za chto Nikolku zabili? - sprosil on Lapotka.
     - Za chto?  - usmehnulsya kalika.  - |-e,  brat.  A za chto na  Rusi
siryh  uvechat?  Za chto chernyj lyud pritesnyayut?..  Podi,  i sam vedaesh',
paren'.  U kogo vlast',  u togo i knut.  Nikolka v povodyryah u  Ustima
hodil. Prigozhij mal'chonka i laskovyj, za syna vsem byl. A tut kak-to v
YAroslavl' prishli, na boyarskom podvor'e milostynyu poprosili. Boyarin nas
gnat',   sobak  spustil.  Vzroptali!  Sered'  nas  yurody  byli.  Neshto
blazhennyh psami travyat?  Greshno.  Bran' nachalas'.  Nikolka pod oryasinu
ugodil,  totchas i pal zamertvo.  K voevode poshli,  chtob v sud prityanul
boyarina.
     - Boyarina da v sud?.. Legche arshin proglotit'.
     - Voistinu,  paren'. Pero v sude - chto topor v lesu: chto zahotel,
to i vyrubil. Sami edva v ostrog ne ugodili.
     I vnov' v izbe stalo gomonno,  nishchebrody  zabranilis',  proklinaya
boyar i zhizn' goremychnuyu.
     Bolotnikov ugryumo slushal ih zatuzhnye  rechi,  na  dushe  narastala,
kopilas' zloba.
     Lapotok kosnulsya ladon'yu ego golovy,  slovno snimal s Ivanki  vse
narastayushchuyu tyazhest'.
     - CHuyu,  syne,  bujstvo v tebe... Terpi. Vzojdet solnce i k nam na
dvor.

     K utru  Vasyuta  tak  i ne zayavilsya.  Ded Lapotok s nishchimi ubrel k
hramu Uspeniya, a Ivanka ponuro zhdal SHestaka.
     "Uzhel' v zastenok ugodil?" - dumal on.
     No Vasyuta vdrug vvalilsya v izbu. Byl ves' kakoj-to vz容roshennyj i
veselyj,  budto  gorshok  zolota  nashel.  Ulybka  tak  i  gulyala po ego
dovol'nomu licu. Na rassprosy Bolotnikova povedal:
     - Nishchie k Lapotku yavilis',  pir zateyali.  Ataman on u nih,  mnogo
let pod ego nachalom brodyazhat.  I ya vmeste s nimi  popiroval.  Vinco  v
bashku  udarilo.  Oshalel,  na  volyu zahotelos'.  Poshel na ozero,  a tam
gulyashchuyu zhenku povstrechal.  Vdovicej nazvalas',  k  sebe  svela.  U-uh,
baba!
     Vasyuta s blazhennoj ulybkoj povalilsya bylo na lavku, no Bolotnikov
ryvkom podnyal ego na nogi.
     - Idem, greholyub. Delo est'.
     Ivanka rasskazal  Vasyute  o  kupecheskom  nasade,  o  razgovore  s
muzhikom iz Ugozhej.
     - Nasad uzhe uplyl.  Dolgo s zhenkoj milovalsya. A v Ugozhi put' tebe
svoboden. Ne dones pokuda Bagrej. ZHdut tebya prihozhane, svyatoj otche.
     Vasyuta poser'eznel.
     - Ne serchaj,  Ivanka...  A v Ugozhi ya ne pojdu.  Ne lezhit  dusha  k
altaryu. Plohoj iz menya pastyr'. Luchshe uzh v miru brodyazhit'.
     - V Dikoe Pole  so  mnoj  pojdesh'?  -  vpervye  napryamik  sprosil
Bolotnikov.
     - V Dikoe  Pole?..  Prel'stil  ty  menya  kazach'ej  volej.  Pojdu,
Ivanka. Znat', uzh tak na rodu napisano - byt' s toboj.
     - Vot i dobro, - poveselel Bolotnikov. - A teper' shodim v gorod.
Nado k docheri Sidorki zajti, poklon peredat'. Obeshchali muzhiku.
     Mihej s Fimkoj zhili v tihoj,  zelenoj  slobodke,  vozle  kamennoj
cerkvi Isidora Blazhennogo. U hrama tolpilis' prihozhane, snyav kolpaki i
shapki, krestilis' na svodchatye vrata s ikonoj.
     Navstrechu brel   kvelyj,   staryj  bogomolec  s  posohom.  Ivanka
ostanovil ego i sprosil, ukazyvaya na slobodku.
     - Gde tut Mihej Danilov prozhivaet?
     - Mihejka Danilov?..  Tot, chto mitropolitu medy stavit? A von ego
izba na podklete.
     Dvor Mihejki Danilova byl obnesen tynom.  Vo dvore - izba belaya i
chernaya,  mylenka,  ambar,  yablonevyj  sad.  Bolotnikov postuchal mednym
kol'com o kalitku.  Zagremev  cepyami,  svirepo  zalayali  psy.  Stuchali
dolgo,  poka  iz kalitki ne raspahnulos' okonce i ne vysunulas' chernaya
golova s vsklochennoj borodoj.
     - Kogo bog neset?
     - K Miheyu, mil chelovek.
     - Netu Miheya. Na Sytennyj dvor ushel.
     - A zhenka ego?
     - I zhenki netu.
     Muzhik zahlopnul okonce,  prikriknul na sobak i tyazhelo  zatopal  k
izbe.
     - Gde tut Sytennyj? - sprosil Vasyutu Bolotnikov.
     - Na Vladychnom dvore...  A mozhet,  bog s nim,  Ivanka.  Pojdem-ka
luchshe k dedu Lapotku. Brazhki vyp'em.
     - Net, druzhe. Ne privyk slovo svoe rushit'. Vedi k Mihejke.
     Sytennyj dvor stoyal pozadi mitropolich'ih palat.  Tut bylo  lyudno,
snovali vinokury,  medovary i bondari, stryapchie, hlebniki i kalachniki;
s podvod nosili v pogreba, povarni i podvaly myasnye tushi, medy i vina,
belugu, osetrinu, sterlyad' prosolennuyu, vyalenuyu i suhuyu, vyazigu, semgu
i lososi v rassole,  ikru zernistuyu i payusnuyu v bochkah, gruzdi, ryzhiki
solenye,  syrye  i  gretye,  maslo  orehovoe,  l'nyanoe,  konoplyanoe  i
korov'e, syry, smetanu, yajca...
     U Ivanki i Vasyuty v glazah zaryabilo ot obil'noj vladychnoj snedi.
     - Ne  bedstvuet  svyatejshij,  -  usmeshlivo  proronil   Bolotnikov,
oglyadyvaya mnogochislennye vozy s kormovym pripasom.
     - A chego emu bedstvovat'?  Mitropolit rostovskij samyj bogatyj na
Rusi,   odnomu   lish'  patriarhu  ustupaet.  U  nego  odnih  krest'yan,
skazyvayut, bole pyati tyshch.
     K parnyam  podoshel  strelec  v  belom  sukonnom kaftane s golubymi
petlicami po grudi.  CHerez plecho  perekinuta  berendejka  s  porohovym
zel'em,  u  poyasa  -  sablya v kozhanyh nozhnah.  Byl navesele,  no glaza
zorkie.
     - CHto za lyud?
     - Miheya Davydova ishchem.  Medovarom  on  tut.  Ukazhi,  sluzhilyj,  -
proiznes Ivanka, - iz dereven'ki ego s poklonom idem.
     - Iz dereven'ki?.. K medovaru?
     Strelec vorovato glyanul na karaul'nuyu izbu:  vidno, otluchat'sya ot
Sytennogo dvora bylo nel'zya, a zatem mahnul rukoj.
     - A bes s vami.
     Miheya Danilova nashli v odnom iz  podvalov.  Na  stenah  goreli  v
postavcah  fakely,  sred'  bochek,  kadej  i  chanov suetilis' neskol'ko
molodyh parnej v  kozhanyh  sapogah  i  alyh  rubahah.  Duhovito  pahlo
medami.
     - Gosti k tebe,  Mihejka!  - veselo voskliknul strelec, podojdya k
nevysokomu sutulovatomu medovaru s ostroj ryzhej borodkoj.  Tot mel'kom
glyanul na prishel'cev i vnov' sklonilsya nad beloj kad'yu,  povodya v  nej
sazhennoj mutovkoj.
     - Gosti, gryu!
     Mihejka serdito otmahnulsya.
     - Opyat' brazhnikov privel. Uhodi, Fil'ka. Ne budet te chary.
     - Ne  brazhniki  my,  -  stupil vpered Ivanka.  - Byli v Debolah u
Sidorki Gribana. Poklon tebe i zhenke povelel peredat'.
     Mihejka smyagchilsya,  otorvalsya  ot kadi,  opustilsya na prizemistyj
taburet.
     - V zdravii li test' moj?
     - V zdravii. ZHdet tebya i Fimku v senozornik. Borti-de medom budut
polny.
     - Vyhodit,  otyskal bortnoe ugod'e, - poveselel Mihejka. - Dobraya
vest', milok. Medom ugoshchu.
     - Znal,  kogo vedu,  - krutnul  chernyj  us  strelec.  -  A  to  -
brazhniki, uhodi, Fil'ka. CHat', s ponyatiem. Mozhet, nal'esh' za radenie?
     - Nadoedliv ty,  strel'che, - burknul Mihejka, odnako zacherpnul iz
bochki polkovsha medu.
     - V poslednij raz, Fil'ka.
     - Za zdravie tvoe, blagodetel'.
     Strelec vypil,  poklonilsya  i,  poshatyvayas',  pobrel  k   vyhodu.
Mihejka zhe prinyalsya ugoshchat' parnej.
     - Pejte na zdorov'e.
     Parni osushili po kovshu, pohvalili:
     - Dobryj med, - skazal Bolotnikov.
     - Otmennyj. Vek takoj ne pival, - kryaknul Vasyuta.
     - To med stavlenyj,  malinovyj,  na hmelyu.  A von tot  na  chernoj
smorode.
     Mihejka povel parnej po prizemistomu, obshirnomu podvalu, ukazyvaya
na medy sychenye,  krasnye i belye, ezhevichnye i mozhzhevelovye, privarnye
i patochnye...
     Ne zabyl Mihejka pokazat' i luchshie medy - "boyarskij", "knyazhij" da
"obarnyj".
     - |tim  sam  vladyka  Varlaam  teshitsya.  Dam i vam ispit'.  Tokmo
pomalu, kaby ne zabrazhnichali.
     Parni otvedali i vnov' pohvalili.
     - Iskusen zhe ty,  medovar, - krutnul golovoj Bolotnikov. - Kak zhe
gotovish' takoe yastvo? Von hotya by med obarnyj?
     - Mogu i povedat'.  Vish',  chto moi parni tvoryat? Na vyuchku ko mne
vladyka  postavil.  |ti  von  dvoe razvodyat medovyj sot teploj vodoj i
cedyat cherez sito. Vosk udalyayut i syuda zhe v kad' hmel' dobavlyayut. A von
te varyat otvar v kotle.
     - I dolgo?
     - Pokuda  do  poloviny  ne  uvaritsya...  A  teper'  glyan'  na teh
molodcov.  Vylivayut otvar v mernuyu posudu i zhdut, poka ne ostynet... A
vot to - hleb iz rzhicy.  Ne prostoj hleb.  Patokoj natert da drozhzhami,
kladem ego v posudinu. Stoyat' ej pyat' den. A kak zachnet kisnut', togda
samaya  pora  i  v bochki slivat'.  Boyarskij zhe med inache gotovim.  Sota
medovogo berem v shest' raz bole,  chem vodicy, i vystaivaem sem' den. A
potom   v  bochke  s  drozhzhami  eshche  odnu  sedmicu.  Oposlya  slivaem  i
podparivaem patokoj. Vot te i boyarskij med.
     - A knyazhij?
     - Pro to ne povedayu.  Sam delayu,  no  molodcam  ne  pokazyvayu,  -
hitrovato blesnul glazami Mihejka,
     - A chego zh taem-to? - sprosil Vasyuta.
     - Molod  ty  eshche,  paren',  - stepenno ogladil borodu Mihejka.  -
Znaj:  u vsyakogo mastera svoya premudrost'.  Moj  med  caryu  stavyat,  a
narekli ego "danilovskim".  Vot tak-to,  molodcy... A teper' stupajte,
nedosug mne.
     - Spasibo  za  med,  Mihej.  No  gde  zh  zhenka  tvoya?  -  sprosil
Bolotnikov.
     - ZHenka?.. A gde zh ej byt', kak ne doma.
     - Privratnik tvoj inoe molvil. S toboj-de ona.
     - Karaul'nyj na to i pristavlen,  chtob ot dvora lyudishek otshibat',
- postrozhal Mihejka.  - Necha zhenke po lyudyam shastat'.  V  svetelke  moya
Fimka, za pryalkoj. Poklon zhe ot batyushki ej peredam. Stupajte, rodimye.


                              LIHODEJKA

     Vyshli na Vechevuyu ploshchad'.  Torg  po-prezhnemu  raznogoloso  shumel,
pestrel   cvetnymi  zipunami  i  rubahami,  kaftanami  i  odnoryadkami,
letnikami i sarafanami.
     Kat Fomka  sek  batogami  dolzhnikov.  Poustal,  lob  v  isparine,
prilipla krasnaya rubaha k mogutnoj spine.
     - Znakomyj palach, - hmyknul Vasyuta.
     - Al' na pravezhe stoyal?
     - Pokuda bog miloval.  V kulachnom boyu s Fomkoj vstrechalsya.  Tut u
nas na ozere zimoj liho b'yutsya.  Sloboda  na  slobodu.  Pochitaj,  ves'
gorod shoditsya.
     - Bitym byval?
     - Byval,  -  ulybnulsya  Vasyuta.  -  V maslyanu nedelyu.  Ot Fomki i
dostalos'.  Suprotiv ego  nikto  ne  ustaivaet.  Von  ruchishchi-to,  byka
svalivaet. Kak-to kalachnika s Nikol'skoj nasmert' zashib.
     - I chto emu za eto?
     - U S容zzhej knutom otstegali - i v temnicu.  No dolgo ne sidel. V
palachi-to net ohotnikov.
     Podle Kabackoj   izby  tolpilis'  pituhi:  kudlatye,  osolovelye;
nekotorye, ruhnuv u kryl'ca, mertvecki spali, drugie polzali po mutnym
luzham, norovya podnyat'sya na nogi.
     Kabackie yaryzhki vyshibli iz dverej muzhika. Pituh shlepnulsya v luzhu,
perevalilsya na spinu, povel mutnymi glazami po zolotym krestam Uspeniya
Bogorodicy.
     - Ratuj, presvyata deva.
     Baby na torgu zaplevalis', osenyaya lby krestom. A muzhiki rzhali.
     - Presvyatu devu klichet. Aj da Fed'ka.
     Ivanka i Vasyuta shagnuli bylo v kabak,  no  nad  Vechevoj  ploshchad'yu
razdalsya chej-to zychnyj vozglas:
     - Ajda k S容zzhej, bratcy! Streleckuyu zhenku kaznyat!
     Tolpa povalila  k  S容zzhej  izbe.  Tam,  mezh opal'nogo i tatinogo
zastenkov,  na maloj ploshchadi,  bozhedomy ryli yamu.  Tut zhe, v okruzhenii
pyateryh  strel'cov,  stoyala  molodaya streleckaya zhena s raspushchennymi do
poyasa rusymi volosami.  Byla bosoj,  v odnoj polotnyanoj beloj sorochke,
temnye glaza goreli ognem.
     Kogda bozhedomy vyryli yamu,  iz S容zzhej vyplyl tuchnyj  pod'yachij  v
muhoyarovoj odnoryadke. V ruke ego byl prigovornyj list. Szadi pod'yachego
shel prizemistyj,  ugryumogo vida,  pyatidesyatnik v smirnom  kaftane.  (V
smirnom - v chernom, traurnom.)
     - Koj greh za zhenkoj? Poshto v yamu? - roptali v tolpe.
     - Muzhu otravnogo zel'ya vlila,  podlaya.  Duba dal strel'che,  - zlo
proronil pyatidesyatnik. Ego uznali - byl on bratom umertvlennogo.
     V tolpe   poyavilsya   yurod;   posadskie  rasstupilis',  propustili
blazhennogo k pod'yachemu.  Tot molcha glyanul na yuroda i  peredal  stolbec
glashatayu  na belom kone.  Biryuch udaril v litavry,  podnyal levuyu ruku s
zhezlom, gulko prokrichal:
     - Slushaj, narod rostovskij!
     Biryuch oglashal prigovornyj list,  a tolpa  vse  pribyvala,  tesnym
kol'com  ogrudiv ploshchad' pered S容zzhej.  Pod容hali strel'cy,  zamahali
nagajkami, otodvigaya posadskih ot yamy.
     YUrod, gromyhaya pudovymi verigami,  vdrug podbezhal k zhenke, snyal s
sebya mednyj krest i nakinul ego na sheyu prestupnicy.
     - Pravednicej umresh', Nastenushka. Netlenny budut tvoi moshchi.
     V tolpe  sudachili,  krestili  lby.  Zadnie,  ne  rasslyshav   slov
blazhennogo, sprashivali:
     - CHto yurod izrek?
     - Pravednica-de baba-to.
     - Vona kak... Uzhel' s zhenki greh symaet?
     - Nel'zya symat'. Daj im volyu...
     - Istinno rechet  blazhennyj,  -  vmeshalas'  sogbennaya  starushka  v
temnom ubruse. - Grozen byl sluzhilyj, bil neshchadno. Tak emu, izvergu!
     - Cyc, karga bezzubaya! SHla by otsel', stopchut.
     Blazhennyj obezhal yamu, zaplakal v pechali:
     - Temno  tut,  Nastenushke,  hladno...  Vysosut   krovushku   chervi
mogil'nye.
     YUrod skorbno vozdel ruki k nebu, poceloval u zhenki bosye stupni i
grohnulsya v yamu. Skorchilsya, zaprichital:
     - YA pomru za Nastenushku. Pomiluj ee, mat'-bogorodica! Pravednicej
zhila raba tvoya pokayannaya. Pomiluj Nastenushku-u-u!
     Strel'cy kinulis' k yame,  vyvolokli blazhennogo i na rukah otnesli
k S容zzhej.
     Pyatidesyatnik shagnul k zhenke, grubo tolknul v spinu.
     - Stupaj v yamu, sterva!
     - Ne trozh',  ne trozh',  dushegub!  Sama pojdu, - sverknula glazami
zhenka. - Proch', strel'cy! Dajte s narodom prostit'sya.
     Strel'cy chut' otodvinulis',  a zhenka  zemno  poklonilas'  na  vse
storony.
     - Proshchajte, lyudi dobrye.
     Otreshenno, nichego  ne  vidya  pered  soboj,  spustilas' v holodnuyu
chernuyu yamu. Podskochili bozhedomy s zastupami, prinyalis' zaryvat' zhenku.
Baby v tolpe zavzdyhali:
     - I chto zhe eto deetsya,  rodimye?  Aspid muzhik-to byl, zhit'ya ej ne
daval.
     - |kie muki prinimaet.
     - I podelom!  - ryknul pyatidesyatnik.  - YA by ee,  stervu, v kuski
posek!
     Bozhedomy otlozhili zastupy, kogda zakopali zhenku po gorlo. Torchala
sred' ploshchadi golova s kopnoj  gustyh  rusyh  volos.  Nastena,  zakryv
glaza, nevnyatno sheptala molitvu.
     - Podi,  ne  skoro  prestavitsya,  -   perekrestivshis',   proronil
priezzhij muzhik v laptyah i v sermyage.
     - Ne skoro,  milok.  V cveten' tut dvuh zhenok zakopali.  Tak odna
pyat' den othodila.
     Tolpa stala  redet'.  Vozle  golovy  zastyli  dvoe  strel'cov   s
berdyshami.
     - Vodicy by  ej,  serdeshnoj,  -  uchastlivo  promolvila  chernookaya
moloduha v letnike.
     Strelec pogrozil v ee storonu berdyshom.
     - Knuta zahotela!
     Prishel tuchnyj pop v ryase.  Osenil Nastenu mednym krestom, molvil,
obrashchayas' k narodu:
     - Podajte rabe bozhiej Anastasii na domovinu i svechi.
     Muzhiki potyanulis'  na torg,  a starushki i molodye zhenki prinyalis'
kidat' den'gi.
     Neozhidanno k  golove  metnulas'  svora  golodnyh  brodyachih  psov.
Nastena strashno zakrichala.
     - Gonite  psov!  - kriknul strel'cam Bolotnikov,  no te i uhom ne
poveli:  carev ukaz krepok,  nikomu ne pozvoleno  prijti  k  zhenke  na
pomoshch'.
     Ivanka, rastalkivaya tolpu, kinulsya k Nastene, no bylo uzhe pozdno:
psy peregryzli gorlo.
     - Kudy presh', duren'! - zamahali berdyshami strel'cy. - V zastenok
svolokem!
     Bolotnikov zlo splyunul i poshel proch'.
     - Otmayalas',    rodimaya,    -   poslyshalsya   serdobol'nyj   golos
blagoobraznoj starushki v temnom kosoklinnom sarafane.  - Prosti,  car'
nebesnyj, rabu greshnuyu.
     Na kryl'ce S容zzhej plakal yurod.


                       KOMU LYUBA, KOMU NADOBNA?

     Kabak gudel.  Za  gryaznymi,  shcherbatymi,  zalitymi  vinom  stolami
sideli  pituhi.  Sumerechno,  chadyat  fakely  a  postavcah,  plyashut   po
zakopchennym  stenam  urodlivye  teni.  Smradno,  pahnet kisloj von'yu i
vodkoj.  Gomonno. Mezh stolov snuyut kabackie yaryzhki: unimayut zadiristyh
pituhov,  vykidyvayut  vkonec  op'yanevshih na ulicu,  podnosyat ot stojki
sulei, yandovy i kuvshiny. Sami napodgule, derzkie.
     Ivanka s Vasyutoj protolkalis' k stojke.
     - Nalej, - hmuro brosil celoval'niku Bolotnikov.
     - Skol' vam,  molodcy? CHaru, dve? - shustro voprosil kabatchik. Byl
nekazist rostom, no glaza hitrye, pronyrlivye.
     - Stav' yandovu. I zakuski pobole.
     - Dobro, molodcy... YAryzhki! Usadi parnej.
     Mest za   stolami  ne  bylo,  no  yaryzhki  skinuli  s  lavki  dvuh
brazhnikov, otvolokli ih v ugol.
     - Sadis', rebyatushki!
     Metnulis' k stojke, prinesli vina, charki, snedi. Muzhiki za stolom
ozhivilis':
     - Plesni iz yandovy, molodcy. Vyp'em vo zdravie!
     Bolotnikov glyanul   na   umil'no-prosyashchie   rozhi  i  pridvinul  k
brazhnikam yandovu.
     - Pejte, cherti.
     Pituhi vozradovalis':
     - ZHivi vek!
     Kabak smeyalsya.  Ivanka  mnogo  pil,  hotelos'  zabyt'sya,  ujti  v
durman, no hmel' pochemu-to ne tumanil golovu.
     - Budet, Ivanka, - tolknul v bok Vasyuta.
     - Idem, druzhe.
     Vyshli na Vechevuyu.  Zdes' vnov' shumno.  Plyugavyj muzhik-nedosilok v
vishnevoj  odnoryadke  tashchil  za  pyshnye  temnye  volosy moloduyu zhenku v
golubom sarafane. Krichal, tarashcha glaza na tolpu:
     - Komu lyuba, komu nadobna?
     ZHenka shla, potupiv ochi, pylalo lico ot styda.
     - Velik li greh ee, Stepanka?
     - Sebya ne blyula,  pravoslavnye.  S  kvasnikom  grehovodnichala,  -
poyasnil muzh gulyashchej zhenki,
     - Ho-ho! Dobra baba.
     - Kudy uzh te, Stepanka. Kvel ty dlya zhenki, he!
     Staruhi zaplevalis', zastuchali klyukami:
     - Ohal'nica!
     - Ne prostit te, gospod', prelyubodejstva!
     - V ozero ee, Stepanka!
     Staruhi kosterili dolgo i zhestoko, a muzhiki lish' gryzli oreshki da
posmeivalis'.
     - A ved' utopyat ee, - posochuvstvoval Vasyuta.
     - A chto - i doprezh' topili?
     - I ne odnu,  Ivanka.  Kamen' na sheyu - i v  vodu.  Tut  zhenok  ne
zhaleyut.  Kak  ne mila,  al' sogreshila,  tak i s ruk doloj.  U Levskogo
ostrova topyat.
     A muzhik-nedosilok vse krichal, nadryvalsya:
     - Komu mila, komu nadobna?
     No nikto  ne  shelohnulsya:  komu  ohota  brat' greshnicu,  sramu ne
oberesh'sya. Pust' uzh zhenka idet k caryu vodyanomu.
     - Daj-ka, zipun, druzhe, - proronil Ivanka.
     Vasyuta snyal.  Bolotnikov prodralsya skvoz' gustuyu tolpu  i  nakryl
zhenku zipunom.
     - Beru, posadskie!
     Tolpa zagudela, podalas' vpered.
     - Aj da detinushka! Lih paren'!
     - Kto takov? Otkel' syskalsya?
     ZHenka prizhalas' k Bolotnikovu, blagodarno glyanula v glaza.
     - Ot pogibeli spas, sokol. Vedi menya v Nikol'skuyu slobodku.
     - Gde eto?
     - Ukazhu.
     Pod gromkie  vozglasy  tolpy  vyshli  s  Vechevoj  i  povernuli  na
Storozhevskuyu ulicu. Pozadi brel Vasyuta, s ulybkoj poglyadyvaya na ladnuyu
zhenku.  Zatem spustilis' s holma na ulicu Petra i  Pavla.  Zdes'  bylo
potishe, tolpy lyudej poredeli. Mezh izb i sadov vidnelos' ozero.
     Versty dve shli ulicami i pereulkami: Nikol'skaya okazalas' v samom
konce goroda. ZHenka privela k izbe-razvalyuhe, utonuvshej v bur'yane.
     - Tut babka moya. Zahodite, molodcy.
     V izbenke temno:  volokovye okonca zadvinuty; s polatej zamyaukala
koshka, sprygnula na pol.
     - ZHiva li, mat' Orisha?
     S lavki,  iz grudy  lohmot'ev,  poslyshalsya  skripuchij  starushechij
golos:
     - Ty, Ol'gica?.. Provedat' prishla.
     ZHenka otkryla  okonca,  a  Vasyuta  dostal  ognivo,  vysek iskru i
zapalil svechu na stole.
     - Nikak, gosti, Ol'gica?
     - Gosti, mat' Orisha. ZHelannye!
     Pocelovala Ivanku, laskovo zapustila myagkuyu ladon' v kudri. Babka
serdito zashamkala:
     - CHat',  muzh  est',  sramnica.  Stydis'!  Ognevaetsya osudar' tvoj
Stepan.
     - Tozhe mne gosudar'. Kozel parshivyj! Na ploshchad', menya vyvolok. Ne
vidat' by mne bela sveta,  mat' Orisha, koli molodec zipunom ne nakryl.
Dostavaj vina, potchevat' sokola budu!
     Babka, kryahtya,  opirayas' na klyuku,  podnyalas' s lavki i  poshla  v
sency.  Ol'gica zhe nakryla stol beloj,  vyshinoj po krayam, skatert'yu, a
zatem spustilas' v podpol'e.  Prinesla v  miskah  kapusty,  gruzdej  i
ryzhikov.
     Babka postavila na stol zapylennyj kuvshin s vinom,  podzhav  guby,
surovo glyanula na Ol'gicu.
     - V hram pojdu. Pomolyus' za tebya, grehovodnicu.
     - Pomolis', pomolis', mat' Orisha.
     Ol'gica otkryla sunduk, dostala naryad i stupila za pech'.
     - YA skoro, molodcy.
     Vyshla v belom letnike,  na golove - legkij shelkovyj  ubrus  alogo
cveta.  Statnaya, rumyanaya, poklonilas' parnyam, kosnuvshis' rukavom pola,
i priglasila k stolu.
     - Otkushajte, gosti dorogie.
     Vasyuta molodcevato  krutnul  us:  ladna  Ol'gica!  Glaza  temnye,
krupnye, guby sochnye. Von i Bolotnikov na zhenku zaglyadelsya.
     - Pejte, molodcy.
     - P'em,  Ol'gica!  -  besshabashno  tryahnul chernymi kudryami Ivanka.
CHto-to nashlo na nego,  nakatilo, vzygrala krov'. Vypil polnyj do kraev
kovsh i razom ohmelel: skazalis' brazhnye medy da kabackie charki. Golova
poshla krugom.
     Vasyuta lish'  prigubil i vse strelyal glazami na zhenku,  lyubuyas' ee
licom i stanom.
     - Ne goryuj, Ol'gica. Muzhik tebya ne stoit. Zamuhryshka. Poshto poshla
za ekogo?
     - CHudnoj  ty,  golub'.  Da razve ya po svoej vole?  Otec-to u menya
laptishkami torguet.  Zadolzhal desyat' rublej Stepanu,  - slova  Ol'gicy
donosilis'  do  Bolotnikova  kak skvoz' son.  - Stepan zhe kozhevnik,  v
bogatye  vybilsya.  A  tut  kak-to  stal  dolg  po   kabal'noj   zapisi
sprashivat'.  No  gde  takih  deneg nabrat'sya?..  Vot i otdal menya otec
Stepanu. A to by stoyat' emu na pravezhe.
     - Hudo so Stepanom-to?
     - Hudo, golub'. Postylyj on, laski s nim ne vedala.
     - A ty menya polyubi,  - igrivo povel glazami Vasyuta,  podvigayas' k
Ol'gice. No zhenka ottolknula ego, prizhalas' k Ivanke.
     - Vot  kto mne nynche lyub.  Do smertushki raba ego...  A ty stupaj,
golub'. Daj na sokola naglyadet'sya.
     - Pojdu ya,  Ivanka,  - vzdohnul Vasyuta.  - Slysh'?  K dedu Lapotku
pojdu.
     Ivanka otkinulsya k stene; sejchas on ne videl ni zhenki, ni Vasyuty,
shagnuvshego k porogu.  Vse plylo pered glazami,  golova,  ruki  i  nogi
stali tyazhelymi, budto k nim podvesili giri.
     Kogda Vasyuta vyshel,  Ol'gica zakryla izbu na zasov, sela k Ivanke
na koleni, obvila sheyu rukami, zharko zasheptala:
     - Moj ty, sokol... Lyub ty mne.
     SHelkovyj ubrus  spolz  na  plechi,  rassypalis'  po  spine  gustye
volosy.
     - Ujdi, zhenka!
     - Ne ujdu, sokol. Vizhu, smorilsya ty. Spat' ukladu.
     Ol'gica kinula na pol ovchinu, snyala s sebya letnik.
     - Pod' zhe ko mne, lyubyj moj.
     Prizhalas' vsem telom, zacelovala.
     - Goryacha ty,  zhenka,  - vydohnul Ivanka,  provalivayas' v  sladkij
durman.

     Dvoe strel'cov  vveli  k  voevode  kosoglazogo muzhika s kosmatymi
shchetinistymi brovyami. Muzhik buhnulsya na koleni.
     - Vorovstvo,   batyushka   boyarin!  Lihie  v  gorode.  Zloj  umysel
zamyshlyayut.
     - Zloj umysel? - nastorozhilsya voevoda.
     - Iz dereven'ki ya pribeg,  batyushka boyarin.  Iz  Debolov.  Namedni
lihie  v dereven'ku zayavilis',  muzhikov kramol'nymi slovami prel'shchali.
Dvoe ih. Osoblivo chernyavyj prytko voroval. K buntu muzhikov prizyval.
     - K buntu? - pripodnyalsya iz kresla voevoda.
     - K buntu,  batyushka.  Berite,  grit,  muzhiki,  topory da boyarskie
golovy rubite.
     Voevoda peremenilsya v lice - vspyhnul, pobagrovel.
     - Paskudniki!.. Skazyvaj, smerd, gde lihie?
     - Tut  oni,  otec  voevoda,  v  gorode.  Videl  ih  na   Vechevoj.
CHernyavyj-to  gulyashchuyu  zhenku  zipunom  prikryl.  Ta  k  sebe  svela,  v
Nikol'skuyu slobodu.
     Voevoda stupil k sluzhilym.
     - Stupajte  k  sotniku.  Pust'  konnyh  strel'cov   snaryadit.   V
zastenok, vorov!
     Muzhik na kolenyah popolz k voevode.
     - Ne zabud', batyushka boyarin, moe radenie. Demidka ya, syn Borisov.
     - S soboj smerda, - otpihnul muzhika voevoda. - Izbu ukazhet.
     Strel'cy oblozhili izbu so vseh storon.  Pristav tolknul dver', no
ona ne podalas'. Zagromyhal kulakom.
     Ol'gica prosnulas'. V izbu gomonno lomilis' lyudi.
     - Otvoryaj, zhenka!
     Ispuganno shagnula v seni, sprosila drognuvshim golosom:
     - Kto?
     - Strel'cy, zhenka. Po gosudarevu delu. Vpushchaj!
     Ol'gica metnulas' v  izbu,  prinyalas'  tormoshit'  krepko  spyashchego
Ivanku.
     - Vstavaj, sokol!.. Nikak, strel'cy za toboj. Vstavaj zhe!
     - Strel'cy? - ochnulsya Ivanka.
     - Strel'cy, sokol. Slysh', dver' rubyat.
     - Pozdno, zhenka. Nashli-taki, psy, - ugryumo proronil Bolotnikov.
     Ol'gica rvanula kryshku podpol'ya.
     - Spuskajsya,  sokol.  Laz tam. Proshchaj, - pocelovala i podtolknula
Ivanku k podpol'yu.  - Laz pod  kad'yu.  Vyjdesh'  k  pogostu.  Pospeshaj,
sokol!
     Zakryla za Bolotnikovym kryshku,  kinula na nee ovchinu i pospeshila
v seni.
     - Idu, idu, sluzhilye! V sarafan oblachalas'.
     Otkinula zasov. Strel'cy vleteli v izbu.
     - Pokazyvaj vorov, zhenka!
     - Ne gnevite, boga, sluzhilye. Odna ya.
     Strel'cy obsharili izbu:  zaglyanuli za pech', na polati, pod lavki,
v  seni,  spuskalis'  so  svechoj  v  podpol,  no vorov i sled prostyl.
Ol'gica uspokoeno podumala:
     "Vot i sgodilsya laz. Ne zrya kogda-to monahi tajniki ryli".
     Pristav prityanul k sebe Demidku.
     - Obmishulilsya, krivoj! Gde zh tvoi lyudishki myatezhnye? Nu!
     - Tut oni,  batyushka,  byli.  Vot te krest!  Do samoj izby za  imi
shel... Da von i chary na stole. Vino pili. Glyan', otec rodnoj.
     Pristav vpilsya glazami v Ol'gicu.
     - S kem gostevala, zhenka? Kuvshin s vinom, sned'. Uzh ne odna li iz
treh char pila?
     - Ne odna, sluzhilyj, a s dobrymi molodcami.
     - Vot-vot, - ozhivilsya pristav. - Kudy zh podevalis' tvoi molodcy?
     - Pro to ne vedayu. Vypili po chare i ushli. Molodcy s zhenkami sovet
ne derzhat. Ne tak li, sluzhilyj?
     - Vestimo,  baba. Ne velika vam chest', - hmyknul pristav. - Davno
soshli?
     - Da uzh okolo chasu, sluzhilyj.
     Pristav nalil iz kuvshina vina, vypil. Podskochil Demidka, molvil:
     - Nedaleche  ushli,  batyushka.  Nado  ih  na torgu poiskat',  a togo
luchshe, po slobodam posharit'. Pushchaj strel'cy skachut. A to...
     - Menya  uchit'!  -  pristav  razmahnulsya i tknul muzhika v zuby.  -
Provoronil lihih, sobaka!

     Tajnik vyvel Bolotnikova k pogostu.  Vysunulsya  po  poyas  naruzhu,
vdohnul  chistyj vozduh,  oglyadelsya.  Kusty sireni,  chasovnya,  mogily s
krestami.  Nevdaleke vozvyshalsya derevyannyj sobornyj hram  YAkovlevskogo
monastyrya, obnesennyj brevenchatym tynom. Za obitel'yu vidnelos' ozero s
plyvushchimi po tihoj volne legkimi chelnami.
     Golova byla tyazheloj,  hotelos' pit'.  Vybralsya iz laza, zarosshego
krapivoj i lopuhami, i pobrel mezh krestov k izbam.
     SHel ostorozhno, dumal:
     "Kto-to navel strel'cov. V gorode ostavat'sya opasno. Nado uhodit'
nemedlya... Spasibo zhenke, a to by boltalsya na dybe".
     Temnelo. Skoro ulicy peregorodyat kolodami i reshetkami, i togda ne
projti ni konnomu, ni peshemu. Zatoropilsya.
     Na kryl'ce izby deda Lapotka sideli  Vasyuta  i  nishchij  Gerasim  v
obnimku,   tyanuli   pesnyu.   Uvidev   Bolotnikova,  Vasyuta  nedoumenno
prisvistnul.
     - Ne dumal tebya v sej chas videt'. Al' zhenka ne lyuba?
     - ZHenke ya golovoj obyazan da i tebe na nee nado molit'sya.
     - Ne menya Ol'gica golubila, - usmehnulsya Vasyuta.
     - Bros',  -  strogo  oborval  ego  Ivanka  i  povedal  sodrugu  o
strel'cah. Vasyuta obespokoilsya.
     - Kak proznali?.. A ty skazyval, ne syshchut.
     Bolotnikov molcha proshel v izbu, zacherpnul iz kadki kovsh kvasu.
     - Uhodit' budem? - sprosil Vasyuta.
     - Kuda zh na noch'? Utrom sojdem.
     Nishchie ugomonilis',  ukladyvalis' spat';  odin  lish'  ded  Lapotok
nedvizhimo sidel na lavke.
     - Pod' ko mne,  Ivanka...  CHuyu,  shodit' ot menya  nadumal.  Pora,
syne. Vot i my zavtra podadimsya. Pojdesh' s nami?
     - S vami?.. No kuda zh, starche?
     - A kuda i ty. Ko gradu YAroslavu.
     I vnov', kak pri pervoj vstreche, Ivanka izumilsya. Dikovinnyj ded!
I vse-to emu vedomo.
     - S nami vas ni strelec, ni istec ne syshchet. V povodyryah pohodite.
Ladno li?
     - Ladno,  starche.  No  cherez  gorod  nam  bole  nel'zya.  Strel'cy
zaprimetili.
     - A cherez grad i ne pojdete.  Kak obutreet, Frolka, povodyr' moj,
na okrainu vyvedet.  A tam polem da leskom na dorogu. Frolke zdes' vse
puti vedomy... Frolka, slysh'?
     - Slyshu,  dedko,  -  podnyal  s  lavki  rusuyu  golovu bol'sheglazyj
huden'kij parenek.
     - Vot i dobro. A teper' spat', molodshie.
     Frolka razbudil parnej s  pervymi  petuhami.  Poshli  slobodkoj  k
polyu. Rostov eshche spal, klubilsya nad izbami rvanyj belesyj tuman. Pered
lesom Ivanka  ostanovilsya  i  povernulsya  k  gorodu;  otyskal  glazami
belokamennyj hram Uspeniya, perekrestilsya s malym poklonom.
     - Proshchaj, grad Rostov.


                            RUBLENYJ GOROD

     Vdali, v malom okonce mezhdu sosen,  proglyanulas' vysokaya shatrovaya
bashnya.
     - Nikak,  k YAroslavlyu podhodim,  - ustalo peredvigaya nogi, molvil
odin iz nishchebrodov.
     - K  YAroslavlyu,  - poddaknul Gerasim,  ne raz byvavshij v Rublenom
grade. - To dozornaya vyshka Spasskoyu monastyrya.
     Vskore vyshli k Kotorosli, i pered bratiej predstal drevnij gorod.
Vdol'  reki  tyanulsya  velichavyj   Spaso-Preobrazhenskij   monastyr'   s
trehglavym   shlemovidnym  soborom,  a  ryadom  s  obitel'yu  vozvyshalas'
derevyannaya krepost' so strel'nicami.
     - Vysoko stoit, - zalyubovalsya Vasyuta.
     - Mudreno takuyu krepost' vzyat', - vtoril emu Ivanka.
     Perepravilis' na legkom struzhke cherez Kotorosl'. Podoshli k Svyatym
vorotam monastyrya.
     - Vot  eto  tverdynya!  - voshishchenno voskliknul Bolotnikov.  Pered
nimi vysilas' moshchnaya kamennaya bashnya s bojnicami i bokovymi vorotami  v
otvodnoj strel'ne. - Hitro postavlena.
     - V chem hitrost' uzrel? - sprosil Vasyuta.
     - A ty ne primechaesh'?  Odni bokovye vorota v strel'ne chego stoyat.
Hitro!
     - Ne razumeyu, Ivanka. Vorota, kak vorota, - pozhal plechami Vasyuta.
     - Hudoj iz tebya  voin.  Da  uzhel'  ty  ne  vidish',  chto  strel'nya
prikryvaet glavnyj vhod? Tut lyuboj vorog sheyu slomit.
     - A chto ezheli vorog strel'nyu osilit?
     - |to  zhe  kapkan!  V  strel'ne  on  i vovse propadet.  Otsyuda ne
uvidish' glavnyh vorot.
     - Tak  vorog  mozhet  i  s  pushkami  prijti,  - vse eshche nedoumeval
Vastota.
     - S pushkami?  Myslish',  legko zatashchit' syuda pushki? CHudish', druzhe.
Mudreno tut razvernut'sya.  A teper' glyan' vverh.  Poka  ty  s  pushkami
vozish'sya,  tebya  strelami  da kipyashchej smoloj prilaskayut.  Pozhaluj,  ne
zahochesh' v strel'nyu lezt'. Net, druzhe, ne vzyat' takuyu bashnyu. Ne vzyat'!
Razumen byl zodchij.
     Ivanku vsegda vlekli bashni.  Eshche v Moskve on podolgu  razglyadyval
strel'ni  i  zahaby  krepostnyh  sten  Kremlya i Belogo goroda,  norovya
proniknut' v iskusnye zamysly gosudarevyh masterov.  (3ahab - naruzhnaya
pristrojka k krepostnoj stene, zashchishchayushchaya vorota.)
     Privlek vnimanie Bolotnikova i Spaso-Preobrazhenskij monastyr', no
ne kak blagolepnyj hram, a kak nepristupnaya krepost'.
     - I zdes' mozhno s inozemcem srazit'sya.  Ne okna - bojnicy. Krepok
sobor. Skol' vorogov mozhno sokrushit' iz etih nish.
     Parnej okliknul Gerasim:
     - ZHdem vas!
     Parni podoshli k nishchebrodam. Ded Lapotok molchalivo stoyal, opershis'
na posoh, i budto k chemu-to prislushivalsya, vskinuv seduyu borodu.
     - CHu,  sluzhba skoro zachnetsya.  Bogomol'cy ko hramu speshat. A my -
na papert'. Pojdete s nami, molodshie?
     - Papert' - dlya ubogih, starche. My zh v gorod shodim.
     - Ne  derzhu,  chada,  -  soglasno motnul golovoj Lapotok.  - Vechor
stupajte ko hramu Il'i Proroka,  i my tuda podojdem.  Na nochleg vas  v
slobodku svedu.
     Nishchebrody potyanulis'  k  soboru,  a  Ivanka  s  Vasyutoj,  obognuv
kamennuyu trapeznuyu,  vernulis' k Svyatym vorotam.  Minovav ih,  poshli k
doroge, vedushchej v Rublenyj gorod.
     - Gis'! - poslyshalos' szadi.
     Parni oglyanulis' i soshli na obochinu,  propuskaya podvody s vozami.
U  derevyannogo  hrama Mihaila Arhangela prishlos' ostanovit'sya:  dorogu
zaprudili desyatki teleg s tovarami.
     U Mihajlovskih  vorot  ostervenelo branilis' voznicy,  razmahivaya
knutami.  Okazalos',  chto  odna  iz  vstrechnyh  podvod  zadela  tyazhelo
gruzhenuyu   telegu,  edushchuyu  ot  monastyrya.  Neskol'ko  kulej  s  sol'yu
svalilis' na zemlyu.
     - Al' bez glaz,  guboshlep!  - nasedal na voznicu podsuhij muzhik v
armyake.
     - Sam bez glaz, razzyava! - yaro daval sdachi voznica. - Kudy zh ty v
vorota presh', kol' ya ne proehal!
     - A ya, gryu, podymaj, podymaj tovar!
     - Ishchi duraka. Necha bylo v vorota lomit'sya. Ne lez', lopouhij!
     Muzhik v armyake steganul voznicu,  a tot ogrel obidchika kulakom. K
kazhdomu  nabezhali  priyateli  i  nachalas'  draka.  Drugie  zhe   voznicy
podnyalis' na telegi, zadorili:
     - Kroveni nosy, rebyatushki!
     - Vysazhivaj zuby!
     Ivanka zhe vziral na draku smuro.
     "Vot, durni! Ne vedayut, kuda silu devat'", - podumal on i kinulsya
v samoe mesivo. Rastolkal drachunov, vskochil na telegu.
     - Stoj muzhiki!  CHego svaru zateyali?  Uzhel' inogo dela net? Konchaj
bran'!
     Muzhiki, perestav   mahat'  knutami  i  kulakami,  s  lyubopytstvom
obernulis' na mogutnogo detinu.
     - A  te  chto?  - ogryznulsya postradavshij voznica,  utiraya rukavom
okrovavlennye guby.
     - A nichego,  - Ivanka sprygnul s telegi i pokidal upavshie kuli na
podvodu. - Poezzhaj!
     Molvil i  poshagal  v  gorod.  Voznica  obeskurazheno glyanul vsled,
razvel rukami, a zatem hlestnul knutom zastoyavshuyusya kobylu.
     - No-o-o, milaya!
     Parni vskore okazalis' na Il'inke.  Mesto shumnoe,  bojkoe. Po obe
storony ulicy vysilis' boyarskie, dvoryanskie i kupecheskie horomy; zdes'
zhe,  vdol' moshchenoj dorogi,  stoyali myasnye,  muchnye i s容stnye torgovye
lavki.  Gromko, naraspev krichali sidel'cy, zazyvaya pokupatelej, shustro
snovali pohodyachie  pirozhniki  s  derevyannymi  lotkami.  Mezhdu  tolpami
naroda   dvigalis'   boyarskie   povozki,  okruzhennye  chelyad'yu.  Holopy
molodcevato sideli  na  konyah,  pokrikivali  na  posadchan,  razmahivaya
pletkami. Tolpa rasstupalas'.
     Odin iz prohozhih zazevalsya,  pridirchivo razglyadyvaya v rukah novyj
cvetastyj sarafan, tol'ko chto kuplennyj v Bab'ej lavke. Naehal plotnyj
chernyavyj holop v korotkom temno-sinem kaftane.  Glaza naglye,  s lihim
ozorstvom.  Otvel  nazad  ruku  s  nagajkoj,  primerilsya  i sil'no,  s
ottyazhkoj polosnul po sarafanu.  Sarafan myagko soskol'znul  v  luzhu,  a
muzhik otoropelo zastyl s otsechennym rukavom.
     - |nto kak zhe, rodimye?
     - Gis'! Stopchem!
     Holop steganul muzhika po spine,  tot otskochil, edva ne ugodiv pod
kolymagu.
     Boyarskij poezd prosledoval dal'she, a muzhik, pridya v sebya, pobezhal
za kolymagoj, razmahivaya otorvannym rukavom.
     - Poruha, kreshchenye!
     Tolpa smeyalas'.
     Ivanka ostanovil posadskogo,  sprosil,  kak  vyjti  iz  Rublenogo
goroda k reke.
     - Tut ryadom. Stupajte von na tu strel'nyu, a pod nej voroga. CHerez
ih k Volge sojdete.
     Minovali vorota i vyshli na bereg. On byl vysok i obryvist, daleko
vnizu bezhala Volga.
     - Vot eto breg! - voskliknul Vasyuta.
     A Bolotnikov  obratil  vnimanie  na to,  chto pod krepost'yu net ni
zemlyanyh valov, ni rva, zapolnennogo vodoj.
     "Da oni  vovse  i  ne nadobny,  - nevol'no podumalos' emu.  - Ish'
kakoj breg nepristupnyj".
     Porazila Ivanku  i  sama  Volga:  vpervye on videl takuyu shirokuyu,
velichavuyu reku;  po Volge plyli strugi,  nasady i rasshivy  pod  belymi
parusami.  Vnizu zhe, u pristanej, bylo lyudno i gomonno. Sudovye yaryzhki
gruzili tovary,  donosilis' kriki kupcov i prikazchikov, snovali telegi
s vozami. Uslyshali parni i inozemnuyu rech'.
     - Znat',  kupcy zamorskie.  Glyan',  kakie  chudnye,  -  rassmeyalsya
Vasyuta, ukazyvaya na lyudej v dikovinnyh naryadah.
     Ivanka ulybnulsya:  uzh bol'no poteshny gosti zamorskie. V parikah i
kamzolah, v korotkih portkah, na nogah chulki i bashmaki.
     - Nu i portki! - zalivalsya Vasyuta. - Sramotishcha.
     Spustilis' k   beregu   i   netoroplivo   pobreli   vdol'  Volgi,
priglyadyvayas' k kupcam.
     "Kto zh  iz  nih  v  Astrahan'  pojdet?  Da i voz'met li?" - dumal
Bolotnikov.
     Ostanavlivalis' u   kazhdogo   sudna,   sprashivali,   no  kupcy  i
prikazchiki byli nerazgovorchivy, gnali proch'.
     Odin iz  kupcov  dozvolil  razgruzit'  tryum,  no s soboj brat' ne
zahotel.
     - Ne vedayu vas, stupajte.
     - A ezheli bez deneg? - sprosil Bolotnikov.
     - Kak eto bez deneg? - vskinul kustistye brovi kupec.
     - Da tak.  Voz'mi nas grebcami ili rabotnymi - kuli  taskat'.  My
hot'  do Hvalynskogo morya pojdem,  a deneg ne sprosim.  Ohota nam Rus'
poglyadet'.
     - Kuli taskat'?..  Bez deneg?  - kupchina ehidno prishchuril glaza. -
Vorovat' zamyslili?  Tovar pograbit',  a menya v vodu? A nu provalivaj!
Strel'cov kliknu!
     - CHego shumish',  Eremej Mitrich?  Rybu ispugaesh', - veselo proiznes
shedshij mimo kupec v sukonnom kaftane naraspashku.
     - Da vot,  kazhis',  lihie,  - motnul  borodoj  na  pariej  Eremej
Mitrich.
     Kupec glyanul na Bolotnikova i nahmurilsya.
     - CHego zh promanul, rostovec? Ne ko mne l' snaryazhalsya?
     Pered Ivankoj stoyal znakomyj kupec s ozera Nero.
     - Prosti, Mefodij Kuz'min. Sodrug moj v tot den' zateryalsya. A bez
nego ujti ne mog.
     - A kak zdes' ochutilsya?
     - Zdes'?  -  pochesal  zatylok  Ivanka,  i  v  glazah  ego  zapala
smeshinka.  -  Tak  tebya zh iskal,  Mefodij Kuz'mich.  Mekal,  zhdat' menya
budesh'. Kuda zh tebe v Astrahan' bez yaryzhek?
     - Zadornyj ty,  - uhmyl'nulsya kupec.  - A tovar moj ne pograbish'?
Vish', Eremej-to Mitrich opasaetsya.
     - Kol'  krepko  sterech'  budesh'  -  ne  pograblyu,  - vse s toj zhe
smeshinkoj otvetil Bolotnikov.
     - U-uh, zadornyj... I sodrug tvoj ekij?
     - Tak ved' iz odnogo gorshka shchi hlebaem. Beri, Mefodij Kuz'mich, ne
pozhaleesh'.
     Kupec uvesisto hlopnul Ivanku po plechu.
     - Beru, prokudnik! I druga tvoego. Idem k nasadu.
     Poka shli do sudna, Ivanka obradovano poglyadyval na Volgu.
     "Vot uzh ne gadal,  ne vedal.  Znat', sam bog nam Mefodiya Kuz'micha
poslal. I kupec, kazhis', veselyj".
     Mefodij zhe   Kuz'mich,  kak  potom  proznal  Bolotnikov,  tri  dnya
prostoyal v YAroslavle iz-za svoih  torgovyh  del.  Polovinu  tovara  on
vygodno sbyl na gorodskom torgu,  a zatem poshel s moshnoj na Anglijskoe
podvor'e.  Zakupil novogo tovaru i teper' gruzil ego  na  sudno.  Rano
utrom nasad dolzhen byl otpravit'sya v dal'nij put'.
     Upravilis' bystro:  eshche dotemna zapolnili tryum bochkami i  kulyami.
Mefodij Kuz'mich molvil:
     - Pokuda pogulyajte,  molodcy. Da, smotrite, v kabake ne upejtes'.
Pituhi mne ne nadobny.
     - Da my zh  po  edinoj,  s  ustatku,  -  podmignul  vatage  roslyj
krutoplechij yaryga.
     - Vedayu tebya, Igos'ka. Lish' by do kovsha dobrat'sya.
     - Da klyanus' bogom - po edinoj! - perekrestilsya Igos'ka.
     - Ne klyanis'. Boga ty davno zakinul. Luchshe mne, Mefodiyu Kuz'michu,
slovo daj.
     - A, mozhe, bez slova, a? - poskuchnel Igos'ka.
     - Togda sidi v nasade.
     Igos'ka tyazhko vzdohnul, kislo posmotrel na vatagu.
     - Byt' po-tvoemu, Mefodij Kuz'mich.
     - Nu to-to. Gulyaj, molodcy.
     YAryzhki poplelis' v goru. Ivanka poglyadel vsled, vspomnil pro deda
Lapotka i stupil k Mefodiyu Kuz'michu.
     - I nam mozhno?
     - Otchego zh nel'zya,  stupajte. No ugovor tot zhe - pituhov na sudne
ne derzhu, - glaza kupca byli strogimi.
     - Poproshchat'sya nam  nado.  Syuda  s  kalinami  breli,  -  priznalsya
Bolotnikov.
     - To delo dobroe, idite.
     Ivanka i  Vasyuta  dognali  artel',  Igos'ka  ocenivayushche glyanul na
oboih, sprosil:
     - Nikak, s nami pojdete?
     - S vami.
     - I daleche?
     - A poka kupec ne vygonit,
     - Kupec?  - suzil glaza Igos'ka.  - A vedaesh' li ty, parya, chto na
Volge ne kupec,  artel' verhovodit?  Ne vedaesh'.  Tak vot motaj na us.
Kupec na vode nikto,  klop v uglu.  On edin sered' nas, i ezheli arteli
budet ne slyuben - tut emu i hana. V kul' - i v vodu. Volga, brat.
     - Vyhodit, riskovyj muzhik Mefodij Kuz'mich.
     - Bez risku kupca ne byvaet.
     Podnyalis' k  kreposti.  CHerez  Volzhskie  vorota proshli v Rublenyj
gorod;  potolkalis' po torgovym ryadam,  vypili sbitnya  i  svernuli  na
Il'inku.
     Nedaleko ot  boyarskogo  podvor'ya  muzhiki  rubili  novuyu  cerkov'.
Zveneli topory,  letela belaya legkaya struzhka, duhovito pahlo smolistoj
sosnoj.  Vozle sruba prohazhivalsya tuchnyj boyarin v bobrovoj shube. Glaza
malen'kie, zaplyvshie, chernaya boroda kopnoj. Tykal posohom, izrekal:
     - Krasno hram stav'te,  ne posramite.  YA, chat', sto rublev svyatym
otcam otvalil.
     - Ne sumlevajsya,  batyushka Fotej Nilych,  hram postavim blagolepyj.
Ne propadet tvoya moshna,  - so skrytoj usmeshkoj proiznes staryj master,
klanyayas' boyarinu.
     Mimo Foteya Nilycha,  shlepaya po luzhe bosymi nogami,  probezhal ryzhij
mal'chonka v dlinnoj do pyat rubahe.  Obryznul boyarinu shubu. Tot stuknul
o zemlyu posohom.
     - Pod' syuda, nechestivec!
     Mal'chonka podoshel, ispuganno vtyanuv golovu v plechi.
     - Vot tebe, poganec!
     Boyarin s   siloj   ogrel  mal'chonku  posohom,  tot  vskriknul  i,
skorchivshis' ot boli, zakatalsya po zemle.
     Bolotnikov tyazhelo i nasuplenno shagnul k boyarinu.
     - Al' mozhno tak?
     - Proch'!  - glaza Foteya nalilis' krov'yu.  - Dozhili! Smerd boyarina
poprekaet.
     Ivanka vspyhnul, nevedomaya zlaya sila tolknula k boyarinu; vyhvatil
posoh, udaril.
     - Karaul! - zavopil Fotej Nilych.
     Bolotnikov udaril v drugoj raz,  v tretij,  sbil boyarina  nazem'.
Posoh perelomilsya.
     Podskochil Vasyuta, rvanul Bolotnikova za plecho.
     - Nyryaj  k solov'yu!  (Solovej - tak nazyvali v narode izvozchikov,
yamshchikov.)
     Mimo ehal  izvozchik  verhom  na kone;  Ivanka i Vasyuta prygnuli v
vozok.
     - Goni, boroda!
     Izvozchik ponimayushche hmyknul i steganul loshad'.
     - Provor', bulanaya!
     Vozok zateryalsya  v  uzkih,  krivyh  ulochkah.  Izvozchik  ostanovil
loshad' podle gluhogo monastyrskogo podvor'ya, glyanul na Ivanku, krutnul
golovoj.
     - Smel ty, parya... I podelom Foteyu. Lyut!
     Bolotnikov protyanul polushku, izvozchik otkazalsya.
     - Ne. S takih ne beru... Znatno ty boyarina popotcheval.
     Ivanka i Vasyuta vstretilis' s nishchebrodami u hrama  Il'i  Proroka.
Bratiya ozhidala vechernyu,  raspolozhivshis' na luzhajke u ogrady;  razvyazav
kotomki i peremetnye sumki,  trapezovali.  (V opisyvaemyj period  hram
byl eshche derevyannym.)
     - Nu kak pomolilis', starcy? - sprosil Bolotnikov.
     - Pomolilis', chado. Posnedaj s nami, - molvil ded Lapotok.
     - Spasibo, syty my... Poproshchat'sya prishli.
     - Poproshchat'sya?.. Kudy zh udumali, chada?
     - Po Volge s kupcom poplyvem. V sudovye yaryzhki nanyalis', starche.
     Ded Lapotok   perestal   zhevat',  povernulsya  k  Volge,  obhvativ
krepkimi zhilistymi rukami koleni. Lico stalo zadumchivym.
     - Kogda-to  i  mne  dovelos' plyt' na struge.  Pod Kazan' hodil s
rat'yu Ivana Groznogo. Togda ya isho zryachim byl, belyj svet videl.
     Zamolchal, vspomniv  dalekuyu  molodost',  i,  kazalos',  posvetlel
licom. Potom vzdohnul i vnov' zagovoril:
     - CHuyu,  ne dlya togo vy syuda shli,  chtob k kupcu nanimat'sya. Ne tak
li?
     - Voistinu, starche.
     - Vedal to, serdcem vedal, molodnshe. Pojdete vy dale, k prostoru,
gde net ni kupcov, ni boyar.
     - I na sej raz ugadal, starche. V Pole nasha doroga.
     - ZHal',  ochi  ne  zryat,  a to by s vami poshel.  V Dikom Pole ya ne
byval,  molodshie,  odnako mnogo o nem naslyshan. Daj-to vam bog dobrogo
puti.
     Gerasim, sidevshij vozle Lapotka, vdrug vstrepenulsya i privstal na
koleni, vglyadyvayas' v boyarina, idushchego k hramu.
     - On... On, treklyatyj. Glyan', bratiya.
     Nishchebrody ustavilis' na boyarina, zlo zagaldeli:
     - Materoj. Ish', puzo nazhral.
     - Ubivec!
     - Pokaraj ego, vsevyshnij!
     Priznali boyarina  i  Ivanka  s Vasyutoj:  to byl Fotej Nilych.  SHel
skosobochas', tyazhelo pripadaya na levuyu nogu.
     - Al' vstrechalis' s nim? - usmehnulsya Ivanka.
     - Svel gospod',  - nasupilsya  Gerasim.  -  |to  tot  (samyj,  chto
Nikolushku nashego poreshil. U-u, treklyatyj!
     Boyarin byl daleko,  ne slyshal,  no nishchebrody zagaldeli eshche zlee i
gromche. Oborval shum Lapotok:
     - Ugomonis',  bratiya!  Slovami  goryu  ne  pomozhesh'...  Tut   inoe
nadobno.
     Nishchebrody smolkli, glyanuli na Lapotka.
     - O chem rechesh', kalika? - voprosil odin iz ubogih.
     - Uzhel' zapamyatovali?  A ne ty l',  Gerasim, pushche vseh na boyarina
yarilsya? Ne ty l' k mshcheniyu vzyval?
     - I nyne vzyvayu,  Lapotok.  Ne zabyt' mne Nikolushku, do sih por v
ochah stoit,  - Gerasim tknul klyukoj v storonu boyarskogo terema.  - Von
kaki horomy boyarin postavil,  vo vsem grade takih ne syshchesh'.  Da tokmo
ne sidet' te v nih, boyarin. Tak li, bratiya?
     Glaza Gerasima byli otchayannymi.
     - Tak, Gerasim! Otomstim za Nikolushku.
     - Petuha pustim...
     "Vot tebe  i  ubogie,  - poradovalsya Bolotnikov za nishchebrodov.  -
Derzkoj narod!..  No petuha pustit' ne prosto: karaul'nye na podvor'e.
Tut snorovka nadobna da sila.  Ubogih zhe v edin mig shvatyat - i proshchaj
volyushka. Za petuha - golovu s plech".
     Vsluh zhe vymolvil:
     - Krov' na boyarine,  zrel ego nyne.  Pes on...  V polnoch' s  vami
pojdu.
     - A kak zhe nasad? - sprosil Vasyuta.
     - Nasad ne ujdet, druzhe. Pospeem k kupcu... Pojdesh' li so mnoj?
     - Sto bed - odin otvet, - vzdohnul Vasyuta.
     - Dobro... A vy zh, starcy, polzite v slobodu. Bez vas upravimsya.
     - Starcy pushchaj bredut,  a ya s vami.  Moj byl Nikolushka.  Zol ya na
boyarina, - proiznes Gerasim.
     Ded Lapotok podnyalsya i obnyal Bolotnikova za plechi.
     - Udal  ty,  detinushka.  Poradej za delo pravednoe,  a my tebya ne
zabudem, - oblobyzal Ivanku, perekrestil. - Udachi tebe.
     - Proshchaj, ded. Proshchaj, bratiya.

     Pribezhali k   nasadu   posle  polunochi.  Nad  krepost'yu  polyhalo
bagrovoe plamya, trevozhno gudel nabat.
     - Kak  by  i  drugie  usad'by  ne zanyalis',  - obespokoeno molvil
Vasyuta.
     - Boyar zhaleesh',  - surovo brosil Bolotnikov.  - V Rublenom gorode
tyaglyh dvorov ne voditsya,  slobody daleche.  A  boyare  da  kupcy  pust'
goryat. Pobole by takih kostrov na Rusi.







                           STEPNYE ZASTAVY

     Materyj orel  dolgo  paril  nad  vysokim ryzhim kurganom,  a zatem
opustilsya na bezglazuyu kamennuyu babu.
     Tiho, zataenno, pustynno.
     U podnozhiya holma,  v myagkom stepnom kovyle, beleyut dva chelovech'ih
cherepa;  tut  zhe  - porzhavevshaya krivaya sablya i tyazhelyj shirokij mech.  A
chut' poodal',  pokachivayas' v trave,  zaunyvno poet na uprugom  goryachem
vetru dlinnaya krasnaya strela.
     Orel povernul golovu,  nastorozhilsya;  za burymi holmami,  v sinem
prostore,  poslyshalsya shum yarostnoj bitvy;  pronzitel'noe rzhanie konej,
gortannye vykriki, lyazgan'e oruzhiya...
     S opalennyh,   znojnyh   kurganov   poleteli   na   krovavyj  pir
vorony-stervyatniki.
     Dikoe Pole!
     Ogromnoe, stepnoe, razdol'noe!
     Kraj ordyncev i donskih kazakov,  kraj gordoj myatezhnoj povol'nicy
i  beglogo  sermyazhnogo  lyuda.  Syuda,  na  vol'nyj   stepnoj   prostor,
probirayutsya  cherez  lesnuyu  dremuchuyu  Rus'  moskvityane  i  novgorodcy,
vladimircy i yaroslavcy, suzdal'cy i ryazancy...
     Begut na Volgu i Don, Medvedicu i Donec, Hoper i Ajdar... Begut v
poiskah luchshej doli muzhiki-stradniki  i  kabal'nye  holopy,  posadskaya
chern'  i  ratnye  lyudi,  bobyli  i  monastyrskie trudniki,  gosudarevy
prestupniki i popy-rasstrigi... Begut ot boyarskih nepravd, zastenkov i
lyutogo goloda.
     Uzh davno opolchilis' na yuzhnuyu okrainu boyare, shumeli v Dume:
     "Najdi upravu na chern', gosudar'! Obezlyudeli votchiny, muzhiki nivy
pobrosali,  nekomu za sohu vzyat'sya.  Prikazhi oslushnikov  imat'.  A  na
okrainu  sluzhilyh  lyudej  poshli,  pushchaj stenoj vstanut pered vorovskim
Donom!"
     I car'  prikazal.  Mnogih  lovili,  bili  knutom  i  vozvrashchali k
boyaram.  Odnako veliko i beskrajne Dikoe Pole,  ne usmotret' strel'cam
za vsemi beglymi; ezhegodno sotni, tysyachi lyudej prosachivalis' v stepnoe
Ponizov'e,  osedaya v kazach'ih stanicah.  ZHili v kurenyah  i  zemlyankah,
zachastuyu  bez  ruhlyadi  i  skotiny,  predpochitaya  lihogo konya i ostruyu
sablyu.  ZHili vol'no,  ne vedaya ni gospod s prikazchikami i tiunami,  ni
gorodskih voevod s gubnymi starostami i yaryzhkami.  Bili v stepyah zverya
i pticu,  lovili v ozerah i rekah  rybu.  A  ryadom,  sovsem  ryadom,  v
neskol'kih  poprishchah  ot kazach'ih gorodkov i stanovishch ryskali po stepi
kovarnye,  smetlivye ordyncy.  ZHazhda dobychi snimala stepnyakov so svoih
kochevij i sobirala v sotni,  tysyachi i tumeny. Ordyncev i yanychar manili
dorogie, nevidannoj krasoty, russkie meha, zolotaya i serebryanaya utvar'
boyarskih horom i zolotoe ubranstvo hramov, sineokie russkie polonyanki,
kotorym net ceny na nevol'nich'ih rynkah.  (Tumen  -  vojsko  v  desyat'
tysyach voinov.)
     Pervymi vsegda prinimali basurmanskij udar kazaki-povol'niki. |to
oni  stojko  zashchishchali svoi stanicy,  zaslonyaya Rus' ot zlogo chuzhezemca;
eto oni istreblyali  poganyh  i  sami  teryali  bujnye  golovy,  obagryaya
obil'noj krov'yu goryachie stepi.
     Dikoe Pole!
     Ratnoe pole!
     Pole kazach'ej udali, podvigov i srazhenij.
     Pole - shchit!

     Otyazhelevshij voron uselsya na cherep.  Vnov' vse stihlo,  lish' vozle
seroj kamennoj baby prodolzhala svoyu skorbnuyu pesn' tonkaya strela.
     Za kurgan   svalilos'   bagrovoe   solnce,   pogruzhaya   step'   v
trevozhno-tainstvennyj sumrak.
     Tiho i zadumchivo shelesteli travy.
     Ot kamennogo idolishcha protyanulas' dlinnaya ten'.
     Na cherep natknulos' kolyuchee perekati-pole,  budto ostanovilos' na
korotkij otdyh; no vot podul veter, stepnoj brodyaga shelohnulsya i vnov'
pobezhal po sedomu kovylyu.

     Gordaya vol'naya  ptica  parila nad shirokoj step'yu;  parila vysoko,
vidya poryzhevshie ot znojnogo solnca holmy i kurgany,  kazach'i zastavy i
storozhi;  videla ona i ordynskih lazutchikov,  skrytno probiravshihsya po
loshchinam, balkam i shlyaham.
     "Dobro toj   ptice.   Ona  sil'na  i  vlastvuet  nad  step'yu",  -
podumalos' Bolotnikovu.
     On lezhal  na  spine,  shiroko  raskinuv ruki i utonuv v gor'kovato
pahnushchem bur'yane.
     Dushno, rubaha  prilipla k goryachemu telu,  svalyalis' chernye kol'ca
volos na lbu.  A nad step'yu ni veterka;  travy ponikli,  i vsya  zhizn',
kazalos', zamerla, pogruzhayas' v vyaluyu dremu.
     Nevdaleke poslyshalsya  drobnyj  stuk  konskih  kopyt.   Bolotnikov
podnyal golovu - skakal vsadnik na bulanom kone.
     - Tatary, bat'ko!
     Bolotnikov podnyalsya,  pospeshno natyanul kaftan, pristegnul sablyu s
serebryanym efesom i begom spustilsya v balku,  gde  u  tiho  zhurchavshego
ruchejka passya gnedoj kon'. Vstavil nogu v stremya, ottolknulsya ot zemli
i legko perekinulsya na krasnoe sedlo.  Ogrel konya plet'yu i vyskochil iz
balki.
     - Mnogo li poganyh?
     - Dva desyatka, bat'ko.
     Bystro doskakali do kurgana.  Dozornye kazaki gotovilis' zapalit'
koster, chtoby opovestit' o tatarah drugie storozhi.
     - Zrite li poganyh? - sprosil Bolotnikov, osadiv konya.
     - Ne zrim,  bat'ko,  - otvetil chernousyj korenastyj kazak v sinem
zipune.
     - Nikak   v   loshchine  upryatalis',  -  molvil  vtoroj,  vysokij  i
suhotelyj,  v odnih krasnyh  shtanah.  Na  smugloj  grudi  boltalsya  na
kruchenom  gajtane  serebryanyj  krest..  -  Podzhigat'  sushnyak,  ataman?
(Gajtan - pletenyj shnurok ili tes'ma dlya natel'nogo kresta.)
     - Pogod',  YUrko.  Uspeem dozory vzbulgachit'. Tatary malym vojskom
na Rus' ne hodyat.  To yurtdzhi. Gde primetil ih, Denya? (YUrtdzhi - voennaya
razvedka tatar.)
     Denya, kazak molodoj,  s korotkoj rusoj borodkoj po kruglomu licu,
ukazal sablej v storonu Volch'ego bueraka.
     - Tam, bat'ko.
     Stanichnyj ataman  na  minutu zadumalsya.  Do Volch'eyu bueraka okolo
treh verst.  Tatary skrytno probralis' v nego po urochishcham  i,  vidimo,
vstali na otdyh. Kostry oni razvodit' ne budut: dym zametyat storozhi, i
togda im pryadetsya vnov' ubirat'sya k svoim ulusam.  (Ulus  -  stanovishche
kochevnikov.)
     - CHto poreshil, bat'ko? - neterpelivo voprosil Denya.
     - Skachi do Bakeevskoj balki i podnimaj stanicu.
     Budem okruzhat'. Pospeshaj, Denya.
     - Lechu, bat'ko!
     Kazak prishporil konya i pomchal k balke,  a  Bolotnikov  v容hal  na
kurgan.  Otsyuda na mnogie versty byli vidny tumannye dali.  V stepi, v
raznyh koncah, ryskali konnye storozhi - po dva kazaka na dozor.
     - A  ne  sobrat'  li  raz容zdy,  ataman?  Tak-to sporee budet,  -
predlozhil YUrko.
     - Opasno.  Tatary hitry. Oni, mozhet, tol'ko i zhdut, chtob my snyali
raz容zdy.
     Vot uzhe  pyat'  let  Bolotnikov v Dikom Pole,  i on horosho izvedal
povadki tatar. Inoj raz oni narochno pokazyvalis' doncam. Ehali derzko,
otkryto,  draznya  raz容zdy;  te  ne vyderzhivali busurmanskoj naglosti,
snimalis' s dozorov i ustraivali pogonyu.  A tem vremenem  po  urochishcham
shlo  nikem  ne  zamechennoe  ordynskoe  vojsko  i  vnezapno napadalo na
zasechnuyu krepost'. Potom raz容zdy snimat' ne stali.
     Smetlivymi i   kovarnymi   byli  u  tatar  yurtdzhi.  |to  opytnye,
iskushennye voiny.  Ezdili vsegda odnim ili dvumya  desyatkami  Oni  byli
lovki, podvizhny i neulovimy. Redkaya stanica mogla pohvastat' kazach'emu
krugu o polone ordynskih lazutchikov.
     Vskore k  kurganu priskakala stanica iz Bakeevskoj balki.  Kazhdyj
den'  ona  pryatalas'  v  etom  urochishche  i  zhdala  svoego  chasa,  chtoby
neozhidanno poyavit'sya v stepi i zavyazat' boj s tatarami,  esli ih otryad
ne prevyshal dvuhsot-trehsot sabel'.  Pri bol'shem zhe vojske  vspyhivali
signal'nye  kostry  na dozornyh kurganah,  i togda uzhe vyhodila v Pole
rat' iz porubezhnoj kreposti.
     - V  buerake  tatary.  Ih  nado okruzhit' i zahvatit',  - proiznes
Bolotnikov.
     - Voz'mem,  bat'ko!  - zadorno prokrichal kazak Emoha, poryvistyj,
goryachij detina s dlinnym, gorbatym nosom.
     - Tvoj   desyatok  pojdet  so  mnoj.  Poprobuem  otsech'  ordyncev.
Ostal'nye - k bueraku. S bogom, molodcy!
     Kazaki poleteli  po  stepi.  Bolotnikov  zhe,  s  dvumya desyatkami,
poskakal v obhod loshchinoj.  Neslis' molcha,  chtoby ne  vspugnut'  ran'she
vremeni tatar.
     Ordyncy stanicu zametili,  totchas vysypali iz bueraka  i  pustili
konej  vspyat',  k  svoim kochev'yam;  naperehvat im stremitel'no mchalis'
kazaki Bolotnikova.
     - Gi! - ohvachennyj azartom pogoni, gromko voskliknul ataman.
     - Gi! Gi! - podhvatili kazaki.
     Kol'co vokrug tatar vse suzhalos',  eshche minuta-drugaya - i ulusniki
okazhutsya  v  gushche  stanichnikov.  No  vot  tatary   na   polnom   skaku
pereprygnuli na bezhavshih obok loshadej i nachali postepenno udalyat'sya ot
kazakov.
     - Ujdut, ujdut, bat'ko! - prokrichal Emoha.
     - Dostanem! - upryamo tryahnul smolyanymi kudryami Bolotnikov.
     Tatarskie koni prizemisty, tolstonogi i dlinnogrivy, oni bystry i
vynoslivy. No i kazach'i loshadi ne ustupayut ordynskim.
     Vse blizhe i blizhe tatarskie naezdniki.  Oni v chekmenyah,  v chernyh
ovchinnyh shapkah  s  otvorotami.  (CHekmen'  -  verhnyaya  muzhskaya  odezhda
vostochnogo pokroya, sshitaya halatom.)
     Vnezapno ordyncy  obernulis'  i  metko  pustili  iz  tugih  lukov
krasnye strely. Troe kazakov svalilis' s konej.
     Bolotnikov vyhvatil  iz-za  kushaka  pistol',  zychno   i   korotko
skomandoval:
     - Pali!
     Kazaki vystrelili.  Neskol'ko tatar bylo ubito,  drugie zhe s voem
rassypalis' po stepi,  no ih nastigali kazaki,  palya  iz  samopalov  i
pistolej.
     Ordyncy otvechali strelami. Eshche chetvero stanichnikov byli vybity iz
sedla,  no  vse men'she ostavalos' i ulusnikov.  Ponyav nakonec,  chto ot
kazakov ne otorvat'sya,  tatary prinyali boj na  sablyah.  Oni  povernuli
konej i ostervenelo nabrosilis' na doncov, reshiv pogibnut' v seche.
     - Ne rubit'! Brat' v polon! - prokrichal Bolotnikov.
     No sdelat'  eto  bylo  ne prosto:  tatary v plen ne sdavalis'.  S
hriplymi ustrashayushchimi voplyami ordyncy otchayanno lezli na doncov, norovya
sokrushit'   ih  ostrymi  krivymi  sablyami.  Odin  iz  nih,  vertkij  i
prizemistyj,  besstrashno  naskochil  na  Bolotnikova,  no   tot   uspel
prikryt'sya  shchitom,  a  zatem  plashmya  udaril tyazheloj sablej ordynca po
golove. Tatarin ruhnul v bur'yan, Bolotnikov sprygnul s loshadi i svyazal
kochevniku ruki.
     - Lovko ty ego,  bat'ka!  - soskochiv s  konya,  progovoril  Emoha,
vytiraya o travu okrovavlennuyu sablyu. - Vseh porubili. Dobro hot' etogo
vzyali. ZHiv li poganyj?
     Ivan tolknul tatarina v spinu,  tot ochnulsya,  vzvizgnul, podnyalsya
na nogi i svirepo metnulsya k  Bolotnikovu,  norovya  vcepit'sya  v  nego
zubami. Ivan otshib ego kulakom.
     - Proch', pes! Svyazhite emu nogi.
     Poka ordynca  vyazali,  on  izvivalsya uzhom i rychal,  kusaya v krov'
guby.
     - Zloj narod, zhestokij, - nasuplenno brosil Bolotnikov.
     - A posech' ego,  bat'ko.  Von skol' nashih poleglo,  - podskochil s
obnazhennoj sablej Emoha.
     - Ne trozh'!  On nam zhivoj nadoben. Orda chto-to zamyshlyaet. Povezem
k tolmachu1. Na konya ego.
     Tatarina kinuli poperek loshadi.
     Bolotnikov prikazal  sobrat' ubityh kazakov.  Sem' stanichnikov ne
vernutsya v svoi kureni. Dorogo dayutsya bitvy s ordyncami.
     Ivan vzmetnul   na  konya  i  oglyadel  step'.  Nevdaleke  tyanulis'
nevysokie, opalennye solncem, ryzhie holmy. Step' kazalas' ubayukannoj i
spokojnoj,  no  Ivan  znal,  chto v lyuboj moment mogut pokazat'sya iz-za
holmov tatary i vnov' nachnetsya lyutaya secha.
     Oglyanulsya. Dozornyj kurgan edva vidnelsya v sinej dali.  Sejchas na
kurgane stoit peredovaya  storozha  i  s  neterpeniem  zhdet  ot  stanicy
vestej.
     "Daleche uskakali",  -  podumal  Bolotnikov,  napravlyaya   kopya   k
blizhnemu holmu.  V容hal na vershinu,  napryazhenno vsmatrivayas' v storonu
krymskih kochevij.
     "Otsyuda horosho vidno. Samoe mesto novomu dozornomu kurganu".
     Bolotnikov poehal po raz容zdam,  mayachivshim v raznyh koncah stepi.
Vnachale  napravil  konya  v  storonu ponizov'ya,  k pravomu beregu Dona.
Proehal s polversty i vstupil v gustuyu vysokuyu  travu,  dohodivshuyu  do
plech.  Zdes'  nachinalsya  odin  iz  samyh  trevozhnyh dozorov:  raz容zdy
teryalis' v bur'yane i zachastuyu ne videli tatar,  nabegavshih s  krymskih
stepej.  Ordyncy,  na svoih nizkoroslyh konyah,  pryatalis' v trave, kak
susliki, ne bylo zametno dazhe ih chernyh ovchinnyh shapok.
     Zastava bespokojnaya,  opasnaya;  chut'  zazevalsya  -  i  tknesh'sya v
bur'yan,   srazhennyj   streloj   tatarina.   Ehal   chutko,   ostorozhno,
prislushivayas' k kazhdomu neznakomomu shorohu.
     V bur'yane tonko  pishchali  bekasy,  golosisto  i  zvonko  bormotali
kuropatki,   ne  umolkaya  treshchali  kuznechiki;  vysoko  nad  golovoj  s
protyazhnymi krikami proletala k Donu  staya  dikih  gusej,  a  gde-to  v
nizine, iz tihogo ozerca, donessya krik lebedya...
     Privychnye, rodnye  zvuki  Dikogo  Polya.  Bolotnikov   davno   uzhe
nauchilsya  slushat'  i  ponimat'  step' so vsemi ee svistami,  krikami i
otgoloskami, s ee udivitel'noj krasotoj i bogatyrskimi prostorami.
     Nepodaleku tiho zarzhal kon'. Bolotnikov ostanovil Gnedka, tyazhelaya
ruka opustilas' na pistol'.
     Kto?.. Ordynec ili svoj kazak-dozornyj?
     Kon' vnov'  zarzhal,  vidimo,  pochuyal  loshad'  Bolotnikova.   Ivan
sprygnul v travu: ne podstavlyat' zhe bashku pod ordynskuyu strelu.
     - I-oje! Urragah! - ustrashayushche doneslos' vdrug iz bur'yana. To byl
voinskij klich tatar. No Bolotnikov vserdcah splyunul, vskochil na Gnedka
i smelo tronul konya v storonu dikogo vozglasa.
     - Opyat' step' bulgachish', Sekira!
     Golos Ivana byl serdit:  ne pervyj raz pugaet ego etot  dozornyj.
Sekira, uhmylyayas', vyshel iz bur'yana.
     - Zdorovo zhili, Ivan Isaevich!
     - Tebe chto, delat' nechego? Skol' raz uprezhdal - ne vereshchi. Pamyat'
otshiblo?
     - Otshiblo, bat'ko. Bej!
     Ustim Sekira  zagolil  spinu,  tknulsya  na  karachki.   Bolotnikov
vytyanul   iz   golenishcha  sapoga  pletku,  hlestnul.  Sekira  podnyalsya,
poblagodaril:
     - Spasibo, bat'ko. Bol'she ne budu.
     - A kol' vdrugoryad' zaoresh' - na krug postavlyu.  Ty zh na  storozhe
stoish',  duren'.  Taem stoish'.  A tebya za tri versty slyshno.  Al' tebe
dozornyj nakaz ne vedom?
     - Vedom, bat'ko. Prosti.
     - Nu smotri,  Sekira, - pogrozil kulakom Bolotnikov. - Vse li tut
ulezhno?
     - Ulezhno, bat'ko. Poganyh ne zreli.
     - A gde vtoroj?
     - Da von zhe bat'ko... Podle tebya.
     Glaza Sekiry  byli  smeshlivy,  smeh  tak i gulyal po ego zagoreloj
lukavoj rozhe.
     Bolotnikov oglyadelsya, no nikogo ne primetil.
     - Breshesh', Sekira.
     - Da net zhe, bat'ko. YAvis' atamanu, Nechajka.
     Sovsem ryadom shevel'nulsya bur'yan,  nad kotorym poplyl zelenyj  puk
travy.
     - Tut ya, bat'ko.
     Pered Bolotnikovym  predstal  mogutnyj  molodoj  kazak  s  kopnoj
molochaya na golove. V pyati shagah dozornyj slivalsya so step'yu.
     Ivan odobril:
     - Pohval'no, Nechajka.
     - Ni odin poganyj ne uzrit,  bat'ko,  - molvil Sekira.  - Na nego
dazhe korshun sel, norovil gnezdo svit', da Nechaj chihnul, spugnul pticu.
A potom, bat'ko...
     - Budet,  - oborval slovoohotlivogo kazaka  Bolotnikov.  -  Step'
doglyadaj.
     - Doglyadim,  bat'ko,  - zaveril Sekira,  a  Bolotnikov  poehal  k
novomu dozoru.


                               STANICA

     Konchalis' zapasy ryby. Stanichnyj ataman prikazal raskinut' nevod.
Kazaki  napravilis'  k Garune,  staromu doncu,  znavshemu bogatye ryboj
toni.
     Garunya lezhal u svoego shalasha, obnyav pustuyu butyl' iz-pod gorilki.
Kazaki vzdohnuli.
     - Ne rybak, staroj.
     Rastolkali Garunyu, usadili, privaliv k shalashu, pozvali:
     - Ajda nevod tyanut', Ivan Dem'yanych.
     Garunya podnyal mutnye glaza na doncov, molvil tiho:
     - Ajda, hlopcy.
     Vstal, zamotalsya,  no nikto iz doncov ne  podderzhal  deda:  lyuboj
kazak,  kak  by on p'yan ni byl,  poschitaet za velikuyu obidu,  esli ego
povedut pod ruki.
     Garunya osilil  dva  shaga  i ruhnul v lopuhi.  Podlozhiv ladon' pod
golovu, bormotnul:
     - Stupajte k Vas'ke.
     Kazaki poshli  k  Vas'ke.  Tot  byl  v  svoem  kurene   i   tiskal
smuglolicuyu  turchanku.  Dobyl  ee v nabege i vot uzhe dva goda derzhal u
sebya.
     Dver' v  kuren'  otkryta  nastezh'.  Voshli YUrko i Denya.  Polugolaya
turchanka metnulas' bylo v temnyj zakut,  no Vas'ka uderzhal ee za podol
sarafana.
     - Kazaki k nevodu klichut, Vas'ka.
     - Stupajte k Garune, - pozevyvaya, otvetil stanichnik.
     - Garunya neduzhit.
     Vas'ka SHestak otpihnul polonyanku, podnyalsya, natyanul rubahu: kogda
Garunya "neduzhil",  on vyhodil vmesto nego na Don,  sadilsya  v  cheln  i
vybiral kazakam toni.
     Denya tiho greb veslami,  a Vasyuta stoyal na nosu chelna i glyadel na
vodu.  Nikto luchshe ego ne vedal ryb'ih stanovishch,  kotorye on opredelyal
po odnomu emu izvestnym primetam.
     Na beregu dozhidali kazaki.
     - Nu kak, Vas'ka, budem li s ryboj?
     - Budem. Tashchite nevod, za leshchom nonche pojdem.
     Kazaki veselo zagaldeli:
     - Leshch - ryba dobraya.
     - I sushit' i vyalit'.
     - I pod charku!
     Ulozhili nevod,  seli na  chelny  i  poplyli.  Vblizi  toni  Vasyuta
vysadil  kazakov na bereg i prikazal,  chtoby derzhali rot na verevochke.
Kazaki kivnuli i molcha zastyli u kamyshej. Odin iz doncov privychno vbil
v zemlyu sazhennyj kol s arkanom.
     - Trogaj, - kivnul grebcu Vasyuta.
     CHeln medlenno   poplyl   k  zavodi,  a  SHestak  nachal  polegon'ku
vybrasyvat' v vodu nevod.  Sperva plyli protiv techeniya,  potom poperek
zavodi.  Dostignuv  serediny toni,  Vasyuta glyanul na verhnyuyu podboru s
motnej.  Nad vodoj kolyhalis' chernye pluty.  Set' horosho legla na dno,
perekryvaya   nizhnej  podboroj  zavod'.  Nad  motnej  chut'  pokachivalsya
derevyannyj bochonok:  esli mnogo ryby zajdet v snast',  to  bochonok  ne
pozvolit utyanut' podboru v vodu. (Plut - poplavok k setyam.)
     Okruzhiv nevodom tonyu,  SHestak stal priblizhat'sya k  beregu.  Kinul
konec arkana kazakam.
     - Tyani, bratcy!
     Kazaki potyanuli.
     - Tyazhelo idet. S ryboj, doncy! - vykriknul Emoha.
     - S ryboj, - poveselel Denya i oglyanulsya na SHestaka. - A ty strahu
nagonyal. Ne edin pud prem. Aj da Vas'ka!
     Kazaki tyanuli  vnachale  za  arkan,  a  potom uhvatilis' za kryl'ya
nevoda.  SHestak stoyal na korme i dovol'no  posmeivalsya.  Bogatuyu  tonyu
zahvatili! Edva tyanut kazaki.
     - Uh,  tyazhko!  Uzh ne soma li pymali?  Druzhnej,  bratcy!  - krichal
Emoha.
     Pokazalas' motnya iz vody.
     - Bozhe!  -:  ispuganno  ahnul  YUrko.  - Da my zh mertvyaka slovili,
stanishniki!
     Sred' gustogo  klubka trepyhavshejsya ryby torchala chernaya chelovech'ya
golova s dlinnymi obvisshimi usami.
     - Da to Sekira, bratcy! - izumilsya Nechajka Bobyl'.
     Vytyanuv motnyu na bereg,  izvlekli utoplennika iz spasti. Nechajka,
pervyj so drug Sekiry, sokrushenno zakachal golovoj:
     - Kak zhe tak,  doncy?  Dobrogo kazaka poteryali. Kto zh ego srazil,
kakoj zlodej v reku kinul?
     - A mozhet, otkachaem? Beris' za ruki, bratcy, - skomandoval Emoha.
     Kazaki prinyalis' otkachivat' Sekiru, a Nechajka vse prichital:
     - SHest' naletij s nim v  Pole.  Skol'  vkupe  basurman  perebili,
skol' gorilki vypili.
     - Uvazhal gorilku kazak, - tyazhko vzdohnuv, poddaknul Emoha.
     - Uvazhal, doncy. Namedni v kabake sideli. Butyl' mne zadolzhal...
     - |to ya-to zadolzhal?  Breshesh',  chert sheludivyj!  - otkryv  glaza,
ryavknul vdrug Sekira.
     Kazaki vnachale opeshili,  a zatem druzhno  grohnuli,  da  tak,  chto
raspugali  pticu  i  rybu  na  tri versty.  Bol'she vseh hohotal Emoha:
davyas' ot smeha,  hodil vprisyadku,  a zatem,  obhvativ  rukami  zhivot,
pokatilsya po trave.
     - Nu, skomoroh! Nu, prokudnik!
     Kogda smeh  nachal  stihat',  kazaki  obstupili Sekiru,  kotoryj s
nevinnym, otreshennym vidom sidel na beregu i vyzhimal krasnye portki.
     - Kak tebya ugorazdilo? - voprosil Nechajka.
     - Ne vse te vedat', - ogryznulsya Sekira.
     A bylo tak.  Nadumal podshutit' kazak. Vzyal da skrytno i podnyrnul
iz kamyshej v motnyu.  Utonut'  Sekira  ne  boyalsya:  nalovchilsya  podolgu
sidet'  pod  vodoj,  da  i nozh s soboj prihvatil na vsyakij sluchaj.  Na
beregu zhe prikinulsya mertvecom.
     - Net,  ty  vse  zh  povedaj,  povedaj,  kak  v  motnyu  ugodil?  -
pricepilsya Emoha.
     No Sekira   tak  i  otmolchalsya.  Emoha  plyunul  i  pozval  doncov
razbirat' rybu.  Ulov okazalsya otmennym:  pudov desyat' leshcha pokidali v
lodku-rybnicu. A Vasyuta tem vremenem vyiskival novuyu tonyu.
     Posle poludnya kazaki varili uhu. I vnov' zdes' verhovodil Vasyuta,
byvshij tyaglyj patriarshij rybak s rostovskogo ozera Nero.
     Varili v bol'shih kotlah.  Vnachale,  po sovetu  SHestaka,  v  kotly
kidali  melkih  ershej i okunej.  Otvarili,  vycherpali,  a zatem v delo
poshla ryba pokrupnej: yazi, okuni, nalimy. Vnov' svarili i vycherpali, a
v  tot  zhe  otvar opustili karasej,  shchuk i leshchej.  Ne zabyl Vasyuta i o
priprave:  ukrope,  petrushke,  luke...  V samyj  poslednij  moment  on
nabrosal v kotly zhguchego tureckogo perca.
     Po stanice  duhovito  pahlo  uhoj.  Kazaki  podhodili  k  kotlam,
kryakali,  neterpelivo poglyadyvali na Vasyutu. No tot ne speshil, stoyal u
kotla s derevyannoj  lozhkoj,  delovito,  so  smakom  proboval  dushistyj
otvar, tomil kazakov.
     - Pora! - molvil nakonec. - Klich'te stanichnogo.
     Denya pobezhal za Bolotnikovym, a vse drugie s miskami i baklazhkami
tesno ogrudili kotly.
     YAvilsya ataman. Emu pervomu podnesli dymyashchuyusya misku s lozhkoj.
     - Snimi probu, bat'ko.
     Kazaki pritihli,  zastyl Vasyuta: ezheli uha atamanu ne ponravitsya,
ne verhovodit' bol'she SHestaku u rybackogo kotla. Takov kazachij obychaj.
     Bolotnikov hlebnul lozhku,  druguyu,  vyglyanul iz-pod gustyh kudrej
na Vasyutu, skrivil guby.
     Vasyuta ves' podzhalsya.  Vse!  Sejchas ataman shvyrnet lozhku ozem', i
stanica podnimet ego na smeh.
     - Znatno svaril, d'yavol!
     Vasyuta raspyalil  rot   v   uhmylke,   a   po   stanice   poleteli
odobritel'nye vozglasy:
     - S uhoj, bat'ko!
     - Nalivaj, Vas'ka!
     - Byt' te atamanom!
     I zagulyal cherpak po kotlam!
     Migom zapolnili miski,  dostali baklazhki s  gorilkoj.  Bolotnikov
podnyalsya  na bochonok,  sverknula na solnce zolotaya ser'ga v levom uhe.
Zazhav v ruke charku, tiho molvil:
     - Vnachale sodrugov svoih pomyanem... Slavnye byli kazaki.
     Doncy vstali,  posuroveli smuglye,  issechennye  shramami  lica.  A
Bolotnikov prodolzhal:
     - Oni pogibli v ratnom poedinke i teper' spyat  pod  kurganom.  No
pust' znayut nashi sodrugi vernye, chto kazach'i sabli eshche ne raz pogulyayut
po tatarskim sheyam. Ne hodit' poganym po Dikomu Polyu!
     - Ne hodit', bat'ko! - druzhno prokrichali doncy.
     - Ne slomit' poganym kazach'ej voli!
     - Ne slomit', bat'ko!
     Kazaki zashumeli,  zamahali obnazhennymi sablyami;  chto-to moguchee i
groznoe bylo v ih gnevnyh i zychnyh vykrikah.
     Perezhdav, kogda smolknet stanica, Bolotnikov vnov' podnyal charku.
     - Pomyanem, doncy!
     Bolotnikov osushil do dna olovyannuyu charu  i  sprygnul  s  bochonka.
Kazaki totchas hlebnuli iz baklazhek i druzhno nalegli na uhu.
     V Rodnikovskoj stanice obitalo trista  doncov.  Domovitye  kazaki
zhili v kurenyah,  a bol'shinstvo yutilos' v shalashah i zemlyankah,  ne imeya
ni kola, ni dvora. To byla golyt'ba, samaya chto ni na est' voinstvennaya
i derzkaya vol'nica, gotovaya po pervomu zovu atamana pojti hot' na kraj
sveta, hot' k chertu v peklo. Iz golyt'by verstalis' dozory i raz容zdy,
iz golyt'by podbiralis' kazach'i sotni dlya stepnyh nabegov.
     Pribyl iz svoego shalasha prospavshijsya  ded  Garunya.  V  pohody  on
davno  ne  hodil,  odnako doncy pochitali ego za prezhnie zaslugi - i ne
tol'ko v Dikom Pole, no i v Sechi, gde zaporozhec provel ne odin desyatok
let.  Ivan Garunya byl odnim iz teh kazakov,  ch'ya ostraya sablya gulyala i
po tataram,  i po nogayam,  i po tureckim yanycharam. Mnogo videl za svoyu
dolguyu  zhizn'  staryj  kazak.  Ne  raz  byval on i stanichnym atamanom.
(Nogai - povolzhskie tatary. YAnychary - tureckie pehotincy.)
     Kazaki potesnilis',   usadili   Garunyu  podle  Bolotnikova.  Ivan
Dem'yanych skinul s golovy truhmenku,  povel po licam doncov priunyvshimi
ochami.
     - Suho v baklazhke, deti.
     Garune protyanuli srazu neskol'ko baklazhek.
     - Plesni v dushu greshnuyu.
     Garunya otpil  polbaklazhki  i vmig poveselel,  molodcevato krutnuv
dlinnyj serebryanyj us.
     - Znatnaya gorilka, hlopcy.
     Dostal iz shtanov kiset i  korotkuyu  chernuyu  derevyannuyu  trubku  s
mednymi nasechkami, nasypal v nee tabaku, raskuril ot ugol'ka.
     V stanice  "bogomerzkoe  zel'e"  kurili  mnogie:  nalovchilis'  ot
zaporozhcev,  kotoryh nemalo perebyvalo na Donu. Vot i sejchas tut i tam
potyanulis' nad lohmatymi golovami povol'nikov edkie sizye dymki.
     Ustim Sekira,   sidevshij   obok   s  Mironom  Nagiboj,  molvil  s
podkovyrkoj:
     - Nu chto, esaul, dobra li gorilka?
     Miron poperhnulsya: vechno sunetsya etot chertov kazak!
     Nedavno Nagiba   dyuzhe   provinilsya.   V   prolet'e   nabezhala  na
Rodnikovskij gorodok malaya tatarskaya rat'  v  trista  sabel'.  Stanica
prinyala boj,  kotoryj dlilsya ot utrennej zari do vechera. Udalo rubilsya
Miron Nagiba,  bolee desyatka tatar razvalil svoej  sablej.  Noch'yu  zhe,
vopreki prikazu atamana, zavalilsya v kuren' i osushil s ustali polvedra
gorilki.  A  chut'  svet  vnov'  nabezhali  tatary,  no  Miron   Nagiba,
vozglavlyavshij  sotnyu  doncov,  na  boj  ne yavilsya.  Lishivshis' atamana,
povol'niki poteryali mnogih kazakov i  s  prevelikim  trudom  ottesnili
ordyncev v step'.  Mirona Nagibu nashli spyashchim v kurene. Krug ognevalsya
i poreshil:  lishit' Mirona charki do sleduyushchego nabega. A nabega ne bylo
tri mesyaca.  Kazaki mirno lovili rybu,  vybiralis' v stepi na olenej i
veprej  i  kazhdyj  bozhij  den'  popivali  gorilku.   Miron   udruchenno
poglyadyval  na zahmelevshih stanichnikov i,  sglatyvaya slyunu,  uhodil so
smertnoj toski daleko v step',  daby ne slyshat' veselyh pesen  doncov.
Taem  zhe  on  vypit' ne mog:  na Donu v odinochku ne p'yut,  da i uchuyat'
mogli,  vinnyj zapah v容dliv,  ego ni chertom,  ni d'yavolom iz nutra ne
vyb'esh'.  Uchuyut - i proshchaj tihij Don.  Teh, kto rushil povelen'e kruga,
surovo nakazyvali.  Mogli iz stanicy vygnat',  da tak,  chto nigde tebya
bol'she  v  kazaki  ne primut.  A moglo byt' i togo huzhe:  v kul' - i v
vodu.  Vot  i  terpel  kazak  do  samogo  Ivana  Kupaly,   pokuda   na
Rodnikovskuyu  stanicu  vnov'  ne napali ordyncy.  Togda sablya ego byla
samoj yaroj.
     Krug skazal:
     - Liho bilsya Nagiba. Dopustit' k chare.
     Teper' Miron  Nagiba veselo sidel u kotla i blazhenno potyagival iz
baklazhki.
     No chem  bol'she  hlebali  doncy  uhi,  tem  vse  men'she ostavalos'
gorilki v baklazhkah.
     Ustim Sekira, glyanuv v pustuyu charu, poshchipal smolyanye usy, malost'
pokumekal i, prishchuriv glaza, obratilsya k Bolotnikovu:
     - Dozvol' slovo molvit', ataman?
     - Molvi, Sekira.
     Kazak podnyalsya na bochonok, skinul s plech zipun, a zatem sbrosil s
sebya i rubahu. Uhvatilsya rukami za golyj pup, skorchilsya, stradal'cheski
zakatil glaza.
     - Al' prispichilo, Sekira? - zagogotal Emoha.
     - Prispichilo, bratcy. Oj, puzu momu toshno!
     - Nikak rozhat' sobralsya.
     - Huzhe, bratcy. CHert v puze zavelsya. Muchaet, okayannyj!
     - Tak izbav'sya, Sekira!
     - Pytal, bratcy. Sidit!.. A nu posluhaj, Bobyl'.
     Nechajka podoshel, prilozhil uho k zhivotu.
     - Sidit, doncy!
     - Vo!  CHuete, bratcy. Kakovo mne, vol'nomu kazaku, cherta terpet'!
Oj, toshno, stanishniki! - pushche prezhnego zaoral Sekira.
     K nemu podoshel Emoha, tknul v pup rukoyat' sabli.
     - Daj vyzvolyu.
     - Ne! CHert sabli ne boitsya.
     - A chego zh on boitsya?
     Sekira kartinno podbochenilsya, kriknul zadorno:
     - A nu skazhi, skazhi, kazaki, chego nechistyj boitsya?
     - Gorilki, - izrek vdrug dotole molchavshij Garunya.
     - Gorilki!.. Gorilki! - gromoglasno poneslos' po stanice.
     Sekira molitvenno vozdel ruki k nebu.
     - I do chego zh razumnoe vojsko u tebya, gospodi!
     Sprygnul s bochonka i stupil k Bolotnikovu.
     - Gorilki  treba,  bat'ko.  Inache  ne  vybit'  cherta.  Dozvol' iz
pogrebka bochonok vykatit'. Dozvol' na hristovo delo.
     Tak v pogrebe zhe poslednij.
     - Vedayu, bat'ko. No uzhel' kazaku s chertom hodit'?
     Sekira pal na koleni, sotvoril skorbnuyu rozhu.
     - Izbav' ot nechistogo, bat'ko!
     Bolotnikov rassmeyalsya, obratilsya k krugu:
     - Muchaetsya kazak, doncy. Izbavit' li ego ot satany?
     - Izbavit', bat'ko! - ryavknulo voinstvo.
     - Kati bochku, Sekira! - mahnul rukoj ataman.
     Do peretemok gulyali kazaki: plyasali, borolis', gorlanili pesni...
A po mglistoj stepi raz容zzhali storozhevye dozory,  oberegaya stanicy ot
basurmanskih nabegov.


                               RAZDORY

     Plennyj tatarin tak nichego tolmachu i ne povedal.  Ne ispugala ego
i  sablya Emohi,  kogda tot zahotel otrubit' ordyncu golovu.  Zakrichal,
zabryzgal slyunoj.
     - CHto on lopochet? - sprosil Bolotnikov.
     - Laetsya,  ataman. Nazyvaet nas prezrennymi shakalami i sheludivymi
sobakami, - poyasnil tolmach.
     - Derzok ordynec.
     Emoha vnov' podstupil k tatarinu s sablej.
     - Ne pora li k allahu otpravit', bat'ko?
     - Allah  podozhdet,  Emoha,  -  ostanovil  ego  Bolotnikov.  - Nam
tatarskij umysel nadoben. Nesprosta yurtdzhi v Pole lezli.
     - A mozhet, na ogne ego podzharit'?
     - |tot i na ogne ne zagovorit.
     Bolotnikov proshelsya po kurenyu.  Upryam ordynec! Svirep, otvazhen, i
pogibel' emu ne strashna.
     - Uvedi ego poka, Emoha, i poklich' mne starshinu.
     Vskore v kuren' yavilis' starshina  -  pyatero  vybornyh  ot  kruga.
Sredi nih byl i Garunya.
     - Nuzhen sovet,  doncy,  - pristupil k delu Bolotnikov.  - Ordynec
upersya. Nichego ne skazhet on i pod pytkoj. Kak byt'?
     Kazaki ne speshili: ataman zhdet ot nih razumnogo soveta.
     Pervym zagovoril domovityj stanichnik Stepan Netyaga, pozhiloj kazak
let pyatidesyati.
     - Dozory  molchat,  ataman.  Tatar  v stepi net.  Myslyu,  poka nam
nechego opasat'sya...  A poganogo posadi v yamu,  i ne davaj emu ni vody,
ni pishchi. Ne projdet i dvuh dnej, kak on vse vylozhit.
     Vybornye soglasno zakivali golovami,  odin lish' Garunya  okamenelo
zastyl na lavke.
     - A ty chto molvish'? - obratilsya k nemu Bolotnikov.
     - Nel'zya  meshkat',  hlopcy.  Lazutchiki zrya k zastavam ne polezut.
Nado, chtoby poganyj zagovoril nemedlya.
     - No  tatarin  i  pod  pytkoj  nichego ne vydast,  - pozhal plechami
Netyaga.
     - Vydast...  Vydast za den'gi.  Nado otdat' poganomu chast' nashego
duvana.  Ne  bylo  eshche  tatarina,  chtoby  na  zoloyu  ne  pozarilsya,  -
progovoril Bolotnikov. (Duvan - dobycha.)
     - Duvan... poganomu?! - vskinulis' vybornye.
     - Ne  delo  gutarish',  ataman.  Duvan my bol'shoj krov'yu dobyvali.
Skol' dobryh kazakov za nego polozhili.  I teper' vykinut' basurmanu? -
osuzhdayushche vyskazal Netyaga.
     - Ne delo?  - posurovel Bolotnikov.  - A delo budet, koli Orda na
Rus' hlynet.  Ezheli my razgadaem pomysly tatar, to uspeem upredit' vse
zasechnye kreposti. I togda speshno soberetsya rat'. Soberetsya i dostojno
vstretit  poganyh  v  Pole.  Ni odin ordynec ne pogulyaet po Rusi.  Tak
neuzhel' svoih poltin pozhaleem?
     - Dobro gutarish', ataman, - molvil Garunya. - Na chto kazaku zlato?
Byl by kon',  step' da trubka.  Nehaj  beret  zlato  tatarin.  On  ego
povsyudu ryshchet, on za nego i bashku poteryaet. Nehaj!
     - Znatno molvil, Garunya. Znatno.
     - Tak li, doncy?
     - Tak, ataman, - soglasilas' starshina.
     Odnako Bolotnikov zametil,  chto Netyaga kivnul neohotno: zhaden byl
kazak na den'gi.
     Podnyali iz  podpol'ya  okovannyj  med'yu  sunduk,  otomknuli zamok,
otkinuli kryshku.  Rezanuli glaza  samocvety,  zolotye  kubki  i  chashi,
ser'gi, perstni i kol'ca, podveski i ozherel'ya.
     - Dobraya kazna, - kryaknul Emoha.
     Stepan Netyaga  molcha  tknulsya na koleni i zapustil ruki v dorogie
kamen'ya; pal'cy ego slegka drozhali.
     - Bogat, bogat sunduk, stanishniki.
     - T'fu!  - ravnodushno splyunul Garunya,  edko dymya lyul'koj. - Babam
na pobryakushki.
     Bolotnikov otsypal v karman tri gorsti  zolotyh  monet  i  gorst'
samocvetov.
     - Podi, hvatit poganomu?
     - A ne lishku? - nasupilsya Netyaga.
     - V samyj raz.  Ordynec na maloe ne pol'stitsya. Spuskajte sunduk,
drugi.
     Bolotnikov prikazal  privesti  tolmacha  i  tatarina.  Kogda   tot
poyavilsya v kurene, Ivan vysypal na stol zoloto i kamen'ya.
     - Vot tvoya dobycha, poganyj.
     Glaza tatarina alchno zagorelis'.  Takoj dobychi on ne mog by vzyat'
dazhe v samom udachnom nabege:  ne tak uzh i mnogo  ostavalos'  v  chuvale
posle  hana,  temnikov  i  sotnikov.  A  na  eti samocvety i den'gi on
zavedet sebe tabun loshadej i stado baranov.  U nego budut novye yurty i
mnogo yunyh krasivyh zhen. (Temnik - voenachal'nik, komanduyushchij tumenom.)
     Ordynec metnulsya k stolu i nachal bylo sgrebat' dobychu  v  karman,
no na ego ladon' opustilas' tyazhelaya ruka Bolotnikova.
     - Ne toropis',  poganyj.  Vnachale ob Orde povedaj.  CHto zamyslila
ona protivu Rusi?
     - YA  vse  skazhu,  inoverec.  CHerez  desyat'  dnej  vsemogushchij  han
Kazy-Girej  sotret  s lica zemli vse vashi porubezhnye goroda i pojdet k
Moskve. On sozhzhet vashu stolicu i polozhit k svoim nogam Rus'.
     - Zamolchi,  sobaka!  -  podskochil  k tatarinu Emoha,  vyhvativ iz
nozhen sablyu. No Bolotnikov ostanovil ego dvizheniem ruki.
     - Ne yaris'. Syad'! - sohranyaya spokojstvie na lice, proiznes on.
     Emoha opustilsya na lavku, a Bolotnikov vstal podle tatarina.
     - Mnogo li u Kazy-Gireya tumenov?
     - Mnogo, urus. Pyatnadcat' temnikov s容halis' v Bahchisaraj.
     - A chto yurtdzhi iskali v stepi?
     - Dorogi dlya hanskoyu vojska.
     - CHto eshche?
     - My hoteli uznat',  velika li rat' urusov stoit na  zaseke.  Nam
nuzhen yasyr'. (YAsyr' - nevol'nik, plennyj.)
     - Pognalsya za lomtem, da hleb poteryal, - usmehnulsya Bolotnikov. -
V yasyr'-to sam ugodil. Zabiraj svoyu dobychu.
     Tatarin provorno podmel so stola samocvety  i  zoloto,  shagnul  k
Bolotnikovu.
     - A teper' otpusti menya v step', urus.
     - V  step'  ty  ujdesh'  pozdnee,  kogda  pojdet  na  Rus'  vojsko
Kazy-Gireya. A pokuda posidish' u nas v polone.
     Ivan vyehal v Razdory s Vasyutoj,  YUrko i Sekiroj. Speshno gnali po
stepi konej:  nado bylo kak mozhno  bystree  dostavit'  vest'  glavnomu
kazach'emu gorodu.
     Mimo, cherez kazhdye dve-tri versty,  mel'kali storozhevye  kurgany;
na vershinah ih stoyali kazach'i posty i zorko vglyadyvalis' v step'.  Tut
zhe,  u podnozhij kurganov,  raz容zzhali konnye  stanichniki,  gotovye  po
pervomu prikazu dozornogo skakat' v zasechnuyu krepost'.
     Ot Rodnikovskoj zastavy do  kazach'ej  stolicy  -  bolee  dvadcati
verst.  Gnali  loshadej  bez  peredyshki,  i  vot  za holmami pokazalis'
Razdory,  obnesennye vysokim  zemlyanym  valom  i  dubovym  chastokolom.
Krepost' imela dvoe vorot i neskol'ko derevyannyh bashen s karaulami.  S
treh storon Razdory okruzhal glubokij vodyanoj  rov,  a  s  chetvertoj  -
krepost' zashchishchal Don.
     Stepnye vorota byli zakryty: oni raspahivalis' lish' v den' vyhoda
kazach'ego vojska v nabeg ili dlya otrazheniya kochevnikov.
     Obognuv krepost',  poskakali k Zasechnym vorotam.  CHerez  rov  byl
perekinut legkij most na cepyah, kotoryj v lyuboj moment mog podnyat'sya k
bashne i perekryt' vorota.
     Karaul'nye, zametiv za kushakom Bolotnikova atamanskij bunchuk,  ne
meshkaya,  propustili kazakov v krepost'. (Bunchuk - simvol vlasti, imeet
vid  dlinnoj  trosti  s  sharom,  pod  kotorym  prikreplyalis' volosy iz
konskoyu hvosta.)
     - U sebya li ataman? - priderzhivaya loshad', sprosil Ivan, znaya, chto
ataman Vasil'ev chasto vybiralsya v step' na ohotu.
     - V kurene. Al' s hudymi vestyami? - sprosil dozornyj.
     No Bolotnikov uzhe ne slyshal:  ogrev pletkoj  konya,  on  pomchal  k
atamanskomu kurenyu.
     Vozle prostornoj i naryadnoj izby Bogdana Vasil'eva  prohazhivalis'
dvoe kazakov s sablyami i pistolyami za sinimi kushakami. Ivan sprygnul s
konya i stupil k kryl'cu, no karaul'nye dal'she ne propustili.
     - Spit bat'ka. Nel'zya!
     Bolotnikov povel shirokim plechom - kazaki otskochili v storonu.
     - Ne do sna, drugi.
     Vzbezhal na kryl'co, pnul nogoj dver'.
     - Kuda?  Kuda,  chertov syn! - zakrichali karaul'nye, no Bolotnikov
uzhe vhodil v gornicu.
     Vasil'ev pochival  na shirokoj lavke,  gromko hrapya na ves' kuren'.
Ivan potryas ego za plecho.
     - Prosnis', ataman!
     Vasil'ev, pozevyvaya i potyagivayas', podnyalsya.
     - CHego pribyl, Bolotnikov?
     - Pojmali yurtdzhi, ataman.
     - YUrtdzhi?.. CHto donosit lazutchik?
     - CHerez desyat' dnej  Kazy-Girej  vyjdet  iz  Bahchisaraya.  Nameren
dvinut' pyatnadcat' tumenov k Moskve.
     Lico Vasil'eva  stalo  ozabochennym,  v  temnyh   glazah   zastyla
trevoga.
     - Ne sbrehal lazutchik?
     - Ne sbrehal.
     Vasil'ev grohnul po stolu tyazhelym kulakom.
     - Ne siditsya hanu!
     Raspahnul okonce, okliknul karaul'nogo:
     - Romka! Zovi Grishku Solomu. Nemedlya zovi!
     Vskore pribezhal dyuzhij kazak v zelenom kaftane i v ryzhej  ovchinnoj
shapke.
     - Slushayu, ataman.
     - Posylaj svoih molodcev v zasechnye goroda s vestyami.
     - Tatary, bat'ko?
     - Tatary,  - kivnul ataman i peredal emu izvestie Bolotnikova.  -
Otpravlyaj nemedlya. I chtob streloj leteli!
     Soloma vyskochil  iz  izby,  a  Vasil'ev  obespokoenno  zahodil po
gornice. S Kazy-Gireem shutki plohi: voinstvennyj han, kovarnyj. Bit'sya
s  nim  nelegko.  Esli  on  vystupit so vsemi tumenami,  to storozhevye
gorodki budut razoreny i  unichtozheny.  Bol'shaya  opasnost'  ugrozhaet  i
Razdoram.  V krepost' mozhno styanut' lish' pyat' tysyach kazakov. U Kazy zhe
Gireya v tridcat' raz bol'she.  Sily neravny, vyhodit' s takim vojskom v
pole  nel'zya,  pridetsya  oboronyat'sya  v  kreposti i vyderzhivat' natisk
ordyncev,  poka ne podojdet ot Zaseki porubezhnaya  rat'  s  moskovskimi
voevodami...  Da  i pojdet li carskoe vojsko?  Boris Godunov nedovolen
nizovymi kazakami.  Ne vospol'zuetsya li  on  krymskim  nabegom,  chtoby
kinut' v lapy Kazy-Gireya buntashnuyu kazach'yu stolicu?
     Vasil'ev vnov' podoshel k oknu.
     - Romka! Klich' starshinu!
     Glyanul na  Bolotnikova  -  gruznyj,   krutoplechij,   nasuplennyj,
podavlennyj nedobroj vest'yu.
     - Kak s oruzhiem v stanice?
     - Sabli pri kazakah, a vot zel'ya i samopalov malovato.
     - I u menya ne gusto... A s hlebom?
     - Hudo, ataman. Stanica na Volgu idti pomyshlyaet.
     - Opyat' na razboj?
     - A  chego  zh  kazakam ostaetsya?  Godunov nas hlebom ne zhaluet.  S
golodu puhnut'?
     Vasil'ev nichego  ne otvetil,  lish' eshche bol'she naugryumilsya.  A tem
vremenem v  gornicu  voshli  starshiny  -  semero  vybornyh  kazakov  ot
razdorskogo   kruga.  Sredi  nih  byl  Fed'ka  Bersen',  chernoborodyj,
suhotelyj esaul let pod sorok;  na shirokih plechah  ego  -  alaya  chuga,
opoyasannaya zheltym kushakom, za opoyaskoj - dva korotkih tureckih pistolya
s naryadnymi rukoyatyami v dorogih kamen'yah. Uvidev v kurene Bolotnikova,
Fed'ka pospeshno shagnul k nemu, stisnul za plechi.
     - Nu kak rodnikovcy  pozhivayut,  stanichnyj?  Ne  vsyu  eshche  gorilku
vypili?
     Glaza privetlivye,  veselye. Rad Fed'ka zemlyaku, pochitaj, polgoda
ne videlis'.  Rad i Bolotnikov razdorskomu esaulu: kak-nikak, a oba iz
odnoj votchiny,  kogda-to vmeste u knyazya Andreya Telyatevskogo  za  sohoj
hodili.
     - Prisazhivajtes',  -  pokazal  na  lavku  Vasil'ev.   -   Gutar',
Bolotnikov.
     Ivan povedal starshine o plennom tatarine.  Pisar' Ustin Neverkov,
edva vyslushav do konca Bolotnikova, vskochil s lavki.
     - Ne zrya zaporozhcy iz Sechi donosili.  Sobiraet  ordu  Bahchisaraj,
kopit vojsko.  Kazy-Girej uzhe tri goda ne hodil v bol'shoj nabeg. Kogda
eto bylo,  chtoby han na puhovikah otlezhivalsya?  Veryu ya  lazutchiku.  Ne
sbrehal!
     - I ya veryu,  ataman,  - kivnul Fed'ka Bersen'.  -  Volk  dolgo  v
logove ne usidit. Nado gotovit' k boyu krepost'.
     - Sobiraj v Razdory stanicy,  Bogdan Andreich,  - molvil tretij iz
starshiny - Grigorij Soloma, stepennyj kazak s kashtanovoj borodoj.
     - Dobro.  No to reshat' krugu, - skazal Vasil'ev i pozval iz senej
Romku. - Begi na majdan i bej spoloh.
     Starshiny potyanulas'  iz  atamanskogo  kurenya,  a  Bersen'   vnov'
podoshel k Bolotnikovu, podhvatil pod ruku i povel k svoej izbe.
     - Pokuda kazaki shodyatsya, propustim po chare.
     Kuren' Fed'ki  stoyal  nepodaleku  ot  majdana,  otkuda uzhe nachadi
donosit'sya chastye, zvonkie udary spoloshnogo kolokola.
     V Razdorah  mnogie  kazaki  zhili  sem'yami,  imel  zhenu  i  Fed'ka
Bersen'.
     - Agata! Vstrechaj dorogogo gostya! - zakrichal eshche s bazu esaul.
     Agata, uslyshav zychnyj golos muzha,  totchas vyskochila  na  kryl'co;
molodaya, sineglazaya, uvidela Ivana, zardelas', poyasno poklonilas'.
     - Milosti proshu, Ivan Isaevich.
     Bersen' uhmyl'nulsya:   davno   dogadyvalsya,  chto  zhenke  nravitsya
chernobrovyj,  statnyj Bolotnikov. Dogadyvalsya i vtajne posmeivalsya nad
svoej polovinoj.
     - Soberi-ka chto-nibud', Agata.
     ZHenka metnulas'  na  baz,  kazaki  zhe  priseli  k stolu,  pytlivo
glyanuli drug na druga.
     - Kak v esaulah hoditsya, Fedor?
     - Po-vsyakomu, brat. Ne shibko lyubit menya Vasil'ev. Gryzemsya.
     - Otchego zh tak?
     - A ty budto ne vedaesh'?  Vasil'ev za domovityh goroj,  a oni mne
poperek  gorla.  Voz'mi  nashego pisarya Neverkova.  Uh,  hvatkij muzhik!
Glyan',  kakie horomy sebe otgrohal,  glyan' v okno. Zrish'? Ukryl u sebya
desyatka  dva holopov i boyaritsya.  A sam Vasil'ev?  Odin d'yavol vedaet,
skol' u nego beglyh.  Kto na konyushne,  a kto v stepi tabuny  paset  da
seno kosit.
     - A chego zh beglye miryatsya? U menya togo v stanice ne zavedeno.
     - U  tebya.  Skazal  tozhe.  Ty  na  dozore,  stanica  tvoya v step'
vydvinuta.  A tut,  brat,  domovitye zhirkom obrastayut.  Sidyat  sebe  v
kurenyah  da  medy popivayut.  Im po storozham ne ezdit',  s tatarinom ne
bit'sya...  A beglye. CHto beglye? Oni i tomu rady. Upryatalis' ot boyar i
malym   kuskom  dovol'ny.  Privykli  na  gospod  spinu  gnut',  vot  i
pol'zuyutsya ih smireniem domovitye.  Ne vsyakij muzhik kazakom rozhden.  A
mne ot togo toshno, toshno, Bolotnikov! Na Donu ne dolzhno byt' holuev.
     Voshla Agata. Postavila na stol vina i zakuski.
     - Ugoshchajtes'.
     Kazaki vypili po charke i vyshli na baz.  So vseh ulic i  pereulkov
tyanulis' k majdanu gustye tolpy doncov.
     - Poshto spoloh?
     - Zachem sobiraet ataman?
     - O chem budet krug, bratcy?
     No nikto  nichego  ne  vedal,  teryayas'  v dogadkah.  Vskore kazaki
zaprudili ogromnyj majdan.  Mel'kali zipuny,  kaftany, chugi, kazakiny.
Mnogie prishli na ploshchad' bez shapok i golye do poyasa, no nikto ne zabyl
v kurene svoej sabli. Kazak bez sabli - beschest'e krugu.
     Prishli k majdanu i molodye parni-doncy, ne prinyatye eshche v kazaki.
Oni tolpilis' v storonke:  byt' na krugu im ne dozvolyalos'.  Ih udel -
zhdat'  svoej  pory,  kogda proyavyat sebya v stepi i pokazhut udal' v zloj
seche s ordyncami.  A sejchas oni s lyubopytstvom vytyagivali shei i  chutko
prislushivalis' k vykrikam s majdana.
     V kurenyah ostalis'  odni  zhenshchiny;  oni  stajkami  sobiralis'  na
opustevshih  bazah,  ozhidaya prihoda muzhej.  Ni odnoj iz nih nel'zya bylo
pokazat'sya v kazach'em krugu,  to  bylo  by  velikim  poruganiem  vsemu
vojsku donskomu.
     God nazad kazachka Orisha pribezhala na krug za muzhem;  dobralas' do
samogo  pomosta,  gde  stoyal ataman so starshinoj;  nashla u derevyannogo
vozvysheniya svoego kazaka i potyanula za soboj s kruga.
     - Pospeshi, Sashko! Kobyla zherebitsya!
     Krug poreshil:  vysech' derzkuyu zhenku  arapnikom,  a  kazaka  Sashko
vydvorit' s majdana.
     Sashko zaupryamilsya, no ataman vesko izrek:
     - Tvoya baba - tebe za nee i otvet derzhat'. Proch' s kruga!
     - Proch'! - druzhno podderzhali doncy...
     Vasil'ev vzoshel na pomost, za nim podnyalis' Fed'ka Bersen', Ustim
Neverkov i ostal'nye starshiny.
     Vasil'ev oglyadel  gudyashchij majdan,  vskinul nad golovoj atamanskuyu
bulavu, i doncy pritihli.
     - Brat'ya-kazaki! Dozvol'te slovo molvit'!
     - Gutar', ataman!
     - Doshla  v  Razdory  hudaya vest'.  Han Kazy-Girej sobiraetsya vsej
ordoj vystupit' iz Bahchisaraya. Han zhazhdet dobychi!
     Skazan neskol'ko slov i zamolchal, sharya glazami po zastyvshim licam
kazakov.
     - Daleche li sobralsya Girej? - vykriknul odin iz doncov.
     - K Moskve, brat'ya-kazaki, - otvetil Vasil'ev.
     - K Moskve?  Vot i nehaj ego Godunov vstrechaet!  - zlo voskliknul
vse tot zhe donec.
     - Verna-a-a!  - p'yano kachayas', protyazhno prokrichal drugoj kazak. -
Godunov nashih sobratov na kol sazhaet. Ne pojdem za Godunova!
     - CHush' nesesh'! Ne o Godunove sejchas rech', - otdelilsya ot starshiny
Fed'ka Bersen'. - Kazy-Girej mimo Razdor ne projdet. Kakoj zhe on budet
voin,  kol'  pozadi  sebya  celuyu  vrazheskuyu  rat' ostavit?  Hrenovina!
Kazy-Girej ne vpervoj na Rus' hodit. On kinetsya vsej ordoj.
     - Esaul  delo gutarit,  - podderzhal Bersenya ataman.  - Han zol na
Razdory.  Pripomnite, doncy, skol' raz my trevozhili ego kochev'ya? Skol'
tabunov u hana otbili? Skol' duvana v ulusah vzyali?
     - Zachem  schitat',  bat'ka?  -  prerval  atamana  stoyavshij   podle
Bolotnikova dlinnyushchij polugolyj kazak s otsechennym uhom.  - Poganye na
nas hodyat besschetno.  Razve malo ot nih uronu? Razve malo stanic oni v
krovi potopili?
     - Nemalo,  kazaki, - motnul golovoj Vasil'ev. - Nemalo my liha ot
poganyh naterpelis'. A none novoe liho idet. Pyatnadcat' tumenov sobral
Kazy-Girej v Bahchisarae. Kak budem tatar vstrechat', doncy?
     - A sam-to kak mekaesh', ataman? - voprosil Grigorij Soloma.
     - Pogutarili my so starshinami.  V  pole  vyhodit'  ne  budem,  ne
ustoyat' nam protivu vsego hanskogo vojska. Soberem stanicy v Razdory i
primem osadu.
     - Vydyuzhim li, bat'ka?
     - Vydyuzhim,  doncy.  Krepost' dobraya, otsidimsya. A tam, glyadish', i
zasechnaya rat' pospeet. Togda udarim vkupe i nalomaem boka poganym. Tak
li, doncy?
     - Tak, ataman!
     - Klich' stanicy v Razdory!
     - Primem osadu!
     Vasil'ev postoyal, poslushal i udaril bulavoj po krasnomu peril'cu.
     - Tak i poreshim, doncy!
     Ataman i starshiny nachali bylo shodit' s pomosta,  no ih ostanovil
gromkij vozglas kazaka, priskakavshego k majdanu ot Zasechnyh vorot:
     - Pogod',  bat'ka!  Carev posol-boyarin v gosti pribyl.  Do  tebya,
bat'ka, prositsya!
     Vasil'ev prikazal:
     - Provodi boyarina v moj kuren'.
     Fed'ka Bersen' nedovol'no glyanul na atamana i  vnov'  vzbezhal  na
pomost.
     - Poshto v kuren'?  A ne luchshe li zdes' poslushat' careva  boyarina?
Na krug ego, doncy!
     - Na krug! - druzhno voskliknuli kazaki.
     Po licu  atamana  probezhala ten':  hotelos' pogutarit' s poslom s
glazu na glaz. No teper' uzhe pozdno, protiv kruga ne popresh'.
     - Syuda boyarina!
     Vskore k majdanu pod容hal  posol'skij  poezd  -  krytyj  vozok  i
neskol'ko  gruzhenyh  podvod  v okruzhenii polusotni strel'cov v golubyh
kaftanah.  Iz vozka soshel na zemlyu carev posol v dolgopoloj  barhatnoj
feryazi. To byl moskovskij boyarin Il'ya Mitrofanych Kurakin - polnotelyj,
srednego rosta,  s krupnym myasistym nosom.  Priosanilsya,  posmotrel na
kazakov bez opaski.
     - Gde tut vash ataman?
     - YA  ataman,  -  durashlivo  podbochenilsya Sekira i,  vypyativ grud'
kolesom, pokruchivaya chernyj us, shagnul k boyarinu.
     - Rozhej ne vyshel, - burknul Kurakin.
     - A chem moya rozha ploha?
     - Holop'ya tvoya rozha. Ne mel'teshi!
     Glaza Sekiry serdito blesnuli.
     - Ugadal,  boyarin,  holop'ya.  Kogda-to  u  knyazya  Masal'skogo  na
konyushne navoz mesil.  A none vot kazak,  i shapku pered toboj ne lomayu.
Klanyajsya mne!
     - Proch', smerd! - oshcherilsya Kurakin. - Proch', gol' perekatnaya!
     - Bratcy!  - vskinulsya Sekira. - Boyarin nas smerdami laet! Sob'em
spes' s boyarina!
     Kazaki ozlilis',  tesno  ogrudili  Kurakina.  Sekira  podskochil k
boyarinu i sorval s ego golovy vysokuyu gorlatnuyu shapku; napyalil na sebya
i vnov' podbochenilsya.
     Kurakin ves' tak i zashelsya ot neslyhannogo oskorbleniya.
     - Rvan'!.. V zheleza psa!
     - Kazaka v zheleza?
     Sekira sverknul pered licom Kurakina sablej.
     - Strel'cy! - vzrevel boyarin.
     Strel'cy zaslonili   Kurakina,  zamahali  berdyshami.  I  byt'  by
krovoprolitiyu, da ataman ne pozvolil. Perekryvaya shum, zakrichal:
     - Stojte, doncy! Ostyn'te! Poslov ne trogayut! Dorogu boyarinu!
     Kazaki nehotya rasstupilis', propuskaya boyarina k pomostu. Vasil'ev
molvil mirolyubivo:
     - Ty uzh prosti moe vojsko, boyarin. Goryachij narodec.
     - Ne proshchu!  - zatryas posohom Kurakin.  - Ne tokmo mne - gosudaryu
hula i poruha. To vorovstvo!
     - Zdes' te ne Moskva,  boyarin.  Ne ershis',  - spokojno,  no vesko
proiznes Fed'ka Bersen'.
     Kurakin glyanul  na kazaka,  na vzbudorazhennyj krug i budto tol'ko
teper' ponyal,  chto on ne u sebya  na  Varvarke,  a  v  dalekoj  stepnoj
kreposti   s  gordoj,  neobuzdannoj  kazach'ej  vol'nicej.  I  eto  ego
neskol'ko ostudilo.
     - Otdajte boyarinu shapku! - prikazal Vasil'ev.
     Sekira nehotya snyal doroguyu boyarskuyu shapku,  i ona, pod ulyulyukan'e
i nasmeshlivye vykriki doncov, poplyla k pomostu.
     - Prosti,  boyarin, - vnov' promolvil Vasil'ev, vozvrashchaya Kurakinu
gorlatku.
     Tot poperhnulsya,  pobagrovel i osercha nahlobuchil shapku.  Vasil'ev
ukazal Kurakinu na pomost.
     - Proshu, boyarin.
     Kurakin ne  spesha  podnyalsya  pered  tysyachami ustremlennyh na nego
usmeshlivyh glaz. Nikogda eshche boyarinu ne prihodilos' derzhat' rech' pered
takim mnogolyud'em.  Ploshchad' kishmya kishit.  A lica!  Razbojnye,  naglye,
derzkie,  nikakogo tebe  pochitaniya,  tak  i  norovyat  ohal'nym  slovom
obeschestit'. Smut'yany!
     Vspomnilis' slova  dumnogo  d'yaka  Posol'skogo   prikaza   Andreya
SHCHelkalova:
     - Put' tvoj budet nelegok, Il'ya Mitrofanych. Nizhnie kazaki na Donu
svoevol'ny. Osobo ne zadirajsya, no i gosudarevu nakazu bud' krepok. Ne
davaj Razdoram spusku. Pust' vedayut - to zemlya velikogo gosudarya, i on
na  nej  bog i sud'ya.  Derzhis' atamana Bogdana Vasil'eva.  Byl ot nego
chelovek.  Ataman hochet zhit' s Moskvoj  v  mire  i  pomyshlyaet  prizvat'
kazakov na sluzhbu gosudaryu.
     "Prizovesh' takih, - nevol'no podumalos' Kurakinu. - Kramol'nik na
kramol'nike.  Na  dybe  by  vseh  rastyanut'.  Sam  by  knutom otstegal
kazhdogo".
     - Gutar', boyarin! - potoropil Bersen'.
     - Gutar'! - potreboval krug.
     Kurakin oglyanulsya na Vasil'eva.
     - Pridetsya govorit', boyarin. Teper' s kruga ne otpustyat.
     Kurakin vytyanul   iz-za   pazuhi   bumazhnyj  stolbec  s  carskimi
pechatyami, sorval ih, razvernul gramotu i prinyalsya naraspev chitat':
     "Ot carya i velikogo knyazya Fedora Ivanovicha,  vseya velikij i malyya
i belyya Rusii  samoderzhca,  v  nashu  otchinu  Razdory  nizovym  donskim
atamanam..."
     - Davno li Razdory moskovskoj votchinoj stali?  -  derzko  perebil
boyarina Fed'ka Bersen'. - Net, vy slyshali, doncy?
     - Slyshali, Fed'ka! Ne soglasny!
     - To kazach'ya zemlya!
     - Breshet poslannik!  Ne mog car' tak otpisat'. To boyare v prikaze
nastrochili!
     CHem bol'she krichali kazaki,  tem  bol'she  nalivalos'  krov'yu  lico
Kurakina.
     - Zamolchite, zlodei! Na gramote carevy pechati!
     No vizglivyj  golos  boyarina  utonul v nedovol'nom reve vol'nicy.
Ataman s dosadoj poglyadyval na Bersenya.
     "I chego lezet?  Kto v Razdorah ataman - ya ili Fed'ka? Delo dojdet
do togo, chto kazaki pob'yut gosudareva poslannika".
     Zastuchal bulavoj o pomost.
     - Ujmites',   brat'ya-kazaki!   Dajte   gutarit'   boyarinu!
     Krug malo-pomalu utihomirilsya. No razgnevannyj Kurakin uzhe ne mog
chitat' gramotu:  kudrevatye bukvy plyasali v glazah.  Svernul stolbec i
zapal'chivo peredal carev nakaz svoimi slovami:
     - Povelel velikij gosudar' v verhovye gorodki i na Volgu  razboem
ne hodit', azovskih lyudej ne tesnit', daby zhit' caryu v druzhbe i mire s
tureckim sultanom. A eshche povelel vam velikij gosudar' beglyh holopej i
krest'yan u sebya na Donu ne prinimat' i ne ukryvat',  a teh, chto sejchas
na Donu i v gorodkah upryatalis', nemedlya vydat' prezhnim vladel'cam...
     - Bude, boyarin! To Boriski Godunova priskazka. Mnogo naslyshany, -
vnov' oborval poslannika Fed'ka Bersen'.  - CHuete,  doncy,  kak nas  v
kapkan zamanivayut?  Na Volgu - ne stupi!  Azovcev - ne zador'! Beglogo
muzhika - v zheleza i k boyarinu! Hotite tak zhit'?
     I vnov' zabushevalo kazach'e more:
     - Ne hotim, Fed'ka!
     - Azovcy kazhdo leto vojnoj hodyat! V polon doncov berut!
     - Turkam v nevolyu prodayut! Uzhel' obidy terpet'?
     - Hodili i budem hodit'!
     Ne uderzhalsya i Bolotnikov.  Zakipel. Protolkalsya k samomu pomostu
i vstal suprotiv posla, opustiv tyazheluyu ruku na serebryanyj efes sabli.
     - Ty vot chto,  boyarin. Ty na nas okovy ne nadevaj! Hvatit s nas i
byloj nevoli. Vot tak naterpelis'! - chirknul rebrom ladoni po shee. - O
beglyh tut krichish'.  A my zdes' vse beglye, vse iz-pod boyarskogo knuta
bezhali.  No teper' gospodam nas ne dostat'.  Kishka tonka,  boyarin!  Ni
odin beglyj s Dona ne ujdet. A kol' siloj sunetes' - golovy posrubaem!
Tak Boriske Godunovu i peredaj. Ne byt' na Donu boyarskoj nevole.
     - Ne byt'! - vzmetnulis' nad golovami tysyachi sabel'.
     K Kurakinu  metnulsya  Vas'ka  SHestak;  vyhvatil bumazhnyj stolbec,
skomkal i brosil v krug.  Gramotu podhvatil Ustim Sekira i,  ne  dolgo
dumaya,  podbezhal  k  boyarskomu  vozku  i  sunul  carev nakaz pod ryzhij
kobylij hvost.
     Krug tak  i  vzrevel  ot  neuderzhimogo hohota,  a Kurakin ohnul i
chto-to bezzvuchno zashlepal gubami.  Slepaya,  klokochushchaya yarost' iskazila
ego lico. Popytalsya chto-to vykriknut', no spazmy perehvatili gorlo.
     Vasil'ev, ponyav,  chto kazaki teper'  i  vovse  ne  budut  slushat'
boyarina, vysoko vzmetnul nad golovoj bulavu.
     - Konchaj krug, doncy!

     Vasyuta, YUrko  i   Sekira   napravilis'   k   kabaku.   Bolotnikov
predupredil:
     - SHibko ne napivajtes'. Pozautru v stanicu tronem.
     - Na nogah budem, bat'ko, - veselo zaveril Sekira.
     Bersen' povel Bolotnikova v svoj samannyj kuren'.  Byl vozbuzhden,
vsyu dorogu serdito vypleskival:
     - Godunova prodelki. Hochet kazaku petlyu nakinut'.
     Ne ugomonilsya  Fed'ka  i  u sebya za stolom.  Oprokidyval charku za
charkoj i vse tak zhe serdito gutaril:
     - Godunov  nas,  kak  volkov,  oblozhil.  Ni prohodu,  ni proezdu.
Sunulis' kak-to v verhovye gorodki za  tovarom  -  ne  propustili.  Na
godunovskie zastavy natknulis'. Ot vorot povorot. |to nas-to, kazakov?
Nas, koi ot poganyh i yanychar Rus' zaslonyayut? Net, ty chuesh', Ivan?
     - CHuyu,  Fedor.  Godunov lish' verhovyh sluzhilyh zhaluet,  teh,  chto
volyu na homut smenyali.
     - Voistinu na homut.  Slyshal:  v El'ce, Voronezhe i Kurske kazakov
vynudili na gosudarya nivu pahat'. Kazakov!
     - I  v Oskole desyatinnaya pashnya.  Vesnoj desyatok kazakov v stanicu
priskakali.  Sbezhali iz Oskola.  Ne zahoteli sohoj step' kovyryat'. Tak
ih  bylo  v  ostrog,  edva  na dybe ne rastyanuli.  Dobro,  iz kreposti
udalos' vybrat'sya,  a to by gnit' v zastenke. Vot kak sluzhilyh zazhali,
-   hmuro   proronil   Bolotnikov.   (Naznachenie  desyatinnoj  pashni  -
proizvodstvo hleba na yuzhnyh okrainah Rusi,  prodazha ego  na  den'gi  i
vydacha  deneg gorodovym sluzhilym lyudyam i kazakam porubezhnyh krepostej.
Prevrashchaya  zemli,  prinadlezhavshie  mestnomu  naseleniyu,  v  gosudarevu
desyatinnuyu  pashnyu  i  oblagaya  sluzhilyh  svoeobraznoj  barshchinoj v vide
obrabotki  etoj  pashni,  pravitel'stvo  Godunova  vystupalo  v   svoej
politike  po  otnosheniyu  k  naseleniyu  yuzhnyh  rajonov  kak  vyrazitel'
interesov  klassa  feodalov-krepostnikov,  i  eta   politika,   nesshaya
sluzhilym  lyudyam  russkogo Polya feodal'nyj gnet i nasilie,  ne mogla ne
vyzvat' so storony naseleniya etih rajonov nedovol'stva krepostnicheskim
gosudarstvom.)
     - Ne vseh.  Mnogo lizoblyudov razvelos' da prihlebatelej boyarskih.
Godunova dobrohoty! Im i den'gi, i hleb, i oruzhie.
     - A nam,  nizovym,  lish' bran' da ugrozy. Ni zipuna, ni zel'ya, ni
hleba. Kak hochesh', tak i krutis'. Tak uzhel' nam po kurenyam sidet'?
     - Ne stanem sidet'!
     - Ne stanem, Fedor. Sablej zipuny dobudem!
     Oba razgoryachilis', zashumeli.
     V gornicu  voshla  Agata.  Postavila  kuvshin  na  stol,  molvila s
ulybkoj:
     - Na ves' baz krik podnyali. Luchshe by pesnyu speli
     - Ne do pesen, zhenka. Sgin'! - prikriknul Fed'ka.
     No Agata ne "sginula". Uselas' ryadom s Bersenem, kosnulas' myagkoj
ladon'yu ego kucheryavoj golovy.
     - Ne goni. YA tebya, pochitaj, i ne vizhu. To v stepi, to na majdane.
Ne domovityj ty, Fedor. Vse tebya kuda-to nosit.
     - A ya perekati-pole,  zhenka, - smyagchil golos Bersen', Pridvinul k
sebe kuvshin, nalil v derevyannyj kovsh holodnogo kvasu, zhadno vypil.
     - Perekati-gore  ty,  - vnov' ulybnulas' Agata.  - I zachem tol'ko
menya s zaseki smanil?
     Oglyanulas' na  Bolotnikova,  pri  etom  v bol'shih sinih glazah ee
blesnuli laskovye iskorki.
     - Pomnish',  Ivan,  kak on menya uleshchal?.. Kochetom hodil. Osedlo-de
zhit' budu. A chto vyshlo? I desyati sedmic vmeste ne pobyli. Nuzhna li emu
zhena?  On  davno  ee na konya promenyal.  A ved' na zaseke inoe gutaril.
Pomnish' li, Ivan?


                            LESNAYA ZASEKA

     Bolotnikov vstretilsya  s Fed'koj Bersenem v to samoe leto,  kogda
oni  s  Vasyutoj  SHestakom,  bezhav  ot  boyarskoj  nevoli,  doplyli   na
kupecheskom  nasade do Tetyushej.  No dal'she plyt' ne dovelos':  v gorode
Ivan stolknulsya  s  torgovym  chelovekom  knyazya  Telyatevskogo.  To  byl
prikazchik Gordej, pribyvshij v Tetyushi s knyazh'imi tovarami.
     ...Bolotnikov netoroplivo tyanul iz mednoj kruzhki sbiten', kogda k
nemu   vdrug  shagnul  chernyj  dorodnyj  muzhik.  Lico  okrugloe,  glaza
pronyrlivye,  pushistaya boroda do  ushej.  Na  muzhike  sukonnyj  kaftan,
opoyasannyj zelenym kushakom, i sapogi iz myagkoj, dorogoj yufti.
     - Tak  vot  ty  kuda  ubeg,  Ivashka...   Nu   zdorovo,   zdorovo,
stradnichek. Ne priznaesh'?
     Bolotnikov vglyadelsya v muzhika;  gde-to on videl eto lico. No gde?
Uzh ne v Moskve li boyarskoj?
     Molcha dopil sbiten',  otdal den'gu i kruzhku pohodyachemu torgovcu i
vnov' zorko glyanul na muzhika. No pripomnit' tak i ne smog.
     - Ne vedayu tebya.
     - Ne vedaesh',  stalo byt'...  Al' v begah-to pamyat' otshiblo?  A ya
vot tebya srazu priznal. Kak takogo molodca ne primetit'?
     - Ne  petlyaj,  -  nasupilsya  Bolotnikov.  -  Skazyvaj  tolkom ili
prohodi mimo.
     - Ish', kakoj lovkij, - uhmyl'nulsya muzhik i cepko uhvatil Ivana za
rukav kaftana.  -  Poshto  mimo,  milok?  Tebya,  chat',  knyaz'  zhdet  ne
dozhdetsya.
     "Knyazhij prikazchik!" - nakonec-to vspomnil Bolotnikov. Kogda-to on
videl Gordeya na moskovskom podvor'e Telyatevskogo.
     - |gej, sluzhilye! Hvataj beglogo!
     Bolotnikov dvinul  Gordeya v myasistyj podborodok,  i tot otletel k
lavke. Ivan zhe metnulsya v gustuyu tolpu.
     - Stoj!  Kudy-y-y!  - ryavknuli strel'cy,  no Bolotnikov zateryalsya
sredi posadskih.  Zapetlyal po slobodam,  a zatem vybralsya na  otkos  i
sporo zashagal k nasadu. Pomanil Vasyutu.
     - Uhodit' nado, druzhe.
     - Kak  uhodit'?  -  bezzabotno  peresprosil  Vasyuta.  -  Kupec ne
zabizhaet, poplyvem do Astrahani.
     - Priplyli,   druzhe.   Na   torgu   s   prikazchikom  Telyatevskogo
povstrechalsya. Teper' menya strel'cy ishchut.
     - Hudoe  delo,  -  obespokoenno  protyanul Vasyuta,  no,  glyanuv na
kupecheskoe sudno, ozhivilsya. - Tak to v gorode. Pushchaj sebe ishchut, a my v
nasade pobudem.
     - Pustoe rechesh',  druzhe.  Tut nam eshche dva dnya  torchat'.  Kogda-to
kupchina s torgom rasproshchaetsya.  A u Telyatevskogo prikazchiki ne duraki,
vse suda so strel'cami obsharyat.  Ne otsidet'sya nam v nasade.  Tak  chto
pospeshim, druzhe.
     - Kuda zh pojdem, Ivanka?
     - Pokuda Volgoj, a potom v lesa svernem.
     SHli Volgoj s verstu,  a kogda minovali slobody,  tyanuvshiesya vdol'
reki,  to  vybralis'  na krutoj,  obryvistyj bereg.  Postoyali nedolgo,
lyubuyas' otkryvshimisya dalyami.
     - Proshchaj,   Volga-matushka.  Avos'  eshche  i  svidimsya,  -  negromko
proiznes Bolotpikov.
     Uglubilis' v les;  bylo tiho i sumerechno, solnce edva probivalos'
skvoz' gustye,  lohmatye  vershiny.  Duhovito  pahlo  smoloj,  hvoej  i
travami.
     - |kaya tut gluhoman'. Ne zakruzhit' by, - molvil Vasyuta.
     - Vyberemsya.  Zdes' lesa ne takie uzh i velikie.  Gluhoman', podi,
konchitsya.
     - Tak ne sbit'sya by.
     - Ne sob'emsya.  Solnca ne vidno -  po  derev'yam  pojdem.  Na  nih
primety vernye. Primechaj zorche.
     Na shestoj den' puti  nezhdanno-negadanno  natknulis'  na  ogromnyj
lesnoj  zaval.  Povsyudu,  naskol'ko  hvatalo glaz,  torchali srublennye
derev'ya;  na vysochennyh,  v rost cheloveka, pnyah lezhali sukovatye eli i
sosny, obrashchennye vershinami na solncepek.
     - CHudno,  - hmyknul Vasyuta.  - Kto zh tak  derev'ya  rubit?  Glyan',
Ivanka,  kakie pni.  Ne menee sazheni,  nadumaesh'sya srubit'.  I derev'ya
zachem-to na pni podnyali.  K chemu  vsya  eta  kanitel'?  Ty  chego-nibud'
razumeesh'?
     Bolotnikov otmolchalsya:  on ne znal, chto i otvetit' Vasyute. Lesnoj
zaval byl i v samom dele neobychen. Pni-nadolby i povalennye verhushkami
vpered sosny i eli sostavlyali neprohodimuyu polosu,  cherez  kotoruyu  ni
konnomu,  ni peshemu ne probrat'sya. No komu takoj zaval ponadobilsya? Uzh
ne razbojnoj li vatage,  kotoraya,  vozmozhno,  shastaet po etim dremuchim
lesam?  No uzh bol'no velika zagrada.  Ogo-go skol'ko tut muzhikov nado!
Edva li vataga primetsya za takoe tyazhkoe delo, tut chut' li ne na verstu
les vyrublen.
     - Obognem, - skazal Bolotnikov.
     Poshli vdol'  zavala,  a  kogda  on konchilsya,  to pered nimi vdrug
predstal krepkij, vysokij chastokol iz tolstennyh sosnovyh breven.
     - Krepostica!  -  udivlenno prisvistnul Vasyuta.  - |to v takoj-to
glushi. Da kto zh obosnovalsya zdes'?
     Ne uspel Vasyuta progovorit', kak s kreposticy poslyshalis' zvonkie
udary  storozhevogo  kolokola,  vidimo,   neznakomyh   lyudej   primetil
dozornyj.  Za chastokolom razdalsya chej-to vykrik,  zaskripeli okovannye
med'yu vorota. Iz gorodka vysypal desyatok voinov v kol'chugah.
     Vasyuta popyatilsya v les, no Bolotnikov prodolzhal stoyat' na meste.
     - Kto takie? - gromko voprosil odin iz voinov.
     - Stranniki, - korotko otozvalsya Bolotnikov.
     - A mozhet, lazutchiki vrazh'i? A nu vyazhi ih, rebyata!
     - Poshto vyazat'? Sami pojdem. Ajda, Vasyuta.
     Vasyuta vyshel iz lesa,  no stupil k kreposti  s  neohotoj.  Ugryumo
podumal:
     "Ivanka na rozhon lezet.  Odin bog vedaet,  chto eto za  lyudi.  Tut
nedolgo i bashku poteryat'".
     Voiny okruzhili  parnej  i  poveli  v  krepost'.  Bolotnikov   shel
spokojno  i  s  lyubopytstvom razglyadyval derevyannyj gorodok,  useyannyj
prizemistymi sosnovymi srubami.  Posredi kreposti vysilsya dubovyj hram
so shlemovidnymi kupolami i shatrovoj zvonnicej.
     - Kudy povedem,  Tereha?  V pytoshnuyu al'  k  voevode?  -  sprosil
vozhaka-desyatnika shedshij podle Bolotnikova voin.
     Tereha eshche raz oglyadel parnej, pochesal zagrivok i poreshil:
     - Uspeyut v pytoshnuyu. Pushchaj doprezh' sotnik oprosit.
     Vskore Bolotnikov  i   Vasyuta   predstali   pered   ognenno-ryzhim
borodachom v sukonnom temno-sinem kaftane s zolotymi petlicami.  Byl on
ploten,  s korotkim priplyusnutym nosom i s  ostrymi  cepkimi  glazami,
kotorye ne prosto smotreli, a buravili, pronizyvali naskvoz'.
     - CHto delali  na  zaseke,  milochki?  -  prishchuriv  kolyuchie  glaza,
vkradchivo voprosil sotnik.
     - A nichego ne delali,  - pozhal plechami Bolotnikov. - SHli sebe - i
vdrug zaval.
     - Ne shli,  a taem probiralis'.  Dobry lyudi po doroge hodyat, vy zhe
zaseku doglyadyvali i vorovskoj umysel derzhali.
     - Navet,  batyushka,  shli my s chistymi pomyslami.  Klyanus' bogom! -
razmashisto perekrestilsya Vasyuta.
     - Polno,  polno,  milok.  Ostav' boga v pokoe.  Lihie vy lyudishki.
Nebos', zaseku norovili spalit'? Poganym prodalis'!
     Golos sotnika zagremel po Voevodskoj  izbe,  a  glaza  stali  eshche
bolee zlymi i ehidnymi.
     - Napraslinu nesesh',  sotnik. Uzhel' za vragov nas prinyal? - rezko
brosil Bolotnikov.
     - A pro to knut svedaet. V pytoshnuyu lazutchikov!
     Karaul'nye vytolkali parnej iz Voevodskoj i potyanuli v zastenok.
     "Vot i doshli do Polya", - s gorech'yu podumal Bolotnikov.
     Vasyuta shel  ponuriv  golovu.  Glyadel v grivastyj zatylok Terehi i
tak zhe s ugryumoj obrechennost'yu razdumyval:
     "Otgulyali. Ot Bagreya vyrvalis', ot strel'cov ushli, a tut sami pod
topor sunulis'".
     Vperedi pokazalsya  vershnik  v  naryadnoj  odezhde.  Na  vsadnike  -
ohaben' zelenogo barhata,  s otlozhnym vorotnikom, shitym krasnym shelkom
i  tonkimi  serebryanymi  nityami;  poly  opusheny bobrom i nizany melkim
zhemchugom.  Pod ohabnem vidnelsya malinovyj  kaftan,  opoyasannyj  zheltym
kushakom s kruchenymi kistyami v bisere.  Za kushakom - chekannyj pistol' s
korotkoj rukoyat'yu v dorogih kamen'yah.  (Ohaben' -  dlinnaya  i  shirokaya
starinnaya  verhnyaya  odezhda  v  vide kaftana s chetyrehugol'nym otlozhnym
vorotnikom.)
     Voiny postoronilis', tolknuli parnej k obochine, siyali shapki.
     - Zdrav bud', voevoda!
     - Zdorovo, molodcy! Kogo vedete?
     - Da vot u zaseki pymali. V pytoshnuyu, Timofej Egorych.
     Bolotnikov glyanul  na voevodu,  i glaza ego izumlenno popolzli na
lob.
     "Bog ty moj! Da eto zhe..."
     - V py...
     Voevoda poperhnulsya.   Sprygnul  s  kopya  i  toroplivo  shagnul  k
Bolotnikovu.
     - Ivanka!.. Vot tak vstrecha!
     Obernulsya k voinam.
     - Otpustit'! To moi lyudi.
     Nastupil chered  udivlyat'sya   karaul'nym.   Rasteryanno   zahlopali
glazami, a voevoda gromko povelel:
     - Stupajte! Vse stupajte!
     Karaul'nye obeskurazhenno povernuli vspyat', a voevoda krepko obnyal
Bolotnikova.
     - Vot uzh ne chayal s toboj svidet'sya.  Znat',  sam bog tebya poslal.
Nu, obradoval!
     - Zdorovo, Fedor. A tebya i ne uznat', boyarinom hodish'.
     Fed'ka Bersen' totchas oglyanulsya po storonam i chut' slyshno molvil:
     - Zabud'  moe  imya,  Ivanka,  inache  ni  tebe,  ni  mne golovy ne
snosit'. Zdes' ya dlya vseh voevoda Timofej Egorych Vedeneev... A eto kto
s toboj?
     - Pobratim moj - Vasyuta SHestak. Ot smerti menya spas, a teper' vot
vmeste po Rusi bredem da gore mykaem.
     Fed'ka krepko obnyal i Vasyutu,  a zatem vzmetnul na konya  i  povel
rukoj  v storonu naryadnogo terema s shatrami,  kryl'cami i perevyaslami,
ukrashennymi zatejlivoj rez'boj.
     - To moi horomy. Idite za mnoj.
     U kryl'ca vstretila Fed'ku mnogochislennaya  chelyad',  sognuvshis'  v
nizkom poklone.
     Fed'ka kinul povod'ya holopu i prikazal:
     - Tashchite v pokoi sned' i vino. Da poprovornej!
     Priglasil Bolotnikova i Vasyutu v svoyu gornicu,  skinul  na  lavku
ohaben' s kaftanom i opustilsya na lavku,  ostavshis' v goluboj shelkovoj
rubahe.
     - Zaparilsya,  bratcy.  Nadoela  boyarskaya  odezhda,  da  vysok  chin
trebuet... CHto po pervosti prikazhete, drugi? Gusya zharenogo ali pirogov
s osetrom?
     Glaza Fed'ki veselo iskrilis',  i po vsemu  bylo  vidno,  chto  on
neskazanno rad nezhdannoj vstreche.
     - Oposlya pir.  Ty by nas v ban'ku,  voevoda. Uh, kak ohota! Gryazi
na nas po pudu.  Pochitaj,  zabyli,  kogda i venikom hlestalis'.  Uzh ty
prikazhi, otec rodnoj, - s ulybkoj proiznes Bolotnikov.
     - Prikazhu, nemedlya prikazhu!
     Podnyalsya s lavki, tolknul nogoj nizkuyu svodchatuyu dver', kriknul:
     - |j,  Vikeshka!..  Vikeshka,  d'yavol!  Prigotov' myl'nyu. I chtob ne
meshkal!
     Eshche nikogda  ne dovodilos' Ivanu i Vasyute pirovat' po-boyarski.  I
chego tol'ko ne bylo na  stolah!  ZHarenye  gusi,  nachinennye  grechnevoj
kashej,  ryabchiki, tetereva i kuropatki, pripravlennye molokom; pirogi s
dichinoj,  s kapustoj,  s gribami, s yagodami i varen'em, pirogi podovye
iz  kvasnogo testa i pryazhenye,  zharennye v masle,  s nachinkoj iz siga,
osetriny,  vyazigi,  s tvorogom i yajcami;  sdobnye karavai,  levashniki,
olad'i  s  patokoj  i  sotovym  medom;  ryba svezhaya,  vyalenaya,  suhaya,
parovaya,  podvarennaya,  kopchenaya;  ikra  payusnaya,   meshochnaya,   myataya,
zernistaya  osetrovaya,  pripravlennaya uksusom,  percem,  melkim lukom i
maslom;  medy varenye i stavlenye, vodka prostaya, dobraya i boyarskaya...
Sverkali  serebrom i pozolotoj kruzhki,  chashi i kubki,  korcy,  kovshi i
charki.
     - Da tut i arteli ne priest'! - ahnul Vasyuta.
     - Zelo bogat ty,  voevoda,  - krutnul golovoj Bolotnikov. - Uzhel'
vsegda tak kormish'sya?
     - A chto mne ne kormit'sya, - podbochenilsya Fed'ka. - Malo li dichi i
ryby v moih vladeniyah? Malo li medov i vin v voevodskih pogrebah? A nu
sadis' za chestnoj pir, drugi moi lyubye!
     Ivan i  Vasyuta,  chistye  i rumyanye,  v krasnyh shelkovyh rubahah i
golubyh sukonnyh kaftanah, shagnuli k stolu.
     Fed'ka zacherpnul  iz  serebryanoj  bratiny  kovsh  vina  i napolnil
kubki. Podnyal dorogoj sosud i teplo molvil:
     - P'yu za tvoe zdorov'e,  Ivan Bolotnikov, i tvoe, Vasilij SHestak.
Velikuyu radost' vy mne dostavili.  SHli vy v Dikoe Pole,  a  yavilis'  v
porubezhnuyu  krepost',  gde  voleyu  sud'by  i  boga  ya  none  postavlen
voevodoj. Budem zhe vkupe na ratnoj sluzhbe. P'em, drugi!
     Osushili kubki i navalilis' na sned'.  Fed'ka s ulybkoj poglyadyval
na parnej, govoril:
     - Pootoshchali v begah.  Kozha da kosti. Nichego, u menya bystro v silu
vojdete.  Esh'te,  drugi, ne zhalejte snedi. Vino pejte! Malo budet, eshche
povelyu postavit'. CHego-chego, a snedi u voevody vdovol'.
     Bolotnikov otpil  iz  kubka  yachmennoj  vodki,  zakusil  ryabchikom,
pridvinulsya k Fed'ke.
     - Ne tomi, voevoda. Povedaj nam, kak v boyarskuyu shkuru vlez.
     - |-e, brat, - usmehnulsya Bersen'. - Strelyal v vorob'ya, a popal v
zhuravlya. Znat', na rodu tak bylo napisano.
     Fed'ka vylez  iz-za  stola,  raspahnul  dver'  i  shagnul  v seni.
Negromko pozval:
     - Vikeshka!
     - Tut ya, voevoda.
     - Pobud' v senyah i nikogo ne pushchaj.
     Bersen' plotno zakryl dver' i skazal:
     - To moj chelovek.
     Glyanul na zastolicu,  no na lavku ne sel.  Krepkij, plechistyj, ne
spesha zahodil po gornice,  ustlannoj zamorskimi kovrami. V pokoyah bylo
svetlo ot dyuzhiny voskovyh svechej v mednyh shandalah.
     - My ved' s toboj,  Ivanka, s proshlogo leta ne videlis'. Pomnish',
kak kabal'nye gramoty zhgli?
     - Kak ne pomnit'. Ty posle togo v Dikoe Pole podalsya.
     - Podalsya, Ivan. I do Polya doshel. Uspel i s poganymi povoevat'.
     Fed'ka obnazhil plecho.
     - Zrish' otmetinu?  To  ot  sabli  basurmanskoj.  Dobro  eshche  ruku
ordynec ne otsek... Potom na Volgu s vatagoj shodil, kupchishek tryahnul.
A kogda nazad v Pole vozvrashchalsya, na boyarskij poezd naporolsya. Bogatyj
poezd, odnih vozov bolee desyati. Odnako i strel'cov bylo nemalo. No ne
struhnuli, navalilis' na oboz. Strel'cov i boyarina posekli, no i svoih
gorazdo poteryali.
     Fed'ka pomolchal,  vypil charu  vina,  zakusil  osetrovoj  ikroj  i
prodolzhal:
     - Dobruyu dobychu vzyali.  Vez boyarin i zipuny,  i vino,  i  oruzhie.
Kubki  i chary,  iz koih p'ete,  tozhe iz teh podvod.  Nashli pri boyarine
gramotu s carskimi pechatyami.  Norovili vskryt',  da  strelec  pomeshal.
ZHivym my ego ostavili, chtob o poezde vyvedat'. Sluzhilyj-to perepugalsya
i vse nam vylozhil. S gramotoj-de Timofej Egorych Vedeneev na voevodstvo
poslan.  Sam-to  on iz Ryazani,  ehal v zasechnuyu krepost' s gosudarevoj
otpiskoj.  Vyslushali my strel'ca,  a Vikeshka,  esaul  moj,  voz'mi  da
lyapni:
     "A chto, Fed'ka, ne poehat' li tebe voevodoj v kreposticu?"
     Vrode by bakulinu pustil, no vataga podderzhala:
     "Idem, Fed'ka.  I my s toboj poboyarimsya.  Nadoelo po stepi da  po
lesam  ryskat'.  Ohota  nam  v  teplyh  izbah pozhit' da bab potiskat'.
Oblachajsya v boyarskij kaftan,  my zhe streleckie na sebya napyalim.  Vedi,
Fed'ka, v krepost'!"
     Prizadumalsya ya.  A chto,  ezheli i v samom dele na zaseku s carevoj
gramotoj yavit'sya? Vataga gryaznaya, nemytaya, samaya pora na otdyh vstat'.
Odnako i opaska brala.  A chto kak zametyat v  kreposti  podmenu?  Togda
golovy ne snosit'. A vataga znaj zadorit:
     "Ne robej, ataman. V sluchae chego nazad iz kreposti mahnem. Nas zhe
bole dvuh soten, vyberemsya. Ezzhaj na voevodstvo!"
     Stupil ya togda vnov' k strel'cu, pytayu:
     "Daleche li do kreposti i veliko li v nej carevo vojsko?"
     Strelec zhe otvechaet:
     "Do kreposti  verst  tridcat',  vojsko  v  nej,  dolzhno byt',  ne
veliko, ponezhe krepost' tol'ko srublena".
     Togda oblachilsya ya v boyarskuyu odezhdu,  a vatage povelel v sluzhilyh
naryazhat'sya. A tem, komu kaftanov ne hvatilo, nakazal:
     "Skazhites' chelyad'yu.  V gorode ne zadirajtes',  vedite sebya smirno
da uchtivo. I vsyudu pomnite, chto vy holopy boyarskie".
     "Budem pomnit', ataman!"
     "Ne ataman,  durni,  a otec-voevoda Timofej Egorych  Vedeneev.  To
nakrepko zarubite".
     Na konej  seli.  Strelec  do  zaseki  dorogu  ukazyval,  a  potom
prishlos'  ego  pristuknut':  vydal  by  nas  v  kreposti  sluzhilyj,  i
otpustit' nel'zya.  V tot zhe chas v gorod vstupili.  I vot pyatu  sedmicu
voevodstvuyu, - zaklyuchil Fed'ka,
     - Vyhodit, poverili carevoj gramote? - sprosil Bolotnikov.
     - A to kak zhe.  Gramota s pechatyami.  S takoj podorozhnoj menya dazhe
batyushka na voevodstvo blagoslovil, - uhmylyayas' i zapolnyaya charki vinom,
proiznes Fed'ka.
     - A kak dvoryane? Oni-to ni v chem ne zapodozrili?
     - Ponachalu  hlebom  i  sol'yu  vstretili,  na  pir pozvali,  lisoj
krutilis',  a teper',  chuyu,  poohladeli. Osoblivo pushkarskij golova da
sotnik Luk'yan Potylicyn.
     - CHego zh tak?
     - Voevodstvo  moe  ne  po  nravu.  YA ved' tut inye poryadki zavel.
Kolodnikov iz temnic vypustil,  batogi otmeni  i,  mzdoimstvo  presek.
Mnogih iz prikaznyh povelel na ploshchadi knutom bit', a koe-kogo i vovse
iz Voevodskoj vygnal.  Vot i oserchali na menya lihoimcy,  gotovy zhiv'em
proglotit'. Da ne vyjdet. Vsya krepost', pochitaj, za menya.
     - A strel'cy?
     - I sluzhilye mnoj dovol'ny. YA-to ih srazu utihomiril.
     - Uzhel' slovom? - hohotnul Vasyuta.
     - Strelec  - ne devka,  slovom ne prel'stish'.  Hlebnoe i denezhnoe
zhalovan'e  vpered  za  god  otvalil.  Vozradovalis'!  V  nozhki  teper'
klanyayutsya,  - Bersen' liho krutnul us i prodolzhal pohvalyat'sya. - Tut u
menya ne tol'ko strel'cy.  Est' i pushkari,  i  zatinshchiki,  i  gorodovye
kazaki. Te, chto sluzhilye po priboru. Nikogo ne obidel, vseh pozhaloval.
     - A d'yak, podi, goryuet, - rassmeyalsya Bolotnikov.
     - Goryuet  prikaznyj,  eshche  kak  goryuet.  Vsyu-de  gosudarevu kaznu
oprostal, byt' mne v opale, he-he.
     - Gorazd ty,  voevoda.  V edin mig kaznu razmotal, - zakatilsya ot
smeha Vasyuta.
     - Ne  svoyu - carevu.  Pushchaj narod poteshitsya...  Nu,  a vy-to kak,
drugi moi lyubye? Kak po Rusi pobrodyazhili?
     - Tut  dlinnyj  skaz,  Fedor.  Kazhis',  ne byli tol'ko u cherta na
rogah, - molvil Bolotnikov.
     - A vot i povedajte. Lyubo mne budet poslushat' vas.


                                AGATA

     K vecheru izryadno zahmeleli; sideli v obnimku i gorlanili pesni. A
potom Fed'ka pozval parnej v svetlicu.
     - K devkam, drugi! Razgoveemsya!
     V svetlice  devki  sideli za pryalkami;  uvidev voevodu,  vstali i
poyasno poklonilis'.
     - Kin'te pryalki!  Gulyat' budem!  - garknul Bersen'.  V odnoj ruke
ego kuvshin, v drugoj - serebryanaya charka.
     Devki potupilis',  budto  k  polu  prirosli.  Lish'  odna  iz nih,
statnaya i sineglazaya,  smotrela  na  voevodu  spokojno  i  bez  vsyakoj
robosti.
     Fed'ka nalil vina v charku i podnes krajnej devke.
     - ZHaluyu tebya, Fekla!
     Devka vnov'  poklonilas',  charku  prinyala,   no   ne   prigubila,
zameshkalas':  uzh  bol'no  delo-to  dikovinnoe,  v  koi-to  veki boyarin
holopke vino podnosil.
     - Pej! - prikriknul Fed'ka.
     Devka ne oslushalas', osushila charku i smorshchilas', zamahala rukoj.
     - Krepko  zelenoe.  Niche...  A  nu celuj ee v usta,  Vas'ka!  |to
vmesto zakusi. Celuj! - zahohotal Fed'ka.
     Vasyuta tut kak tut.  Oblapil yadrenuyu devku,  krepko poceloval.  A
Bersen' stupil dal'she, k statnoj i sineglazoj.
     - ZHaluyu, Agata!
     No Agata charki ne prinyala.
     - Spasibo za chest', voevoda. Odnako zh prosti, ne p'yu ya.
     - Ne p'esh'?.. Tak odnu charku, ladushka. Ne otkazhi.
     - Bogu zarok dala,  voevoda.  Ne nevol' i ne gnevajsya, - s legkim
poklonom molvila Agata.
     - Tak i ne budesh'? - p'yano kachnulsya Fed'ka.
     - Ne budu, voevoda, - tiho, no tverdo skazala Agata.
     Fed'ke upryamstvo  devki  ne  ponravilos',  v  temnyh  glazah  ego
polyhnul ogon'.
     - Ne  budesh'?  |to mne-to perechit'?  Kin' gordynyu,  Agata,  silom
zastavlyu. A nu-ka, Ivan, pomogi ej vypit'!
     Bolotnikov glyanul na devku, ta stoyala otchuzhdennaya i nepristupnaya;
bol'shie sinie glaza byli holodny.  Tyazhelaya rusaya kosa legla na vysokuyu
grud'.
     "Budto Vasilisa moya", - nevol'no podumalos' Ivanu.
     - CHego zh ty, druzhe? - podtolknul Fed'ka.
     - Ostav' ee, voevoda. Zachem zhe silkom?
     Agata blagodarno   glyanula   na  Bolotnikova,  no  k  nej  totchas
podskochil Vasyuta, polez celovat'sya.
     - Prigolublyu tebya, molodushka.
     Ivan ottolknul SHestaka  ot  devki,  no  tot  opyat'  polez.  Togda
pochemu-to obozlilsya Fed'ka.
     - Proch'! Ub'yu, Vas'ka!
     Otshvyrnul SHestaka  k  stene,  opustil  tyazheluyu  ruku  na tureckij
pistol'.
     - Poreshu za Agatu... To lada moya. Krepko zapomni. Vas'ka.
     - Oshalel,  voevoda,  -  potiraya  ushiblennyj  zatylok,   nezlobivo
vymolvil Vasyuta.  - Tvoya tak tvoya.  Dlya menya zh i Feklusha v utehu.  Tak
li, lyubushka?
     Podoshel k devke,  ushchipnul za krutoj zad.  Fekla hihiknula, igrivo
blesnula vlazhnymi glazami.
     - Greshno, batyushka.
     - Bez greha  veku  ne  izzhivesh',  bez  styda  rozhi  ne  iznosish',
Feklushka.  Gde greh, tam i sladost', - vyvernul Vasyuta i potyanul devku
v temnye seni.
     Bolotnikov molchalivo   poshatyvalsya   vozle  pryalki;  golova  byla
tyazheloj, plyasali trepetnye ogon'ki svechej v zatumanennyh glazah.
     - Prilyagu ya, voevoda.
     - Pochivaj, Ivan... Palashka! Provodi molodogo knyazya v pokoi.
     - Provozhu,  batyushka-voevoda,  -  ohotno  kivnula  devka i shagnula
sledom za Bolotnikovym.
     Fed'ka tyazhelo   plyuhnulsya   na  lavku,  povel  mutnymi  ochami  po
svetlice. Devki vse eshche stoyali, ozhidaya voevodskogo slova.
     - I  vy  pochivajte.  Stupajte  v  podklet...  A  ty pobud' zdes',
Agatushka, pobud', golubica.
     Devki vyshli,  i  v  svetlice  stalo tiho.  Slyshalas' lish' veselaya
voznya iz senej, gde milovalsya s Fekloj Vasyuta.
     Bersen' podnyal hmel'nuyu golovu.  Agata, opustiv ruki, stoyala, vse
tak zhe spokojno i otreshenno posmatrivaya na Fed'ku.
     Bersen' protyanul k nej ruku, usadil podle sebya.
     - Kogda laskova ko mne budesh', Agatushka?
     - Ne vedayu, voevoda.
     - Al' chto hudoe tebe sodeyal?
     - Net,  voevoda.  Do  samoj smerti za tebya budu molit'sya,  chto ot
zlyh basurman vyzvolil. Mykat' by mne gore na chuzhoj storonushke.
     - Mykat',   Agatushka.  Nadrugalis'  by  nad  toboj  poganye,  oh,
nadrugalis'.  Von ty kakaya ladnaya...  Hochesh',  zlatom,  serebrom  tebya
odaryu?
     - Nichego mne ne nadobno,  voevoda,  - s grust'yu molvila Agata.  -
Otpustil by ty menya iz terema. V rodnuyu otchinu k matushke hochu.
     - K matushke li? - nasupilsya Fed'ka. - A, mozhet, k suzhenomu? Ne on
li tebe serdce issushil?
     - Net u  menya  suzhenogo,  voevoda.  Po  matushke  soskuchilas',  po
podruzhkam veselym da igrishcham.  Tut zhe skuchno u tebya,  voevoda. Kruchina
menya gnet. Otpusti!
     - Kruchina  gnet?  -  podnyalsya  s  lavki Fed'ka.  - Da ya tebya vraz
razveselyu!  Devok-pesennic   soberu,   skomorohov   kliknu.   Prikazhi,
Agatushka!
     - Mne li,  krest'yanskoj devke,  boyarinu prikazyvat', - ulybnulas'
kraeshkami gub Agata.
     - Boyarinu?  Da koj ya  boyarin,  -  rassmeyalsya  Fed'ka,  no  totchas
opomnilsya,  sognal uhmylku s lica. - Voevoda ya, Agata. Nad krepost'yu i
ratnikami gosudarem postavlen.
     Pridvinulsya k Agate, polozhil ruki na plechi, zaglyanul v glaza.
     - Al' ne mil ya tebe, lebedushka?
     Agata ochej ne opustila, glaza ee byli pristal'ny.
     - Sil'nyj ty i otvazhnyj.  Zrela,  kak basurman mechom razil. A vot
kakov ty dushoj - ne vedayu.
     - A ty polyubi i povedaesh'.  Ne tak uzh i ploh ya, Agatushka. Narod v
kreposti  mnoyu  dovolen.  ZHaluyu ya prostolyudina,  a prikaznyh mzdoimcev
knutom potchuyu. Al' ne slyshala?
     - Naslyshana,  batyushka.  Pravedno voevodstvuesh'. Ratnyj lyud k tebe
l'net.
     - Vot-vot. Odna lish' ty, Agatushka, menya storonish'sya. A ty polyubi,
sogrej dushu moyu.
     Fed'ka prizhalsya k Agate,  poceloval v guby.  No ta no otvetila na
lasku, otstranilas', vstala pod bozhnicu.
     - Ne nado, voevoda. Bogom tebya proshu!
     Fed'ka tyazhko vzdohnul i molcha vyshel iz svetlicy.

     ...Pered svyatoj Troicej mat' poslala  Agatu  v  sosednyuyu  derevnyu
YAkimovku.
     - Dobegi, dochka, do sestricy. Pushchaj k nam na Troicu pridet.
     - Dobegu, matushka, poklichu.
     Do YAkimovki versty  tri.  Doroga  tyanulas'  boyarskoj  pashnej,  po
kotoroj snovali muzhiki s lukoshkami. Stradniki seyali yarovye.
     V YAkimovke Agata byvala chasto:  tam zhila ee rodnaya tetka.  Byli v
derevne i zadushevnye podruzhki, s kotorymi Agata gulyala ne odno krasnoe
deto.
     Vecherom devki i parni sobralis' na okolice;  kachalis' na kachelyah,
veli horovody. Vdrug ot berezovogo pereleska poslyshalis' pronzitel'nye
gortannye  vykriki.  Parni  i devki primolkli,  povernulis' k zelenomu
perelesku.
     - Tatary! - ispuganno ahnula Agata.
     Do YAkimovki rukoj  podat',  odnako  dobezhat'  ne  uspeli:  tatary
molniej  neslis'  na rezvyh dlinnogrivyh konyah.  Nastigli u samyh izb.
Parni vyhvatili iz pletnya po oryasine, no totchas byli zarubleny ostrymi
krivymi sablyami. Devok zhe povyazali remnyami.
     S vethoj derevyannoj  kolokol'ni  udarili  v  nabat.  S  vilami  i
toporami  vyskochili muzhiki iz izb,  otchayanno pregradili put' ordyncam.
No shvatka  byla  korotkoj:  uzh  slishkom  mnogo  tatar  navalilos'  na
derevnyu.  Vse muzhiki byli perebity, v izbah ostalis' lish' odni dryahlye
stariki i staruhi, no i ih ne poshchadili ordyncy.
     Derevnyu razgrabili,  spalili,  a  devok  poveli  v dalekij polon.
Agata,  privyazannaya arkanom k sedlu,  brela podle nizkorosloj lohmatoj
loshadi i gor'ko dumala:
     "Beda-to kakaya,  gospodi!  Dazhe malyh ne pozhaleli. ZHestokie lyudi!
Oh,  ne zrya zh govoryat:  net zlej i svirepej stepnogo ordynca".  Vot on
sidit na loshadi.  ZHeltolicyj,  uzkoglazyj,  s dlinnoj zhil'noj plet'yu v
ruke.  Hishchno,  skalit v krivoj ulybke krepkie zuby, govorit tatarinu v
lis'ej shapke:
     - YAkshi, devka. YAkshi!
     Tot kivaet i chto-to dolgo govorit,  izdavaya rezkie  zvuki.  Potom
sprygivaet s loshadi i podhodit k Agate. Guby slyunyavye, glaza bystrye i
pohotlivye.
     - YAkshi.
     Vskidyvaet za podborodok lico Agaty,  otkrovenno lyubuyas'  sinevoj
bol'shih  glaz,  i  zatem  tyanetsya  zhadnoj,  lipkoj  ladon'yu  k vysokoj
devich'ej grudi.
     - YAkshi, yasyrka. YAkshi!
     Agata s siloj ottalkivaet ordynca proch'. V otvet - zlobnyj vykrik
i  hlestkij  udar  plet'yu  po  spine.  Tatarin  vzmahivaet na loshad' i
puskaet  ee  legkoj  rys'yu.  Agate  prihoditsya  bezhat',  inache   arkan
stiskivaet sheyu,  a ordynec,  oshcheriv rot, vse ponukaet i ponukaet konya.
Tak prodolzhaetsya do teh por,  poka vkonec obessilennaya Agata ne padaet
v gor'kij polynnyj bur'yan.
     Neskol'ko dnej gnali polonyanok  po  znojnoj  stepi.  Potreskalis'
stupni bosyh nog, pocherneli ot zharkogo solnca osunuvshiesya lica. Muchila
zhazhda.  Tatary vozvrashchalis' v Bahchisaraj Muravskim  shlyahom  i  beregli
vodu.  Lish' raz v sutki oni podvodili yasyrok k burdyukam, no tri-chetyre
glotka teploj protuhshej vody eshche bol'she uvelichivali zhazhdu.
     Ordyncy speshili  v  Bahchisaraj,  tam  oni  poluchat otdyh,  chistuyu
rodnikovuyu vodu i den'gi za russkih polonyanok.  Nabiv karmany zolotymi
monetami,  oni vnov' raz容dutsya po svoim kochev'yam, pokuda kakoj-nibud'
murza, knyazek ili sam han ne pozovet ih v novyj nabeg.
     Na sed'moj den',  kogda ordyncy ostanovilis' na nochleg v odnom iz
skrytnyh urochishch,  iz-za holmov vnezapno skatilis' kazaki v  zipunah  i
kaftanah,  s  sablyami,  mechami  i  kop'yami  napereves.  Natisk  ih byl
strashen, ni odin ordynec ne vybralsya zhivym iz urochishcha.
     Polonyanki so slezami radosti kinulis' k svoim izbavitelyam.
     - Rodnye!.. ZHelannye! - zagolosili devki, obnimaya kazakov.
     Predvoditelem vojska byl Fed'ka Bersen'.  Eshche v samyj razgar sechi
zaprimetil on rosluyu sineokuyu polonyanku.  Ta podhvatila sablyu  ubitogo
ordynca,  pererezala  arkan  i  toj  zhe  sablej  zarubila  dvuh tatar,
nasedavshih na Bersenya.
     - Aj da devka,  aj da molodica! Tak ih, d'yavolov! - veselo krichal
Fed'ka, sokrushaya ocherednogo tatarina.
     Kogda shvatka konchilas', Bersen', raskrasnevshijsya i vozbuzhdennyj,
sprygnul s konya, sbrosil s golovy shapku i poryvisto shagnul k Agate.
     - Lyuba ty mne!
     Prizhal k grudi i krepko rasceloval.  Agata  potupilas'.  Odin  iz
kazakov podtolknul ee loktem.
     - To voevoda nash, Timofej Egorych. Klanyajsya.
     Agata poklonilas',  otvesili  poklon  i ostal'nye devki.  Voevoda
dovol'no rassmeyalsya.
     - CHto,  naterpelis'  strahu?  Teper'  ne  bojtes'.  Na zaseku vas
zaberu, na sluzhilyh zhenyu. A kto zahochet domoj vozvernut'sya, pust' idet
s bogom.
     Vskore pribyli  v  zasechnuyu  krepost'.  Fed'ka  prignal  v  gorod
ogromnyj tabun tatarskih konej i tysyachnuyu otaru ovec, molvil:
     - S konyami i s myasom budem, sluzhilye!
     Voevodu i  vojsko  torzhestvenno  vstretili  ostavshiesya  v  gorode
strel'cy, pushkari i kazaki. Kidali vverh shavki, krichali:
     - Slava voevode! Slava Timofeyu Egorychu!
     Pohod byl udachen. Fed'ka zakatil bol'shoj pir. Prikazal dostat' iz
voevodskogo pogreba pyat' bochonkov vina i medu hmel'nogo. Sluzhilye pili
da voevodu pohvalivali:
     - Dobr i otvazhen Timofej Egorych.
     YAkimovskie devki nadumali ostat'sya v gorode.  Da  i  chto  delat'?
Derevnya razorena,  roditeli polegli pod basurmanskimi sablyami. ZHdet na
rodnoj storonushke odin lish' chernyj  pepel  ot  sgorevshih  izb.  A  tut
vesel'e, ozornye molodcy prohodu ne dayut, odin drugogo krashe.
     Odna Agata ne zahotela ostat'sya v kreposti. Dnem i noch'yu pered ee
glazami byla Malinovka s matushkoj laskovoj da podruzhkami zadushevnymi.
     - Ujdu ya, devon'ki. V Malinovku hochu.
     - Ostalas' by, - ugovarivali devki. - V kreposti nas privetili. I
voevoda zhaluet. A tebya osoblivo, glaz ne svodit.
     - Net, podruzhen'ki. Ujdu ya, - tverdo reshila Agata.
     Sobrala uzelok,  prostilas' s devkami,  goryacho pomolilas' i poshla
iz kreposti.
     Vorotnye storozha pomehi  ne  chinili:  vedali  voevodskij  ukaz  -
vypuskat' iz kreposticy devok, ezheli oni togo pozhelayut. Uvideli Agatu,
golovami pokachali.
     - Aj da krasa-devica. SHla by vspyat'.
     No Agata molcha stupila mimo.  SHla do sutemi po  odinokoj  ugryumoj
doroge i tiho sheptala molitvu:
     - Pomogi, mater' bozh'ya, do roditel'skogo doma dobrat'sya. Poradej,
presvyataya bogorodica i zastupnica nasha...
     Vskore uslyshala pozadi drobnyj stuk loshadinyh kopyt. Oglyanulas' -
i otpryanula v storonu, prizhavshis' k eli.
     Troe verhovyh osadili konej, sprygnuli nazem', podoshli k Agate.
     - Ty chto,  devka, umom rehnulas'! Kudy zh ty odna na noch' glyadya? -
zakrichal odin iz vershnikov.
     - V  Malinovku,  lyudi  dobrye,  - otvetila Agata.  - V dereven'ku
svoyu, k matushke.
     "V dereven'ku,  k matushke",  - peredraznil naezdnik. - Da vedaesh'
li ty, nerazumnaya, gde tvoya dereven'ka?
     - Kak  zhe  ne vedayu.  Malinovka nasha odna,  - prostodushno molvila
Agata.
     - |to  na  Rusi-to?  - hmyknul vershnik.  - U menya,  von,  svoyak v
Malinovke zhivet. Tak to pod Novgorodom. A ty kakova uezdu?
     - Eleckogo, lyudi dobrye. Tam nasha Malinovka.
     Vershniki rassmeyalis'.
     - Uchudila, devka! Do El'ca, podi, poltyshchi verst. Da i dorog ty ne
vedaesh'.  Tudy i na kone liho.  Razboj krugom da tatary ryshchut.  Kudy zh
ty,  shalobrodnaya! CHu, noch' nastupaet. Les dremuch, tut leshak na leshake.
T'fu, pronesi silu okayannuyu!
     Vershnik, pozhiloj  krutoplechij  muzhik  v bagryanom kaftane,  istovo
perekrestilsya i, priderzhivaya konya za povod, dobavil:
     - Ne delo udumala, devka. Ne dojti te do El'ca...
     Vershnik vdrug poperhnulsya,  zahlopal glazami i zastyl s  otkrytym
rtom.
     - Glyan', robyata, - tiho vydavil on. - Glyan' na dorogu.
     Vperedi, sazhenyah  v desyati,  podnyalsya na zadnie lapy ogromnyj,  v
buroj shersti medved'.
     Sluzhilye orobeli,  a  medved'  stoyal  sred'  dorogi i razglyadyval
lyudej.  Agata poholodela,  i budto tol'ko sejchas  uvidela  ona  dikij,
naugryumlennyj  les,  i  tainstvennyj  koldovskoj  sumrak nadvigavshejsya
nochi,  i dlinnye zamshelye koryagi, tyanuvshiesya k nej cepkimi, vysohshimi,
uzlovatymi rukami.
     "Gospodi! Da chto zh eto ya...  Kuda zh  snaryadilas',  neputevaya",  -
zapozdalo opomnilas' ona.
     Starshij iz vershnikov,  ne svodya  nastorozhennyh  glaz  s  medvedya,
vytyanul iz kozhanyh nozhen sablyu,  a dvoe drugih vyhvatili iz-za kushakov
pistoli.
     Kosolapyj, pochuyav nedobroe, ryavknul i ne spesha ubrel v chashchu.
     - Nu tak chto,  devka,  - uter vspotevshee  lico  starshoj.  -  Dale
pojdesh' ali s nami vernesh'sya?
     - A vy kuda zh?
     - Tak my za toboj poslany. Veleno na voevodskij Dvor dostavit'.
     - Na voevodskij?..  Poshto ya ponadobilas' voevode?  -  ozadachilas'
Agata.
     - O tom nam ne vedomo.  Odno  lish'  skazhu.  Kak  proznal  Timofej
Egorych pro tvoj uhod,  tak totchas povelel dognat' tebya i vernut'.  Vot
tak-to,  devka.  A teper' vzbirajsya na moego konya da derzhis' pokrepche.
Pospeshat' nado, - strogo proiznes starshoj.
     S togo dnya Agata okazalas' v voevodskoj svetelke.  Timofej Egorych
zahodil  po  tri  raza  na,  dnyu,  sadilsya na lavku,  veselyj i slegka
zahmelevshij, uleshchal:
     - Zabud'  o  Malinovke,  Agatushka.  Podi,  i ee ordyncy porushili.
Nikto tebya v derevne ne zhdet.  Ne goryuj.  Slezami bedy ne  izbyt'.  Ty
menya  poslushaj.  Kin' iz golovy kruchinu da poveselis' vvolyu.  ZHizn'-to
bol'no prigozha,  glyan' za okno.  Pticy i te raduyutsya,  ish' kak v  sadu
zalivayut.  A  von devki na igrishche sobralis'.  Stupaj-ka k nim,  razvej
kruchinushku.  Ty zh ne chernica kakaya. Von kak poganyh sabel'koj uvazhila.
Stupaj v sad!
     Agata libo otmalchivalas', libo otvechala korotko:
     - Posizhu ya, voevoda. Ne nevol'.
     Voevoda supilsya i poslushno uhodil. A zatem poyavilsya etot moguchij,
plechistyj  paren'  s  gustymi chernymi kudryami,  padayushchimi na zagorelyj
lob. Byl on zamknut i nerazgovorchiv, budto chto-to trevozhilo ego v etom
voevodskom  dome.  Timofej Egorych nazyval ego svoim "drugom sobinnym".
Neskol'ko raz on podnimalsya  s  nim  v  svetlicu,  norovya  razveselit'
Agatu.  No  Ivan  bol'she  pomalkival i vse o chem-to razdumyval,  hmurya
temnye   brovi,   i   Agate   pochemu-to   bylo   bespokojno   ot   ego
otreshenno-zadumchivyh glaz.
     "Vot i emu ne sladko v horomah.  A ved' sodrug voevody.  CHego  by
luchshe  - pej,  veselis' da devok golub'...  Vasyuta ne takov.  Tot ves'
den' rta ne zakryvaet,  i devki k nemu l'nut.  Bedovyj!.. Ivan zhe, kak
tucha chernaya. S chego by eto?" - razdumyvala Agata.
     Kak-to poutru,  sidya u okna v svetelke,  Agata uslyshala so  dvora
chej-to basovityj, ohripshij golos:
     - Koj sedni den', Mar'ya?
     - Sereda, batyushka. Al' zapamyatoval? - otvechal zhenskij golos.
     - Zapamyatoval, baba.
     - Da  uzh  gde te pripomnit',  kol' iz pogreba ne vylazish'.  Podi,
bochonok vylakal. Vot donesu uzho voevode.
     - Nishkni, baba!.. Koj sedni den'?
     - Vot it' do chego nazyuzyukalsya. Sereda, idol!
     - YA te, dura!.. A po schetu koj?
     - SHeshnadcatyj!
     - SHeshnadcatyj?..  Tak it' mne sedni v karaule stoyat'. Ot, dura! I
che ne upredila! Sotnik po morde s容zdit.
     Baba zvuchno splyunula i ushla. Sluzhilyj zhe, pochesav zatylok, chto-to
nevnyatno zaburchal i vnov' polez v pogreb.
     Devki glyadeli  iz  okna,  smeyalis'.  Agata  zhe  nevol'no  ohnula.
SHestnadcatoe! Sejchas idet traven'-mesyac. Molvila:
     - Sedni u menya den' angela. Sovsem zabyla, devon'ki.
     Podruzhki podnyalis' iz-za pryalok i  kinulis'  k  Agate,  prinyalis'
obnimat'.
     - To den' sobinnyj.
     - Greh imeniny zabyvat'.
     - Nado by voevode molvit'.
     - Oj,  ne  nado,  podruzhen'ki.  Idemte v sad.  Na kacheli hochu!  -
zagorelas' Agata, no potom vnov' ostyla. - Oj, net. Ponachalu o matushke
pomolyus'. Pojdu v krestovuyu, a uzh potom i na gul'bishche.
     Agata spustilas' v molel'nuyu,  a devki vse zhe  upredili  voevodu.
Tot kak uslyshal, tak i vozradovalsya:
     - Dobro,  devki.  Budet vam sedni prazdnik.  Vseh  klichu  na  pir
chestnoj!
     SHumno stalo v horomah,  to i delo  slyshalis'  gromkie  voevodskie
prikazy:
     - Luchshie vina i zakusku stav'te! Nichego ne zhalejte!
     - Kupcov ko mne nemedlya! Skomorohov!
     Bolee dvuh chasov provela Agata v molel'noj. Vyshla v sad spokojnoj
i umirotvorennoj, budto tyazhkuyu noshu s sebya skinula. Glaza ee luchilis',
na lice bluzhdala ulybka.
     - Vot i ya, podruzhen'ki. Primite v horovod.
     Poka devki gulyali v sadu,  v horomah  vovsyu  gotovilis'  k  piru.
Suetnya prodolzhalas' do samogo vechera.  Potom v sad yavilsya "gonec".  To
byl  Vasyuta  SHestak,  odetyj  v  sinij  barhatnyj  kaftan  s  zolotymi
zastezhkami.  Stupil  k  Agate,  molodcevato tryahnul kudryami i kartinno
poklonilsya, kosnuvshis' rukoj zemli.
     - Pozhaluj v terem, Agata Stepanovna.
     Podruzhki lukavo zaulybalis', podhvatili Agatu pod ruki i poveli v
horomy.  Na  krasnom kryl'ce stoyal sam voevoda.  Na nem belyj atlasnyj
kaftan s zhemchuzhnym kozyrem,  belaya shapka,  otorochennaya sobolem, zheltye
saf'yanovye sapogi s zolotymi podkovami.  Naryadnyj i statnyj,  sbezhal s
vysokogo kryl'ca, poklonilsya stepenno, v poyas.
     - Pozhaluj za stol, Agata Stepanovna. CHem bogaty, tem i rady.
     Devki ahnuli:  ekaya chest' Agate!  Sam  voevoda  vstrechaet.  Budto
boyaryshnya. Von i slugi otoropeli.
     Agata i sama nemalo podivilas'. Smutilas', krov' prilila k shchekam.
Lyudej  polon  dvor,  a  voevoda  doch' krest'yanskuyu chestvuet.  Gospodi,
skoree by v svetlice spryatat'sya!  Von kak ryzhij  sotnik  vypyalilsya.  A
glaza alye, rozhu krivit.
     Voevoda vzmahnul rukoj,  i k Agate podskochili dve sennye devki  v
shelkovyh  golubyh  sarafanah.  V  rukah  odnoj iz nih - devichij venec,
usypannyj dorogimi kamen'yami.
     - Oblachis', golubushka.
     Agata eshche bol'she zasmushchalas',  hotelos' skvoz' zemlyu provalit'sya.
No tut nabezhali devki i prinyalis' osypat' ee tyul'panami.
     A potom vse bylo budto v skazochnom sne, vse poplylo pered glazami
-  lyudi,  cvety,  podarki,  kotorymi shchedro odarival voevoda.  Mel'kali
sarafany i letniki,  telogrei i shubki,  vency i kokoshniki,  bashmaki  i
sapozhki...  Zatem  nachalas'  shumnaya,  veselaya  zastolica  s  shutami  i
skomorohami v pestryh poteshnyh odezhdah.  Vse krutilos', pelo, plyasalo,
kuvyrkalos',  uhalo, peremezhayas' s zadornoj, razudaloj muzykoj guslej,
rozhkov i dudok.
     Obychaj treboval, chtob imeninnica trizhdy vypila s gostyami, i Agata
osushila tri malye serebryanye charki.  Vse zabylos': i Malinovka s beloj
berezovoj roshchej, i laskovaya matushka s ulybchivymi glazami. Vse ischezlo,
uletuchilos',  ustupiv mesto  sladkomu,  tumannomu  op'yaneniyu.  Ona  ne
pomnila,  kak zatem ochutilas' v svetelke. CH'i-to krepkie, sil'nye ruki
podhvatili ee,  ponesli po temnym senyam i  legko  opustili  na  myagkoe
lozhe.
     - Agatushka!.. Lada moya, - uslyshala ona zharkij shepot.
     - Ty, voevoda, - tiho molvila ona, zadyhayas' ot goryachih ob座atij.


                               BEGSTVO

     Dva dnya Fed'ka Bersen' ne vyhodil iz opochival'ni, a kogda nakonec
poyavilsya  na lyudyah,  to ne zamechal ni slug,  ni strel'cov,  ni Ivana s
Vasyutoj.
     - Oshalel na radostyah,  - posmeivalsya SHestak. - |kuyu kralyu obabil.
U-uh, devka!
     Bolotnikov zhe  stanovilsya  vse  ugryumee.  Davno  shlynula radost'
vstrechi s "voevodoj",  i vot uzhe druguyu sedmicu ugnetali ego neveselye
mysli.
     "Bezhal na prostor,  v stepi,  a  ugodil  v  boyarskij  terem  -  k
Fed'ke-samozvancu.  Ezheden'  piry da obzhorstvo.  No nadolgo li barskaya
zhizn'? Vskroetsya obman - i k palachu na plahu".
     Kak-to skazal ob etom Fed'ke:
     - Uhodit' nado. Myslyu, blizok konec tvoemu voevodstvu.
     Bersen' zhe otmahnulsya bezzabotno:
     - Naprasno karkaesh'.  Sizhu ya v  gorodke  krepko.  Narod  za  menya
zhivota ne poshchadit.  A pro voevodu Timofeya Egorycha donesti caryu nekomu.
Vseh strel'cov porubali, nikto ne doznaetsya. Lyubo mne v kreposti!
     No Bolotnikova  Fed'kiny  slova ne ubedili.  On chasto slonyalsya po
gorodu i videl nemalo nedovol'nyh.  To byli desyackie,  celoval'niki  i
yaryzhki,  kupcy,  prikazchiki i torgovye sidel'cy,  pod'yachie i prikaznyj
lyud. Vse oni tiho roptali.
     Kak-to posle  obeda  on  lezhal  v  sadu pod razvesistoj yablonej i
vdrug nevol'no podslushal chej-to priglushennyj, iz-za kustov, razgovor:
     - Neladno v gorodke, Merkul Nazarych. Mnogo voli cherni dali. Sram,
chto deetsya.  Men'shie nad luchshimi lyud'mi izmyvayutsya.  Slova poperek  ne
molvi.
     - Kaby slovo.  U menya von pyat' meshkov  hleba  iz  ambara  snesli.
Sred'  bela  dnya!  Da  eshche miroedom oblayali.  Kinulsya v prikaz,  a tam
ratniki s sablyami,  te,  chto s  voevodoj  v  gorod  prishli.  Ot  narod
nechestivyj! I na porog ne pustili.
     - Ohal'nye lyudishki.
     - Ohal'nye.   Na  tvoj-de  vek,  boroda,  hleba  hvatit.  A  kol'
zhalobit'sya stanesh' - vse ambary povytryasem. Stupaj von!
     - Vot-vot.  I  na  menya  namedni opolchilis'.  Vvalilis' v lavku i
davaj kaftany hvatat'.  Dobrye kaftany,  sukonnye,  s mehovoj opushkoj.
Desyat' kaftanov unesli,  a deneg vsego poltinu kinuli. YA vdogonku, tak
sablej zamahnulis'.  "Bashku snesem,  pes bryuhatyj!  Hvatit  s  tebya  i
poltiny".  Totchas  k voevode pobezhal,  podstereg ego u terema,  v nogi
upal,  o vorovstve molvil.  Voevoda obeshchal upravu najti  na  sluzhilyh.
Odnako chuyu,  net emu very.  Stoit da posmeivaetsya,  budto po nravu emu
moi ubytki.  CHetyre sedmicy proshlo,  a o dele moem ni sluhu,  ni duhu.
Propali denezhki.
     - Vestimo,  propali.  Gil' v gorode.  A vsya  poruha  ot  voevody.
Mirvolit cherni.
     - A poshto? Emu-to kakoj pribytok?
     - Vot tut-to i divo... Caryu nado by otpisat'.
     - Uzh otpisali.  Da tokmo delo to dolgoe.  Tut,  brat,  -  chelovek
ponizil golos,  no Bolotnikov vse zhe rasslyshal,  - tut inoe zamyshlyayut,
chto poskorej da ponadezhnej...
     A dal'she vse oborvalos': pomeshal neozhidanno poyavivshijsya Vasyuta.
     - Vot ty gde! - veselo kriknul on i povalilsya na Bolotnikova.
     Ivan serdito  zashikal,  no  Vasyuta,  ne  zamechaya predosteregayushchih
znakov, prodolzhal hohotat' i voltuzit' Bolotnikova.
     Ivan ozlilsya,  skinul  s  sebya  SHestaka  i  kinulsya  v kusty.  No
neznakomcev i sled prostyl.  Ne meshkaya,  poshel k Fed'ke.  No ego ni  v
prikaze, ni v tereme ne bylo.
     - U pushkarej voevoda, - podskazal odin iz strel'cov.
     Prishlos' idti cherez ves' gorod; popadalos' mnogo brazhnikov, shli v
odinochku i tolpami, gorlanili pesni i slavili voevodu.
     Bolotnikov usmehnulsya.   Na  "voevodskuyu  kaznu"  gulyayut.  Sejchas
boyaryatsya,  a kak prop'yutsya da bez deneg ostanutsya - i proshchaj  Fed'kina
slava.
     Gorod gudel, brazhnichal, vypleskivaya za dubovyj tyn udalye pesni.
     "Vse eto  dobrom ne konchitsya.  Gor'koe pohmel'e zhdet krepost',  a
Fed'ka togo ne vedaet. Odnimi podachkami voevodstvo ne uderzhish'. Vokrug
kupchishki,  boyarskie holui da prikaznye. Kakovo ih prityanut'? Arkana ne
hvatit.  Za svoe dobro gorlo peregryzut. No kak byt'?.. Mozhet, kaznit'
vseh  k d'yavolu!  Utopit' v krovi...  Tut kaznit',  a potom i v drugih
gorodah.  Ostavit' odin chestnoj narod.  Doloj  prikaznyh  i  kupchishek!
Doloj... No bez torgovli Rusi ne byt'. Komu-to nado i v lavkah stoyat'.
No ne muzhiku zhe, gde emu tovarov nabrat'sya? Vyhodit, opyat' ponadobyatsya
kupcy...  A  zemskimi  delami  komu  vorochat'?  Komu  v prikazah perom
strochit'?  Opyat' zhe bez prikaznyh ne obojtis'.  Odnako zhe bez obmanu i
mzdoimstva  ni  kupcy,  ni prikaznye zhit' ne mogut...  No kak zhe togda
Rus'yu pravit',  kak?" - muchitel'no razdumyval Bolotnikov,  no tak i ne
nahodil otveta.
     Streleckij sotnik Luk'yan Potylicyn s pervyh  zhe  dnej  ohladel  k
voevode.  Ohladel,  a potom i voznenavidel.  Uzh bol'no retiv da prytok
okazalsya Timofej Egorych,  uzh bol'no ne po-voevodski sebya vel.  CHto  ni
den',  to novaya prichuda, da takaya, chto i slyhom ne slyhano. Vzyat' hotya
by  gosudarevu  kaznu.  Kogda  eto  bylo,  chtob  strel'cy,  pushkari  i
gorodovye  kazaki  zhalovan'e  za god vpered poluchali?  Nikogda togo ne
bylo,  ni pri odnom care,  ni pri odnom voevode.  A tut na tebe -  vsyu
kaznu  v  odin den' po vetru pustil.  Da razve tak mozhno?  Skol' sredi
sluzhilyh beglyh? Siganet v step' - i pominaj kak zvali. Plakali carevy
denezhki i hleb.  A hleb none v velikoj cene, na Rusi golod. Voevode zhe
- tryn-trava.  Opustoshil zhitnicu  -  i  radeshenek.  Pust'-de  sluzhilye
poteshatsya.  A  chem potom platit'?  Car'-de tak povelel.  No pochemu bez
gosudarevoj gramoty?  Uzhel' car' kazny ne  berezhet?  Somnitel'no.  Pri
starom   voevode   ne  tol'ko  vpered  zhalovan'e  ne  vydavali,  no  i
priderzhivali po godu. Tak-to razumnej, inache strel'cy da pushkari i pro
sluzhbu zabudut. A none chto? Vse s den'gami, vse s hlebom, vse v gul'bu
udarilis',  iz kabaka ne vytashchish'. Do sluzhby li teper'. I sotnik im ne
ukaz.  Ni  knuta,  ni  batogov ne boyatsya.  Voevoda-de otmenil.  Vot uzh
otchudil,  tak otchudil!  Sluzhilogo ostavit' bez porki.  Da na batoge  i
mordobitii vsya sluzhba derzhitsya.  S容zdish' edak paru raz po hare,  zuby
vysadish' - i nauka.  Vdrugoryad' ne oslushaetsya.  Teper' zhe hodi  vokrug
nego i gavkaj,  glotku deri. A on i v us ne duet. Bran' - ne batog, ne
kusaetsya. Kakaya zh to nauka? T'fu!
     Sluzhilye za voevodu goroj.  Tol'ko o nem i razgovorov,  razbojnye
dushi!  I  vpryam'  razbojnye.  Vzyali  da  s  voevodoj  v   Dikoe   Pole
snaryadilis'.  Poehali  tatar  zadorit'.  A  zadorit'  none  ne  vremya.
Gosudar' povelel sidet' tiho,  chtob  krymchaki  s  ulusov  ne  snyalis'.
Voevoda  zhe  i  tut  svoevolit,  carev ukaz rushit...  Net,  tut chto-to
neladno. Tak boyare ne postupayut.
     Dnya cherez tri tajnyj lazutchik sotnika dones:
     - V kabake byl, Luk'yan Fomich. Dikovinnye rechi dovelos' uslyshat'.
     - CH'i rechi?
     - Voevodskih strel'cov,  batyushka,  teh,  chto s Vedeneevym v gorod
prishli.  SHibko zapilis' oni v kabake,  edva celoval'nika ne pobili.  A
tot vozbranilsya: "Vy gosudarevy lyudi, za poryadkom dolzhny dosmatrivat',
a  ne  brazhnichat'.  Vina vam bole ne budet".  Molvil tak - i yandovu so
stola.  No tut odin iz strel'cov sablyu vyhvatil da kak zakrichit:  "|to
nam-to   ne  budet!  Kazakam  donskim  ne  budet!"  Celoval'nik  glaza
vytarashchil.  "|nto kakim kazakam,  milochki?" Strelec totchas primolk,  a
sotovarishchi   ego  k  sebe  potyanuli,  da  eshche  po  zagrivku  tresnuli.
Celoval'nik za stojku ubrel,  a menya otorop'  vayala.  CHto,  myslyu,  za
"donskie  kazaki?"  Sizhu  dale za stolom,  pokachivayus'.  Mychu da slezu
ronyayu,  kak poslednij pituh, a sam ushi navostril. Avos' eshche chto-nibud'
uslyshat'  dovedetsya.  I  dovelos',  Luk'yan  Fomich.  Strel'cy  i  vovse
nazyuzyukalis',  p'yanej vina. Odin belugoj revel: "V stepi hochu, nadoelo
tut. Pushchaj nas Fed'ka Bersen' na vol'nyj Don svedet". Ne dikovinno li,
batyushka?
     Posle takogo doneseniya sotnik i vovse izumilsya:
     "Vot te i strel'cy! Donskih vorov privel s soboj voevoda".
     No vse eto nadlezhalo proverit'. Strel'cy v kabake mogli naboltat'
i napraslinu.  V tot zhe den' Luk'yan Potylicyn razoslal svoih istcov no
vsemu gorodu. Nakazal:
     - Hodite po ploshchadyam,  kabakam i torgovym ryadam. Sujtes' povsyudu,
gde   tolpyatsya   voevodskie   strel'cy.  Spaivajte  vinom.  Dopodlinno
vyvedajte,  chto  za  sluzhilye  pribyli  v  krepost'.  No  chtob   taem,
ustorozhlivo.
     Vskore sotniku stalo izvestno, chto v gorod prishli donskie kazaki.
No  bol'shego  uznat'  ne  udalos'.  Ostalos'  neyasnym,  kto byl Fed'ka
Bersen', i zachem privel v krepost' donskih kazakov voevoda.
     Vecherom Potylicyn  sobral na tajnyj sovet svoih doverennyh lyudej.
Na sovete poreshili: shvatit' noch'yu odnogo iz "strel'cov" i uchinit' emu
pytku s ognem i dyboj. V pytochnoj byli svoi lyudi.
     - Da pohilej hvatajte,  chtob posle pervogo knuta vse  vylozhil,  -
predupredil sotnik.
     Voevodskogo strel'ca   povyazali   posle   polunochi,   kogda   tot
p'yanen'kij   probiralsya   ot  molodoj,  goryachej  vdovushki  iz  Bronnoj
slobodki.  Strelec okazalsya i  v  samom  dele  nekazistym:  malen'kij,
nevzrachnyj,  s reden'koj belesoj borodenkoj.  V pytochnoj emu razvyazali
ruki, vynuli klyap izo rta i tolknuli k palachu.
     Strelec neponimayushche oglyadel zhutkij zastenok. Po uglam, v zheleznyh
postavcah,  goreli fakely,  osveshchaya  bagrovym  svetom  holodnye  syrye
kamennye  steny.  Vdol'  sten - shirokie prizemistye lavki,  na kotoryh
navaleny remennye knuty iz syromyatnoj kozhi  i  zhil'nye  pleti,  gibkie
batogi  i hlestkie nagajki,  zheleznye homuty i dlinnye kleshchi,  kol'ca,
kryuki i pytochnye kolody.  Podle gorna,  s raskalennymi do bela uglyami,
stoit kadka s rassolom. Posredi pytochnoj - dyba, zabryzgannaya krov'yu.
     Strelec ugryumo  povel  glazami  na  sotnika,   opustivshegosya   na
taburet, voprosil:
     - Poshto v zastenok priveli? Kakaya na mne vina?
     - A vot sejchas i izvedaem. Kak zvat', strel'che?
     - Pyatunka, syn Arhipov.
     Sotnik, prishchuryas', vglyadelsya v strel'ca.
     - Molodoj... Gulyat' by da gulyat'.
     - A i pogulyayu, - vysmorkavshis' i obterev pal'cy o sukonnye porty,
proiznes Pyatunka.
     - A to, milok, budet ot tebya zaviset'. Mozhet, pogulyaesh', a mozhet,
nonche i duba dash'. Povedaj-ka nam, sluzhilyj, kak ty iz donskogo kazaka
v strel'ca obernulsya.
     S tshchedushnogo Pyatunki razom ves' hmel' sletel.
     "Ah, vot  ono  chto,  -  mel'knulo  v ego golove.  - Sotnik chto-to
pronyuhal".
     Odnako prostodushno zamorgal glazami.
     - CHudish', Luk'yan Fomich. YA strelec. Na koj lyad mne kazaki sdalis'.
     - A ne vresh'?
     - Ej-bogu, - strelec perekrestilsya.
     Sotnik kivnul palachu.
     - A nu-ka, Adonya, vsyp' emu paru pletej.
     Kat tyazhelo shagnul k Pyatunke.
     - Symaj kaftan, strel'che.
     Pyatunka ne shelohnulsya.
     - Strelec ya. Poshto pleti?
     - Symaj, symaj!
     Adonya grubo tolknul strel'ca,  a zatem sorval s nego  temno-sinij
kaftan  i  beluyu polotnyanuyu rubahu.  Pyatunka zabrykalsya,  no dyuzhij kat
shvatil ego v  ohapku  i  prigvozdil  k  skam'e,  svyazav  ruki  tonkim
syromyatnym remeshkom.
     Sotnik podnyalsya s tabureta i plyunul na spinu Pyatunki.
     - Hudosochen,  sluzhilyj.  U palacha zhe ruka tyazhelaya. Davaj-ka mirom
poladim. Rano tebe na tot svet. Povedaj mne o doncah da atamane Fed'ke
Bersene, i ya tebya k vdovice otpushchu.
     - Strelec ya, - upryamo szhal guby Pyatunka.
     - A Fed'ka kto?
     - Takogo ne vedayu.
     - Pristupaj, Adonya.
     Palach vzyal s lavki knut, dvazhdy, budto razminayas', rassek vozduh,
a zatem shiroko otvel nazad ruku i s ottyazhkoj polosnul Pyatunku po uzkoj
hudoj spine.
     Pyatunka vskriknul, zashelsya ot boli.
     - To lish' zapevochki,  - hihiknul  Adonya  i  stegnul  Pyatunku  eshche
trizhdy,  vyrezaya na spine krovavye, rvanye polosy. Pyatunka zaskrezhetal
zubami.
     "SHCHas proboltaetsya.  Mnogo  li  nado ekomu sverchku",  - usmehnulsya
sotnik i shvatil Pyatunku za volosy.
     - Ne lyub knut,  strel'che? To-to zhe. Stoilo stradat'. Plyun'! CHat',
zhizn'-to dorozhe.
     Golos Potylicyna byl elejno myagok.
     - Adonya,  podaj-ka kuvshin s  vinom.  Opohmel'  donca,  glyadish'  i
polegchaet.
     Kat razvyazal Pyatunke ruki, nalil iz kuvshina polnuyu mednuyu charu.
     - Duj, parya. Luk'yan Fomich milostiv.
     Pyatunka s velikim trudom podnyalsya, glyanul zlymi glazami na palacha
i sotnika, prinyal drozhashchimi rukami charu, vypil.
     - Nu, a teper' skazyvaj, milok.
     - Strelec ya, Fed'ki ne vedayu, - stoyal na svoem Pyatunka.
     Sotnik ozlilsya,  vyhvatil  u  palacha  knut  i  prinyalsya  hlestat'
nepokornogo donca.
     - Ne ve-e-daesh'! Ne ve-e-daesh'!
     Pyatunka upal na holodnyj pol,  a sotnik vse stegal i stegal, poka
ne uslyshal golos palacha:
     - Sdohnet, koj prok.
     Potylicyn opomnilsya, shvyrnul knut. Kat prav: mertvyj donec nikomu
ne nuzhen.
     - Kropi kazaka, Adonya.
     Palach zacherpnul  iz  kadki  kovsh  rassolu  i  nachal  pleskat'  na
krovavye rany. Pyatunka zakorchilsya.
     - Lej, Adonya! Lej! - zakrichal sotnik.
     No Pyatunka lish' hrapel i vyplevyval izo rta krov'.
     Otchayavshis' chto-nibud' vyvedat',  sotnik prikazal palachu podvesit'
donca na dybu.  No i na dybe,  s vyvernutymi rukami,  nichego ne skazal
Pyatunka.
     - ZHgi ego!  Uvech'! Lomaj rebra! - nalivayas' krov'yu, besheno zaoral
sotnik.
     V hod poshli homuty i raskalennye kleshchi,  tonkie stal'nye  igly  i
zheleznye prut'ya.
     Pyatunka dergalsya na dybe i hriplo vykrikival:
     - Strelec ya! Strelec, dusheguby!
     A v potuhayushchem soznanii pronosilos':
     "Ne vydam  vol'nyj Don,  ne vydam Fed'ku.  Ataman otomstit za moyu
pogibel'".
     Slabeya, vydavil:
     - Sobaka ty, sotnik. Zver'. Prihvosten' boyarskij!
     Potylicyn tolknul palacha k gornu.
     - Zalej emu glotku!
     Kat shagnul  k  zharatke,  gde  plavilsya  svinec  v kovshe.  Opustiv
Pyatunku na pol,  Adonya vstavil v ego chernyj izzhevannyj  rot  nebol'shoe
zheleznoe kol'co, a zatem vylil v gorlo dymyashchuyusya, rasplavlennuyu zhizhu.
     Pyatunka, donskoj  kazak  iz  Razdorskoj   stanicy,   dernulsya   v
poslednij raz i naveki zastyl, unosya s soboj tajnu.

     Utrom k  gorodu pribyl torgovyj oboz.  Kupec,  chernyj,  kosmatyj,
soshel s podvody i, razminaya zatekshuyu spinu, stupil k vorotam.
     - Propushchaj, sluzhilye!
     Strel'cy i uhom ne poveli. Odin iz nih molvil, pozevyvaya:
     - Bol'no prytkij... Rozha u tebya razbojnaya.
     - Sam razbojnik,  - poobidelsya kupec.  - Otkryvaj vorota. Lyudishki
moi chut' zhivy, da i koni primorilis'. Vpushchaj!
     Strelec p'yano kachnulsya, hohotnul:
     - Ish',  pluten'.  Na  torg  pospeshaet,  sluzhilyh  ob容gorivat'...
Izdaleche li pritashchilsya?
     - Izdaleche.  S samoj matushki Ryazani.  Voevoda Timofej Egorych menya
zhdet ne dozhdetsya. Tovarov emu vezu.
     Uslyshav imya voevody, strel'cy zasuetilis' i kinulis' k vorotam.
     - Tak by i govoril. A podorozhnuyu imeesh'?
     - Pri mne, sluzhilye.
     Kupec vytyanul iz-za pazuhi gramotu,  i strel'cy otkryli  tyazhelye,
okovannye  zhelezom  vorota.  Starshoj glyanul v podorozhnuyu,  no kudryavye
strochki dvoilis' i prygali pered mutnymi glazami.  Tak  i  ne  osilil.
Mahnul rukoj.
     - Proezzhaj, torguj s bogom.
     Pyat' podvod  v soprovozhdenii oruzhnyh lyudej s samopalami v容hali v
gorod.  U streleckoj izby prishlos' ostanovit'sya:  kupca pozval k  sebe
sotnik Potylicyn, kotorogo uzhe izvestili o torgovom oboze.
     - Iz  Ryazani  pozhaloval?  Tak-tak...  A  chto  vezesh'?  -  pytlivo
voprosil sotnik.
     - Da vsego pomalen'ku,  - uklonchivo  otvetil  kupec  i  zamolchal,
upershis' tyazhelymi rukami o koleni.
     - I voevodu nashego vedaesh'?
     - Da kak zhe ne vedat', mil chelovek. V Ryazani nashi dvory obok, - s
gordinkoj proiznes kupec.
     - A chego v eku dal' pustilsya? Nas kupcy ne shibko zhaluyut.
     - Vestimo. Ploho do vas dobirat'sya, lihodejstvo krugom. No prytko
Timofej  Egorych  prosil.  Novomu  gorodu-de  bez  tovarov hudo.  Vot i
potashchilsya. Da i voevodu-starika ohota poteshit'.
     - Starika?  - eshche bolee suziv glaza, protyanul sotnik. - Okolesicu
nesesh', kupec. Nashemu voevode i soroka net.
     - Da ty chto,  sluzhilyj! Greshno nad voevodoj smeyat'sya. U nego syny
tvoih let.
     - Moih  let?  -  Potylicyn  i vovse otoropel.  Golovu ego osenila
strashnaya dogadka,  i ot etogo on razom vzoprel, budto sunulsya v zharkuyu
banyu.
     - Moih let, rechesh'?.. A koj iz sebya, voevoda?
     Kupec nedoumenno glyanul na sotnika, pozhal plechami.
     - Volosom ryzhevat, pleshiv, boroda klinom...
     Kupec ne  uspel doskazat',  kak Potylicyn sorvalsya s lavki i pnul
nogoj dver' v pristenok.
     - Stepka! Klich' ko mne desyackih!
     Stupil k kupcu, zharko zadyshal v lico.
     - V samuyu poru yavilsya,  v samuyu poru!  To-to,  mekayu,  voevoda na
uharca shozh.  Nikakoj v nem znatnosti.  Vot topericha on  u  menya  gde,
samozvanec!
     Sotnik stisnul tyazhelyj kulachishche,  a  kupec,  nichego  ne  ponimaya,
zahlopal na Potylicyna glazami.
     - |nto kak zhe,  batyushka?..  Ved' to poklep  na  Timofeya  Egorycha.
Vel'mi on rodovit.  Ded ego u Ivana Grozkogo v stol'nikah hodil... Koj
samozvanec? Voevoda pri mne iz Ryazani vystupil.
     - Vystupil  da sginul.  Vorovskoj ataman Fed'ka Bersen' emu bashku
smahnul i sam voevodoj ob座avilsya. Urazumel?
     Kupec osharashenno popyatilsya ot sotnika, perekrestilsya v ispuge.
     - |koe zlodejstvo... CHetvertovat' nadlezhit lihodeya.
     - V  Moskvu  povezem.  Pushchaj  sam  gosudar' Fed'ku chetvertuet,  -
zloradno molvil sotnik.

     Vorovskogo atamana nadumali shvatit' noch'yu. Dnem zhe Fed'ku sotnik
brat' ne reshalsya: s atamanom byla bol'shaya vataga povol'nikov-doncov.
     - Fed'ku v zheleza zakuem,  a gulebshchikov zhivota lishim.  Oni  nonche
vse p'yanye, upravimsya, - skazal "sobinnym lyudyam" Potylicyn.
     - A s druzhkami Fed'kinymi kak? - voprosil odin iz desyackih.
     - I druzhkov v zheleza. To Fed'kiny esauly. Ivashku i Vas'ku povezem
vkupe s atamanom.
     Potylicyn likoval:  zavtra  on  otpravit zakovannyh buntovshchikov v
stol'nyj grad.  I sam poedet.  Car' shchedro  voznagradit.  I  ne  tol'ko
den'gami,  a,  vozmozhno,  za  radenie i v dvoryane pozhaluet.  Mozhet tak
sluchit'sya, chto vozvernetsya on v krepost' samim voevodoj.

     A Bersen'  tem  vremenem  sidel  v  Voevodskoj  izbe.   Raspahnuv
barhatnyj kaftan, mrachno vziral na konopatogo dlinnogrivogo pod'yachego,
kotoryj monotonno donosil:
     - Torg obezlyudel.  Kupcy i prikazchiki lavchonki zakryli i po domam
upryatalis'.  A vse ottogo,  chto strel'cy na torgu  ozoruyut,  deneg  ne
platyat i mnogi lavki razboem berut. Gil' v gorode, batyushka... Sluzhilye
brazhnichayut,  karaul'noj sluzhby ne vedayut.  I vsyudu blud zelo  velikij.
Strel'cy  tvoi  po  nocham devok silyat.  Vryvayutsya v izby blagochestivyh
lyudej,  koi dostatok imeyut,  i volokut  devok  v  kabak.  Ropot  idet,
batyushka...
     "Kaby odin ropot, - razgnevanno dumal Fed'ka. - Tut i vovse hudoe
zamyshlyayut.  Kupcy  i  prikazchiki,  chu,  gramotu caryu otpisali.  Vot to
beda!"
     Drugoj den'  Fed'ka  nevesel:  Bolotnikov  dostavil chernuyu vest'.
Mozhet stat'sya,  chto gramota popadet samomu  Godunovu.  Tot  prishlet  v
krepost'  svoih lyudej da pristavov,  i togda proshchaj voevodstvo.  No to
budet eshche ne skoro.  Mesyac,  a to i bolee ne pribudut Boriskiny  lyudi.
Nado  vystavit' na doroge zastavu.  Samomu zhe poka sidet' v kreposti i
potihon'ku gotovit' kazakov k pohodu.  Potrebuyutsya  den'gi,  oruzhie  i
koni...
     A pod'yachij vse zaunyvno bubnil i bubnil:
     - Bronnyh del mastera namedni prosilis'.  ZHeleza im nadobno, mechi
i kop'ya ne iz chego ladit'.  Nedovol'stvuyut. Nado by za zhelezom lyudishek
snaryadit'.
     Skripnula dver', na poroge pokazalsya Vikeshka.
     - Prosti, voevoda. Desyackij Svir'ka Kozlov po speshnomu delu.
     - CHto emu?
     - Ne vedayu. Odnomu tebe hochet molvit'. Speshno, grit.
     - Vpusti.
     Desyackij, dlinnyj  chernousyj  strelec v krasnom sukonnom kaftane,
nizko poklonilsya voevode i pokosilsya na pod'yachego.
     - Vyjdi-ka, Nazar Eremych, - prikazal tomu Fed'ka.
     Pod'yachij nedovol'no podzhal guby i udalilsya.  Svir'ka zhe toroplivo
shagnul k Bersenyu.
     - Iz streleckoj izby ya, voevoda. Sotnik Potylicyn nas sobiral.
     Pri upominanii  sotnika  Fed'ka nahmurilsya:  terpet' ne mog etogo
hitronyru.  Ne inache kak sotnik pletet chernye kozni v kreposti, on zhe,
podi, i gramotu caryu otpisal.
     Desyackogo zhe Fed'ka ne vedal:  to byl chelovek  Potylicyna.  No  s
kakoj vest'yu pripersya etot zherdyaj?
     - Govori, - burknul Bersen'.
     - Ne  vedayu,  kak i vymolvit'...  YAzyk ne povorachivaetsya...  Beda
tebya zhdet, batyushka. Spasat'sya te nado.
     - Spasat'sya?..  Ot  kogo  spasat'sya,  Svir'ka?  -  rezko  oborval
strel'ca Fed'ka, i na dushe ego potyazhelelo.
     - Sotnik  obo  vsem  doznalsya...  Ne  voevoda-de ty,  a razbojnyj
ataman Fed'ka Bersen',  - chut' slyshno vydavil desyackij,  no slova  ego
prozvuchali  nabatom.  Zagorelyj  Fed'kin  lob  pokrylsya isparinoj;  on
shagnul k Svir'ke i prityanul k sebe za vorot kaftana.
     - CHego  melesh'!  Koj  Fed'ka?  Voevoda ya,  voevoda Timofej Egorych
Vedeneev!
     - Vestimo, batyushka. No Potylicyn inoe rechet. Spasajsya!
     Bersen' ottolknul desyackogo, vyhvatil sablyu.
     - Ub'yu, podlaya dusha! Ty sotnika lazutchik. On tebya podoslal?
     Svir'ka popyatilsya k stene, poblednel. Vid voevody byl strashen.
     - Ne lazutchik ya,  batyushka.  Lyub ty narodu i mne lyub. A sotnik nash
dushoj korysten i lyut,  aki zver'.  Vyslushaj menya.  Srubit' moyu  golovu
vsegda pospeesh'.
     Fed'ka chut' poostyl.
     - Slushayu, strel'che. No glyadi, koli slukavish', poshchady ne zhdi.
     - Veren ya tebe,  batyushka.  Veroj i pravdoj budu sluzhit' i dal'she.
Poslushaj menya. Potylicyn sedni ryazanskoyu kupca povstrechal, koj voevodu
Timofeya Egorycha horosho vedaet...
     Desyackij rasskazyval,  a Bersen' s kazhdym ego slovom vse bol'she i
bol'she mrachnel.  Sluchilos' to,  chego ne ozhidal,  i teper'  smertel'naya
opasnost' navisla ne tol'ko nad nim, no i nad donskoj povol'nicej.
     - Spasibo, Svir'ka. Nagrazhu tebya po-carski. A poka idi.
     Desyackij vyshel, a Fed'ka zametalsya po izbe.
     "Doznalsya-taki, ryzhij  pes!  Noch'yu  norovit  shvatit'.   Menya   s
sodrugami - v zheleza, ostal'nyh - vyrubit' pod koren'. Krepko zamyslil
sotnik.  Krepko! Nado operedit' Potylicyna... Sobrat' doncov i udarit'
po  lyudyam  sotnika...  Osilim  li?  Pod ego nachalom vtroe bol'she...  A
kazach'ya otvaga? A zador i udal' doncov? Osilim!"
     Vyskochil iz Voevodskoj izby, kriknul Vikeshke:
     - Konya!
     Vikeshka otvyazal  ot  konovyazi  belogo argamaka,  podvel za uzdu k
Fed'ke;  tot liho vzmetnul  v  sedlo  i  poskakal  k  teremu;  za  nim
pripustil i Vikeshka.
     Vorvalsya v  horomy  i  totchas  povelel  razyskat'  Bolotnikova  i
SHestaka. Vskore oba byli v pokoyah. Bersen' toroplivo povedal o bede, a
zatem prikazal:
     - Sadites'  na  konej  i  styagivajte  kazakov k teremu.  Sokrushim
sotnika!
     Vasyuta metnulsya k dveri, a Bolotnikov prizadumalsya.
     - Ne meshkaj,  Ivanka! - kriknul Bersen', natyagivaya poverh goluboj
shelkovoj rubahi tyazheluyu serebristuyu kol'chugu.
     Bolotnikov podoshel k okoncu,  glyanul na SHestaka,  vskochivshego  na
konya.
     - Stoj, Vasyuta! Vernis'!
     Fed'ka bodnul Bolotnikova nedovol'nym vzglyadom.
     - Ty chto, k sotniku v lapy zahotel?
     - Ne goryachis',  druzhe. Prisyad'. Slomya golovu dela ne reshayut. Hudo
nyne gorod bulgachit'.
     - Hudo?..  Ne ponimayu tebya,  Ivanka.  Uzhel' sidet' slozha ruki? Da
Potylicynu tol'ko togo i nado. Sam k doncam pojdu!
     Fed'ka nadel  poverh kol'chugi kaftan,  opoyasalsya,  sunul za kushak
dva pistolya i shagnul k dveri. No pered nim vstal Bolotnikov.
     - Ne  goryachis'!  Doncov sejchas ne sobrat'.  P'yany stanichniki,  po
kabakam da po  babam  razbrelis'.  A  kol'  sobirat'  nachnesh'  da  shum
podnimesh'  -  Potylicyn  vraz  zapodozrit.  On-to nagotove.  Tiho nado
sidet', kak budto nichego i ne vedaem. V tom nashe spasen'e.
     - Sidet' na lavke i zhdat'?
     - Ne zhdat',  a s razumom delo vershit'.  Nado perehitrit' sotnika,
zamanit' ego v lovushku.
     - Zamanish' ego, psa!
     - Zamanim, - tverdo vymolvil Bolotnikov.

     V Streleckuyu izbu prishel Vikeshka. Poklonilsya sotniku.
     - Voevoda klichet, Luk'yan Fomich.
     - Voevoda? - sotnik poperhnulsya, po licu ego poshli krasnye pyatna,
glaza nastorozhenno blesnuli. - Poshto ponadobilsya ya voevode?
     - Vesel'e gotovitsya,  - prostovato zaulybalsya Vikeshka.  - Voevoda
Timofej Egorych nadumal zhenit'sya.
     - Al'  vdovec  nash voevoda?  - s tajnoj usmeshkoj voprosil sotnik,
terebya shchepot'yu ryzhuyu borodu.
     - Vdovec.  ZHena-to eshche kogda prestavilas',  carstvie ej nebesnoe.
Starshim druzhkoj klichet tebya voevoda.
     - Nemalaya chest',  - vnov' so skrytoj izdevkoj proiznes Potylicyn.
- A skoro li svad'ba? Skoro li molodym pod venec?
     - CHerez sedmicu, Luk'yan Fomich. A none voevoda hochet sovet s toboj
derzhat' i den'gami pozhalovat'.
     - Den'gami?.. Kakimi den'gami, milok?
     - A te,  chto na svad'bu pojdut. Samomu-to voevode nedosug svad'bu
gotovit',  pushchaj,  grit,  Luk'yan Fomich rasporyazhaetsya.  Dam emu poltyshchi
rublev, vot on vse i uladit.
     - Poltyshchi?!  - protyanul sotnik,  pripodnimayas' s lavki. - Bogatuyu
svad'bu zadumal voevoda, zelo bogatuyu.
     Potylicyn natyanul  na golovu shapku s mehovoj opushkoj,  pristegnul
sablyu k poyasu i poshel na ulicu. V golove ego roilis' radostnye mysli:
     "Udacha sama  v  ruki  valitsya.  |kih  den'zhishch  vovek  ne dostat'.
Poltyshchi rublev!  To i vo sne ne prividitsya.  Vot tak  Fed'ka  -  tat'!
Nagrabil,  a taper' den'gi na devku shvyryaet, lihodej. Uzhel' sedni zhe v
ruki peredast? Vot to habar!"
     No sotnik vdrug zamedlil shag: golovu rezanula inaya dumka:
     "A pochemu sedni?  Uzh ne podvoh li?..  Ot etogo zlodeya vsego mozhno
ozhidat'.  Uzh  ne  sozval  li  k  sebe  razbojnuyu vatagu?  Voz'met da i
nagryanet na Streleckuyu izbu".
     Potylicyn i  vovse  ostanovilsya.  A  do  Voevodskogo terema rukoj
podat', ne povernut' li vspyat'?
     - CHego  vstal-to,  Luk'yan  Fomich?  -  s ulybkoj voprosil Vikeshka,
poddergivaya malinovye porty.
     - CHego?.. Da v zhivote chto-to sverbit. Nikak posle gribkov krutit,
- stradal'cheski skorchilsya sotnik,  a sam  cepko,  nastorozhenno  okinul
vzglyadom voevodskie horomy.
     - Niche, projdet, Luk'yan Fomich. Plesnesh' charku - i polegchaet.
     - Polegchaet li... Voevoda v tereme?
     - V bane byl. Da vot holop so dvora. Sprosim.
     Navstrechu brel  ryzhij,  ushastyj  detina v deryuzhnom zipune.  Glaza
veselye.
     - Pogod', milok, - ostanovil detinu sotnik. - Gde none voevoda?
     - V myl'ne parilsya.  Da,  podi,  uzh v pokoi prishel,  - pozevyvaya,
otvetil holop i shagnul dal'she.
     Sotnik pouspokoilsya: ezheli voevoda v bane, to nichego hudogo on ne
zamyshlyaet.  Da  i  na podvor'e ulezhno:  ni strel'cov,  ni kazakov,  ni
oruzhnoj chelyadi.
     Sotnik priosanilsya i netoroplivoj,  gruznoj pohodkoj napravilsya k
teremu.  Vikeshka provodil ego do  samyh  pokoev,  usluzhlivo  raspahnul
svodchatuyu dver'.
     - Voevoda zhdet, Luk'yan Fomich.
     Sotnik prignul  golovu  i  shagnul za porog.  V pokoyah yarko goreli
voskovye  svechi  v  mednyh  shandalah.  V  krasnom  uglu,  pod  kiotom,
razvalilsya  v  dubovom  reznom  kresle Fed'ka Bersen';  podle na lavke
sideli Bolotnikov i SHestak.
     - Zdraviya te,  voevoda, - s legkim poklonom proiznes Potylicyn. -
Zval?
     - Zval, sotnik... Odnako provoren ty.
     - Radeyu,  voevoda. Delo-to u tebya neshutejnoe, - l'stivo promolvil
Potylicyn.
     - Neshutejnoe, sotnik... Veseloe delo.
     Bersen' govoril  tiho  i vkradchivo,  protyagivaya slova;  glaza ego
smotreli na Potylicyna v upor.
     - Pomogu, poradeyu, - vnov' zaugodnichal sotnik.
     - Da uzh bud' drugom,  poradej, poradej Luk'yan Fomich. Gorazd ty na
sluzhbu, ni sebya, ni lyudej ne shchadish'.
     - Ne  shchazhu,  voevoda,  -  po-svoemu  istolkoval  Fed'kiny   slova
Potylicyn, prodolzhaya stoyat' u poroga.
     - Vot i ya o tom zhe...  Pyatunku  Arhipova,  donca  moego  vernogo,
poshto skaznil?
     Potylicyn tak i obomlel.  Vedaet! Fed'ka Bersen' vse vedaet!.. No
otkuda? Kto dones o Pyatunkinoj kazni?
     - Kakoj  Pyatunka?..  O  chem  rech'  tvoya,  voevoda?  -  prikinulsya
prostachkom sotnik.
     - Ne petlyaj!  - rezko podnyalsya iz kresla Bersen'.  -  Ne  petlyaj,
d'yavol! Hotel v kletke menya k caryu dostavit'. Ne byt' tomu!
     Potylicyn pobagrovel,  ponyal,  chto ugodil v Fed'ki i  kapkan,  no
straha ne bylo, odna lish' lyutaya zloba vyrvalas' naruzhu.
     - Tat', razbojnoe semya! Ne minovat' tebe plahi!
     Vyhvatil sablyu.   Obnazhil  sablyu  i  Fed'ka.  Metnulis'  s  lavki
Bolotnikov i Vasyuta.
     - Ne lez'! - zakrichal im Fed'ka. - Sam raspravlyus'!
     Zvonko zapela stal', posypalis' iskry. Fed'ka i sotnik soshlis' na
smertel'nuyu  shvatku,  no  ona  byla nedolgoj.  Sil'nyj,  snorovistyj,
privychnyj k boyu Bersen' rassek Potylicyna do poyasa.
     - |to  tebe za Pyatunku,  - gnevno brosil Fed'ka,  vytiraya o kover
okrovavlennuyu sablyu. - Kuda ego drugi?
     - V prisenok, - podskazal Bolotnikov.
     Kriknuli Vikeshku,  tot za nogi vyvolok telo Potylicyna iz pokoev.
Fed'ka vlozhil sablyu v nozhny i glyanul na Bolotnikova.
     - Udalos', druzhe. A teper', vyhodit, v nabat?
     - V nabat, Fedor! Posylaj Vikeshku na zvonnicu.
     Vskore nad krepost'yu poplyl chastyj,  trevozhnyj  gul.  Ves'  gorod
sbezhalsya k voevodskoj izbe.
     Fed'ka vyehal k narodu,  snyal shapku,  poklonilsya na vse  storony,
promolvil:
     - Beda,  sluzhilye! Izvestilis' my, chto na krepost' dvizhetsya orda.
Poganye prut na zaseku.  Tak my ih vstretim!  Te strel'cy, chto so mnoj
pribyli,  ajda v Pole. Sedlajte loshadej i odvukon' za gorod! Ostal'nym
byt' v kreposti i gotovit'sya k osade. Pob'em basurman, sluzhilye!
     - Pob'em, voevoda! - druzhno otkliknulis' ratniki.
     Prihvativ s  soboj Agatu,  kaznu i oruzhie Fed'ka Bersen' vystupil
so svoimi "strel'cami" v Dikoe Pole.
     - Vot i vnov' na prostore, - obnyal Fed'ku Bolotpikov.
     - Izvorotliv ty,  druzhe,  - rassmeyalsya Bersen',  krepko stiskivaya
Ivana za plechi.
     Doncy s pesnyami ehali po stepnomu razdol'yu.


                         GODUNOV I POVOLXNIKI

     Izvestie o  tatarah  i  priezd  gosudareva poslannika vskolyhnuli
Razdory. Kazaki tolpilis' na majdane, u kabaka, vypleskivaya:
     - Vydyuzhim   li,   stanishniki,   v  kreposti?  Han-to  vsej  ordoj
sobiraetsya. Ne luchshe li v step' podat'sya?
     - I  v stepi ne upryachesh'sya.  Vydyuzhim!  Poganye goroda osazhdat' ne
lyubyat. Ne vzyat' im Razdor, kishka tonka!
     - A chto kak moskovskie voevody s polkami ne podojdut?  Plevat' im
na golyt'bu. CHto togda?
     - Vydyuzhim!
     - A zhrat' che budesh'?  Hleba-to u nas s ponyushku,  kaby  volkom  ne
zavyt'.
     - Verna!  Goloduha na  Donu.  Car'  hlebom  odnih  lish'  sluzhilyh
zhaluet.  Im - i hleb,  i zel'e, a donskoj vol'nice - dyrku ot bublika.
Sidi po stanicam i podyhaj!
     - I podohnem!  Slyshali, chto carev posol boltal? Krymca ne zador',
pod Azov za ryboj ne hodi, na Volgu za zipunami ne stupi.
     - To  ne  car',  bratcy.  To  Boriski Godunova delo.  Na pogibel'
vol'nyj Don hochet kinut'.  Pushchaj-de kazaki veliku nuzhdu terpyat,  avos'
oni o vole zabudut da k boyaram vozvernutsya.
     - Ne vyjdet! Ne hotim pod yarmo!
     - Ne otnyat' nashu volyu!
     Rashodilis', zakipeli kazach'i serdca.  Ropot stoyal nad Razdorami.
Ataman  Bogdan  Vasil'ev  nasuplenno  krutil  chernyj  us;  boyarin Il'ya
Mitrofanovich Kurakin ispuganno  vyglyadyval  iz  atamanskogo  kurenya  i
serdito tryas borodoj.
     Bolotnikov i Bersen' brodili po Razdoram,  slushali rechi doncov  i
klyali Godunova. Lica ih byli derzki i nespokojny.
     - Ujdu iz Razdor.  Soberu gulebshchikov - i na Volgu.  Budet u nas i
hleb i zipuny. Pojdesh' so mnoj? - sprosil Bersen'.
     - Poshel by,  Fedor,  da none ne vremya.  Doprezh' s  tatarami  nado
razdelat'sya.  Pozovu  svoyu  stanicu  v  Razdory.  Zdes' nam s poganymi
bit'sya. Kak krug poreshil, tak i budet, - otvetil Bolotnikov.
     - Tvoya pravda, druzhe: ne vremya. Pomeshali poganye moej zadumke, no
i s Vasil'evym mne voedino ne hodit'.  Krivaya dusha v  nem,  na  Moskvu
oglyadyvaetsya. Ne zrya, podi, Kurakina u sebya ukryl. Est' zhe osobyj dvor
dlya poslov, tak net, v svoj kuren' upryatal.
     S majdana poslyshalsya zychnyj vozglas:
     - Kazaki! Strugi s Voronezha!
     Kazaki shustro pobezhali k vorotam.
     - CHto za strugi? - sprosil Bolotnikov.
     - Nashi,  razdorskie,  - poyasnil Fed'ka. - Poslali pyat' strugov za
hlebom i sol'yu.  Car'-to nam uzh tri goda nichego  ne  prisylaet.  Avos'
chego i dobyli doncy.
     Oba zaspeshili k vorotam.  Minovav bashnyu i vodyanoj rov,  okazalis'
na nevysokom obryvistom beregu.
     - Dva struga?..  A gde zh ostal'nye,  bratcy? - voskliknul materyj
kazak Grigorij Soloma.
     - Uzhel' otstali?  No doncy vroz' ne hodyat, - vtoril emu povol'nik
s tureckim pistolem za poyasom.
     - I kazakov malo... Edva grebut. Neshto opilis', d'yavoly!
     Strugi vse  blizhe i blizhe,  i vot oni medlenno podplyli k beregu.
Grebcy podnyali  vesla,  i  vyshli  na  palubu.  Nosy  kazakov  zaveshany
okrovavlennymi  tryapicami.  Odin  iz  Doncov,  stupil  vpered,  sorval
tryapicu, obnazhiv obezobrazhennoe lico.
     - Polyubujtes', bratcy! Polyubujtes' na nashi hari!
     Sorvali tryapicy i ostal'nye grebcy. Razdory zagudeli:
     - Da kakie zh sobaki vam nozdri rvali?
     - Kto posmel kazaka obeschestit'?
     - To zloe liho!
     Pribyvshie kazaki vysypali na  bereg.  Fed'ka  Bersen',  rastolkav
tolpu,  podoshel  k  roslomu  sazhenistomu v plechah povol'niku;  tot byl
starshim v hlebnom pohode.
     - Skazyvaj, Frolka.
     - Hudo shodili,  bratcy,  - ugryumo nachal  povol'nik.  -  Net  nam
vyhodu s Dona,  net byloj volyushki.  Sidet' nam v Razdorah i chahnut'. A
kol' vysunemsya - tut vam silki da volch'i yamy. Oblozhili nas, bratcy!
     - Skazyvaj tolkom, ne tomi, - oborval kazaka Fed'ka.
     - Hudo  shodili,  -  povtoril  povol'nik.  -  Ne  doplyli  my  do
Voronezha.  Na  moskovskie  zastavy  naporolis'.  Poveleli  nam  vspyat'
vozvrashchat'sya,  my gvalt podnyali.  Net-de u nas ni zel'ya,  ni hleba, ni
odezhonki.  I  vspyat' vam nikak nemozhno.  Na Voronezh pojdem!  Sotnik zhe
streleckij krikom  ishodit.  "Vory  vy,  razbojniki!  Gosudaryu  pomehu
chinite,  s krymcami i azovcami Moskvu ssorite. Stupajte proch'! Ne pushchu
do Voronezha" A my svoe gnem. Togda povelel sotnik iz pishchalej strelyat'.
"Ne pushchu,  vory! Vseh ulozhu!" Ozlilis' my, so strugov soskochili - i na
strel'cov.  Na sablyah bilis',  iz pistolej krushili. Mnogih strel'cov k
praotcam  otpravili,  ostal'nye zhe deru dali.  Poplyli dale.  No verst
cherez sorok na novuyu zastavu natknulis'. Kak glyanuli, tak i ne po sebe
stalo.  Vstretila  nas  celaya rat',  podi,  poltyshchi strel'cov na bereg
vyshlo.  Iz pushek prinyalis' palit'.  Perednij strug - v shchepy.  I vspyat'
plyt'   pozdno.  Na  bereg  rinulis',  boj  prinyali.  No  tyazhko  bylo;
strel'cov-to vpyatero bole.  Pochitaj, vse i polegli. Ostalos' nas vsego
dva desyatka.
     - Al' v polon sdalis'?  - s ukorom glyanul na vernuvshihsya  kazakov
Bersen'.
     - V polon?  - zlo sverknul glazami starshoj.  - Togo i v myslyah ne
bylo,  Fed'ka.  Rubilis' my bez straha,  i vse by tam golovy polozhili.
Vse by do edinogo!
     - Odnako zh ne polozhili, - prodolzhal hmurit'sya Bersen'.
     - Ne  polozhili,  esaul.  Strel'cy  none  budto  tatare  stali.  S
arkanami  po stepi ezdyat.  Vot i zaarkanili nas poslednih da v Voronezh
otvezli.  A tam nam nozdri vyrvali i na strugi  posadili.  Plyvite-de,
vory,  v  svoi  nizovye gorodki i kazakam nakazhite,  chtob sideli tiho,
boyar pochitali i carya vo vsem slushalis'.  A kol' vnov' vorovat' zachnete
- ne byt' vam zhivu.
     Fed'ka v serdcah shvyrnul shapku ozem'.
     - Dozhili, kazaki! Ni prohodu, ni proezdu!
     I opyat' zashumelo bujnoe kazach'e more:
     - Izvesti nas hotyat boyare! Podyhaj Ponizov'e!
     - ZHivi odnoj ryboj!
     - Ryboj?  Da gde ona,  ryba-to?  Rybnye toni pod Azovom, tak tudy
car' ne velit hodit'.
     - Ne car', a Boris Godunov, vrazhij syn!
     - Do Godunova i zastav ne bylo.  K Moskve ezdili bez pomehi. None
zhe strel'cami oblozhili.
     - Kazakov pobil. Ajda na Voronezh, doncy! Otomstim za brat'ev!
     Dolgo serchali  kazaki,  dolgo  ih  tysyachegolosyj  ropot stoyal nad
tihim Donom.
     Bolotnikov zhe   stoyal   molcha;   on  smotrel  v  ognevannye  lica
povol'nikov i dumal:
     "Ne sladko na Donu. Snizu turki podpirayut, s bokov krymcy i nogai
zhmut,  a sverhu boyare nasedayut.  Vot poprobuj i pozhivi vol'no. Slabomu
zdes' ne mesto, vmig somnut. Tut krepkij narod nadoben, chtob ni cherta,
ni boga ne boyalsya,  ni vrazhiny poganoj.  A vrag ryadom,  tatary vot-vot
nagryanut  na Ponizov'e.  Nado zabyt' o vseh bedah i gotovit'sya k seche.
Ordynec silen i kovaren, on zhdat' ne budet".
     Bolotnikov podnyalsya na oprokinutyj cheln i gromko,  perekryvaya gul
povol'nicy, prokrichal:
     - Brat'ya-kazaki! Poslushajte menya!
     SHum ponemnogu   ulegsya,   povol'niki   ustremili    vzglyady    na
Bolotnikova,  a tot, vzbudorazhennyj vnimaniem razdorcev, smelo i vesko
promolvil:
     - Boris Godunov i boyare - vragi nashi.  O tom my vse vedaem, no ne
o nih sejchas rech'.  I o Voronezhe nado pokuda zabyt'.  Ne vremya  nam  s
boyarami bit'sya.  Ordynec pod bokom. Poka my tut balyasnichaem, poganye v
tumeny sbegayutsya.  Ordu krepyat.  Blizok den',  kogda tatary hlynut  na
nashi gorodki i stanicy.  I nam ih ne uderzhat'. Na krugu del'no reshili.
Nado nemedlya slat' po stanicam goncov, sklikat' vseh kazakov v Razdory
i  gotovit'  gorod k osade.  Zdes' my dadim boj poganym i stoyat' budem
nasmert',  chtob ni odin ordynec ne pronik za nashi  steny.  Razdory  ne
pustyat poganyh na Don!
     Bolotnikova druzhno podderzhali:
     - Verno rechesh' - ne pustim!
     - Svernem sheyu ordyncu, a potom i za boyar primemsya!
     - K atamanu, doncy! Pushchaj Razdory krepit! K atamanu!


                           CAREV POSLANNIK

     Boyarin Il'ya Mitrofanovich Kurakin byl zol na razdorcev.  Da i  kak
tut  ne  serchat'?  Neslyhannyj sram!  Gul'tyai opozorili tak,  chto i do
smertnogo chasa ne zabudesh'.  Kogda eto bylo,  chtob  prostolyudin,  gol'
perekatnaya,  smerd  s  boyarina shapku sdiral!..  A kakovo caryu-batyushke?
Ego-to eshche pushche obeschestili.  Vzyali da gosudarevu gramotu - kobyle pod
hvost.  Carev  ukaz  s  pechatyami!  Da  za takoe golovy na plahe rubyat.
Zlodei!  Ni boyare,  ni car' im ne strashny.  Von chto Ivashka  Bolotnikov
vykriknul:  gospodam-de  nas  ne  dostat',  kishka tonka.  A koli siloj
sunetes' - golovy posrubaem! Tak-de Boriske i peredaj. Ne byt' na Donu
boyarskoj nevole!
     Ish', buntashnoe semya,  chego izrek.  Kramol'nik,  smerd  sivolapyj!
Nado by etogo smut'yana zaprimetit'. Ot takih vorovskih lyudej vse mozhet
stat'sya, ot nih i brozhen'e na Rusi.
     Razmestili boyarina   v   prostornom   atamanskom  kurene.  Bogdan
Vasil'ev otdal emu beluyu  izbu,  a  sam  poka  perebralsya  v  obshirnyj
rublenyj podklet.
     Boyarinu podavali na stol bogato,  no eda ne  shla  v  gorlo.  Dusha
kipela  zloboj.  Hotelos'  totchas  uehat' v Moskvu i obo vsem povedat'
caryu, da tak, chtoby tot ognevalsya i poslal rat' na gulebshchikov.
     Odnako ehat' v Moskvu Kurakin ne mog: vnachale nadlezhalo vypolnit'
gosudarev nakaz,  a uzh potom i v stol'nyj grad snaryazhat'sya.  Delo  ego
okazalos' nelegkim.  Nado bylo ugovorit' donskih atamanov,  chtob oni u
sebya beglyh lyudej ne  tol'ko  ne  ukryvali,  no  i  vozvrashchali  vspyat'
boyaram. O tom bolee vsego na Moskve peklis':
     "Muzhik nam  v  pomest'yah  i  votchinah  nadoben.  Zapusteli  nivy,
velikij glad na Rusi.  Muzhika s Dona - doloj i k sohe. Pushchaj orataj na
zemle sidit, pushchaj hleb rastit".
     Kazachij krug  ispugal  Kurakina.  Doncy  goroj vstali za lapotnuyu
bed'.  Ne zahoteli oni  vyslushat'  i  carev  nakaz,  chtob  azovskih  i
krymskih lyudej ne zadorit', i chtob razboem na Volgu ne hodit'. Von kak
na majdane orali,  gotovy  byli  ego,  boyarina,  na  kuski  razorvat'.
Nechestivcy!
     Kurakin tyazhko vzdohnul i vspomnil Moskvu,  gde vse ego pochitali i
lomali  pered  nim shapku.  Dumnyj boyarin!  Ne vsyakomu rodovitomu takaya
chest'.
     Pokojno v  Moskve,  chinno.  Podlaya chern' poperek slova ne skazhet.
Zdes' zhe,  v Razdorah,  kramol'nik na kramol'nike,  tak i norovyat tebya
unizit'.  I upravu na gul'tyaev ne syshchesh',  pochishche boyar vykobenivayutsya.
Gilevshchiki!  Na nih by carya Ivana  Groznogo  napustit',  vot  to-to  by
hvosty podzhali. Car' kramol'nikov terpet' ne mog chut' chto - i golovu s
plech.  Nikogo ne shchadil,  ni boyarina blizhnego, ni syna rodnogo. Strashen
byl v gneve gosudar', strashen!
     A vot car' Fedor Ivanovich ne v batyushku.  Hil, tshchedushen, smiren. V
postah  i  v  molitvah  provodit dni svoi.  "Car'-ponomar'",  - tak na
Moskve ego klichut.  Tyazhko  emu  Rus'yu  upravlyat',  robok  on  v  delah
derzhavnyh.  Vokrug smuta shiritsya,  narodishko buntuet,  no car' upovaet
lish' na odnogo boga.  Dobro Boris Godunov est' na Moskve,  a to  by  i
vovse beda.  Boyarin mudr i vlastolyubiv, no i emu dela vershit' nelegko.
Okrainy zapolneny buntashnoj chern'yu.  Osobenno mnogo vorovskih lyudej  v
Dikom Pole. I net na nih knuta. Derzyat, svoevolyat, carevy ukazy rushat.
Bogootstupniki!  Pravda,  ne vse  tut  kramol'niki.  Kazach'i  starshiny
namereny s Moskvoj ladit'.  Oni zhivut bogato i ne hotyat zadorit' carya.
Bogdashka Vasil'ev davno o mire pomyshlyaet.  No  smozhet  li  on  ulomat'
povol'nicu? Hvatit li uma u razdorskogo atamana?"
     Kurakin i Vasil'ev vstretilis' s glazu na glaz.  Il'ya  Mitrofanych
skazal nedovol'no:
     - Myatezhny  tvoi  kazaki,  Bogdan  Andreich.  I  caryu,  i  poslu  -
beschest'e. SHibko ognevaetsya gosudar'. |koe vorovstvo na Donu!
     - Ne serchaj,  boyarin.  More poshumit i stihnet,  - smirenno molvil
Vasil'ev,  podvigaya  carevu  poslanniku  kubok  vina  i chashu s krasnoj
ikroj.
     - A  tak li?  |tih smut'yanov odin lish' pogost utihomirit.  Mnitsya
mne,  ne unyat' tebe ih,  Bogdan Andreich.  Ne bol'no-to  slushayutsya  oni
atamana. Ty im vdol', a oni poperek.
     - Gorlopanov na Donu hvataet,  - hmyknul Vasil'ev.  - No ved' i u
vas na Moskve v slobodah krichat. Byval na posade, vedayu.
     - Da chto nashi!  - vzvilsya boyarin. - Ne uspeet yazyk vysunut' - i v
zheleza. Na Moskve, ataman, smut'yany v zastenkah sidyat.
     - Nu,  zdes' ne Moskva,  boyarin.  Na Donu temnicam ne  byvat',  -
nahohlilsya Vasil'ev.
     - Vot to i hudo!  - eshche bolee vskinulsya Kurakin.  - Ne bylo u vas
poryadka i ne budet. Narod nado v uzde derzhat'!
     - V uzde?  Ne to rechesh',  boyarin. My na to i kazaki, chtob po vole
hodit'.
     - Storonu kramol'nyh lyudishek derzhish', ataman! Zaodno s vorami!
     Vasil'ev potemnel v lice.
     - Na Donu vorov net,  boyarin.  Zdes' kazaki.  I  pomysly  nashi  o
derzhave, a ne o lihom dele.
     - O derzhave? |to golyt'ba-to o derzhave?
     Kurakin dazhe  zadohnulsya  ot vozmushcheniya.  Boroda ego zadergalas',
glaza okruglilis'.
     - Da  vy vsej Rusi pomeha!  Ne bud' vas,  Moskva by zhila v pokoe.
Car' by ne slal strel'cov na okrainy.
     - Car'  na nas strel'cov,  a my togo carya grud'yu prikryvaem.  Vot
tak-to, boyarin.
     - |to   vy-to  grud'yu!  -  sorvalsya  na  krik  Kurakin.  -  Vory,
razbojniki!
     - Grud'yu, boyarin, - vesko povtoril Vasil'ev. - Kazy-Girej na Rus'
idet, i my ego zdes' ostanovim.
     Kurakin opeshil: o nabege tatar on eshche nichego ne slyhal. Uzhel' i v
samom dele basurmane hlynut?  Tut ne stol'nyj  grad,  mozhno  i  golovy
lishit'sya.
     - Dopodlinny li vesti, ataman?
     - Dopodlinny, boyarin. Skoro tatary budut u Razdor.
     Kurakinu stalo ne po sebe, mysli ego lihoradochno zametalis', i on
uzhe  pochti  sovsem zabyl o svoem gneve k razdorskoj vol'nice.  Boyarina
obuyal strah, i etu peremenu v ego lice horosho ulovil Vasil'ev.
     - Han pojdet so vsem vojskom.  Budet zharko,  boyarin, - ne skryvaya
ironii, promolvil ataman.
     "Gospodi, mat'-bogorodica!  Ugodil zhe v samoe peklo, - rasteryanno
ahal Il'ya Mitrofanych.  - Uzh luchshe v opale u  gosudarya  byt',  chem  pod
nosom tatarina sidet'.  Oj, liho tut! Kak ne hotelos' v Razdory ehat',
da car' prikazal. I ne car' vovse. Boris Godunov imenem carya povelel".
"Poezzhaj,  Il'ya Mitrofanych, i privedi kazakov k poslushaniyu". Privedesh'
ih!  Razbojnik na razbojnike. Von i Vasil'ev kurazhitsya. No poshto togda
na Moskvu tajnogo gonca prisylal?  CHtob carya ulestit',  a samomu vnov'
razboem promyshlyat'?  Hiter zhe,  Bogdashka,  lukav... A mne-to kak byt'?
Tut ostavat'sya opasno".
     Kurakin vzoprel, glaza ego poteryanno zabegali po stolu.
     - Vypej, boyarin, - vnov' pridvinul kubok Vasil'ev.
     Kurakin vypil,  zakusil ikroj, i emu malost' polegchalo. Ataman zhe
opyat' napolnil kubki.
     - Eshche po edinoj, boyarin. Za zdravie gosudarya vseya Rusi!
     Za gosudarya ne vypit' - greh. Osushil boyarin kubok do dna i vskore
obmyak,  raskrasnelsya;  skinul shubu s plech, ostavshis' v sinem barhatnom
kaftane.
     - Carya-to hot' izvestili?
     - Izvestili, boyarin. Han vrasploh ne zastanet.
     - A sami-to kak? Neshto ordy ne boites'?
     - V Dikom Pole zhivem,  boyarin.  Soberem v Razdory stanicy i budem
otbivat'sya...  Da vot odno hudo,  - Vasil'ev nahmurilsya.  - Malovato u
nas  porohu,  svinca  i yader.  Pushechnogo zel'ya i na sedmicu ne hvatit.
Tatary zhe,  byvaet,  mesyacami kreposti berut.  A pro hleb  i  gutarit'
necha. Oskudeli, boyarin. Car' nam tri goda hleba ne prisylaet.
     - Gnevaetsya na vas car'. Basurman zaderite, beglyh ukryvaete?
     - Basurmane nas sami zadoryat...  A vot o beglyh osobaya rech'.  Tut
nam, boyarin, porazmyslit' nado. Krepko porazmyslit'.
     Vasil'ev kinul    na   boyarina   pytlivyj   vzglyad,   i   Kurakin
nastorozhilsya.
     - Porazmyslim, ataman. Za tem k tebe i pritashchilsya. O beglyh boyare
pushche vsego v zatuge. Nadobny oni nam, ataman, oh, kak nadobny!
     - Vam nadobny,  a Donu - pomeha,  - naugryumilsya Vasil'ev.  - Hot'
sejchas vydal by do edinogo.
     - Vot i slava bogu! - vozradovalsya Kurakin. - Vot za to i vyp'em.
     Bogdan Vasil'ev davno nosil v sebe tajnyj umysel  -  otgorodit'sya
krepkoj stenoj ot beglogo lyuda, ot kotorogo on videl vse bedy na Donu.
"CHem bol'she golyt'by!  - ne raz govoril on svoim doverennym starshinam,
-  tem  bol'she  golodu i napastej".  Don kak ni velik,  no vseh emu ne
prokormit'.  A  golyt'ba  pret  i  pret,  gde  tut  hleba   nabrat'sya.
Starozhilye,  domovitye kazaki uzh skol' let na beglyh kosyatsya. Oni im -
poperek gorla.  Pridut na Don - ni kola,  ni dvora,  glotki derut: "Vy
tut razzhilis',  dvory ot bogatstva lomyatsya,  a my bosy i nagi. Ajda na
poganyh! Ajda na Volgu kupchishek grabit'!" I nachinaetsya bucha. Pojdut na
razboj,  a pered carem otvechat' vsemu Donu.  I net togda ni hleba,  ni
zel'ya. Vot i vyhodit: beglogo prigreesh', ot carya upryachesh', a domovitym
-  potuzhe  gashnik  podtyagivat'  da  za svoe dobro opasat'sya.  Golyt'ba
vot-vot na starozhilyh kinetsya,  i togda  pojdet  takaya  zavaruha,  chto
vovek  ne  rashlebat'.  A  zavaruhi  Vasil'ev  ne hotel.  Donom dolzhny
vladet' krepkie domovitye kazaki,  te, chto davno naduvanili dobra i so
vsemi zhazhdali zamireniya: bud' to tatarin, turok ili povolzhskij nogaec.
Don ustal ot besprestannyh vojn i nabegov.
     Posle tret'ego  kubka  Kurakin  i  vovse  poveselel  -  vino bylo
krepkoe, - no Vasil'ev posmotrel na boyarina smuro.
     "Zadavili muzhika,  vot i bezhit na Don. Net by chutok slabinu dali,
gospoda vislobryuhie!"
     Kurakin, ne  zamechaya  nasuplennogo vzglyada atamana,  navalilsya na
sned', blago na stole bylo vsego dovol'no. Osvedomilsya:
     - Kogda zh za beglyh voz'mesh'sya, Bogdan Andreich?
     - A vot kak ot krymca otob'emsya, tak i voz'mus'.
     - Tyazhelen'ko budet,  ataman.  Beglyh prorva. Tyshchami lezut na Don,
streleckie zastavy ne upravlyayutsya. U menya von polsta orataev sbeglo, a
pymali tol'ko troih. Mudreno muzhika ostanovit'.
     - Mudreno,  boyarin. No ezheli krepko za nego vzyat'sya, - ostanovim,
ne pustim na Don.
     - Da kak krepche-to, ataman?
     - A vot tak,  boyarin,  - Vasil'ev glyanul na dver' i pridvinulsya k
Kurakinu.  - Nado vkupe s Moskvoj brat'sya.  Odnih carevyh zastav malo.
Myslyu svoih doncov postavit'.
     - Svoih?  - ozadachenno protyanul  Kurakin.  -  |tih-to  smut'yanov?
Pustoe rechesh', ataman. Naslushalsya na ploshchadi.
     - Krichali bol'she iz golodrancev.  No est' u nas i dobrye  kazaki,
te, chto na Donu izdavna. Ih u nas tysyachi. Soberem iz domovityh stanicy
- i v Verhov'e. Ni odin beglyj ne proskochit.
     - A noneshnyh gorlopanov kuda denesh'?  U tebya ih,  pochitaj,  celaya
rat'.
     Vasil'ev k Kurakinu eshche tesnee.
     - I gorlopanam syshchem mesto.  Lish' by  car'  pomog...  YA  vot  chto
mekayu,  boyarin. Golyt'ba v nabeg prositsya. Davno norovit v pohod ujti.
I pust' idet!
     - Kuda zh, ataman?
     - Na Volgu,  boyarin. Vas, boyar, gromit' da kupchishek zorit'. Pust'
snaryazhayutsya.
     Kurakin otoropelo glyanul na Vasil'eva.
     - Rehnulsya, ataman! Da myslimo li delo golyt'bu na boyar napushchat?
To bunt!
     - Pogod',  boyarin,  ujmi gnev.  Ne na bunt prizyvayu.  Pomysly moi
inye. I car' budet dovolen, i na Donu stanet spokojno.
     - Ne razumeyu tebya, Bogdan Andreich, nikak ne razumeyu.
     - Sejchas urazumeesh',  boyarin.  No hochu upredit',  - razgovor  nash
derzhi v tajne velikoj. Inache ni mne, ni tebe golovy ne snosit'.
     - Ne  boltliv  ya,  Bogdan  Andreich.  Bogom  klyanus',   -   istovo
perekrestivshis', zaveril Kurakin.
     Vasil'ev podnyalsya i tolknul nogoj dver'.  V senyah nikogo ne bylo.
Ataman  vnov'  podsel  k  boyarinu,  no zagovoril ne srazu,  vse eshche ne
reshayas' vyskazat' zadumannoe.
     - Koli  ot  tatar  otob'emsya,  golyt'be  v kurenyah ne usidet' - v
nabeg podastsya. Mnogie s Dona ujdut, to i dobro. Durnuyu travu - s polya
von.  Pridet golyt'ba na Volgu, zahochet kupcov i boyar zorit', a ugodit
v kapkan.
     Kurakin vnov'  neponimayushche  glyanul  na  Vasil'eva,  i tot nakonec
proyasnil:
     - O razbojnom pohode izveshchu na Moskvu. Boris Godunov uzh skol' let
pomyshlyaet pokonchit' s kramoloj na Donu.  Vot i pust' izvodit. Prikazhet
snyat' carevu rat' s Oki - i konec golodrancam. Uyasnil, boyarin?
     - Vot ty kakov,  - krutnul golovoj  Kurakin.  -  Kovaren,  Bogdan
Andreich, oh, kovaren. Uzhel' svoih doncov ne zhal'?
     - Kakie oni "svoi"?  - zhelchno otmahnulsya Vasil'ev.  - Oni  dobrym
kazakam zhit'ya ne dayut. Ne nuzhny oni Donu!
     V tot zhe den' Kurakin zaspeshil v Moskvu.


                         KRYMSKIJ POVELITELX

     Vskore vse kazach'e Ponizov'e sobralos' v Razdorah.  Pokinula svoyu
stanicu i rodnikovskaya povol'nica vo glave s atamanom Bolotnikovym.
     Razdory gotovilis' k osade.
     Pushkari i zatinshchiki chistili pushki,  pishchali i samopaly,  vozili  k
naryadu kartech', yadra i bochki s zel'em. Kazaki volokli na steny brevna,
kolody i kamennye glyby, vtaskivali na zatinnyj pomost mednye kotly so
smoloj.  V  kuznyah  bez  umolku  gromyhali  moloty:  byvshie  posadskie
remeslenniki kovali mechi i kop'ya,  pleli kol'chugi,  zakalivali v chanah
sabli  i  tochili  strely.  (Naryad - v Moskovskoj Rusi - artillerijskie
orudiya (pushka) vmeste s boepripasami k nim.)
     Mnogie kazaki  pribyli  v  Razdory  po Donu;  na beregu skopilis'
sotni  chelnov,  budar  i  strugov.  Bolotnikov  kak-to   posmotrel   s
krepostnoj steny na suda i pokachal golovoj.
     - Ne delo, kazaki. Nado ubirat' strugi.
     - Poshto? - ne ponyal ego Fed'ka. - Strugi mogut i ponadobit'sya.
     - Tataram,  Fedor.  Pridut i spalyat.  A togo huzhe  -  rov  sudami
zavalyat i pod samyj tyn pereskochat. Delo li?
     - Ne delo, druzhe, - kivnul Bersen'.
     - Razumno  Bolotnikov  gutarit,  -  podderzhal  Ivana kazak Grishka
Soloma. - Tatary nam lish' spasibo skazhut. Ubirat' nado strugi.
     - Uzhel' v gorod tyanut'? Pup sorvesh', - molvil Vasyuta.
     - Tyazhelen'ko, - vzdohnuli kazaki.
     - Poshto v gorod?  Strugi dlya vody ladili. Upryachem v plavnyah, i ni
odin poganyj ne syshchet.  Bez struga na Donu - kak bez konya. Avos' eshche i
na more soberemsya. Tak li, doncy?
     - Tak, detinushka! Nel'zya nam bez strugov!
     V tot zhe den' vse suda byli nadezhno ukryty v donskih plavnyah.
     Razdory zhdali vestej.  Tri raza na dnyu v gorod pribyvali dozornye
i donosili:
     - Tiho v stepi. Tatar ne vidno.
     - Na kurganah molchat.
     Doncy nedoumevali:
     - A, mozhet, ordyncy storonoj proshli? Vzyali da i mahnuli Muravskim
shlyahom.
     - I to verno, sakma torenaya. Poshto orde kryuk davat'?
     Odnako na drugoj den' gutarili inoe:  storozhevye  kurgany  ozhili,
zadymili  kostrami.  Pervymi  zaprimetili  tatar dozornye rodnikovskoj
storozhi. Kazak Emoha, napryazhenno vglyadyvayas' v step', vdrug podtolknul
loktem soseda-povol'nika.
     - Glyan', Denya. Neboskat budto pochernel. Al' tuchi nabegayut?
     - Zryu... Kolyshutsya tuchi-to... Da to zh orda, Emoha!
     - Orda?.. Uzh bol'no velika. Ves' neboskat v sutemi.
     - T'ma-t'mushchaya! Orda, Emoha!
     Kazaki pospeshno zapalili koster;  nad vysokim kurganom vzmetnulsya
stolb  dyma.  Emoha  i  Denya  vskochili  na konej i streloj poneslis' k
sosednemu dozoru,  raspolozhennomu v dvuh verstah.  No tam  dym  totchas
uvideli  i  zapalili  na  kurgane svoj koster;  zatem vzvilis' dymy na
tret'em i chetvertom kurganah...
     Han Kazy-Girej  dvinulsya  na  Rus'.  Neskol'ko let on gotovilsya k
etomu nabegu.  On zhazhdal dobychi i mesti.  Poslednij bol'shoj  pohod  na
urusov  byl  neudachen.  Kazy-Girej  uspeshno doshel do Moskvy,  zahvatil
bogatyj yasyr' i nagrabil mnogo dobra; ostavalos' vzyat' stolicu urusov.
No  russkaya  rat',  vstavshaya  pod  Moskvoj,  razbila  hanskie tumeny i
pognala v step'.
     Tshcheslavnyj Kazy-Girej ne ostavil mechty o zahvate stolicy urusov.
     - YA pokoryu Rus'!  - krichal on svoim priblizhennym.  - Moskva budet
lezhat' u moih nog.  Nevernym ne ustoyat' protiv moih slavnyh bagaturov.
S nami allah! (Bagatur - bogatyr'.)
     Vzglyad Kazy-Gireya  ostanovilsya  na  tureckom  pashe,  pribyvshem  v
Bahchisaraj iz Car'grada.
     - Gotovy li tvoi yanychary, Ahmet?
     Statnyj ryzheborodyj pasha v vysokoj beloj chalme i shelkovom  halate
s rubinovymi pugovicami uchtivo sklonil golovu.
     - Gotovy,  velikij han.  Sultan sultanov i car' carej, povelitel'
zemel'  Magomet  Tretij  v  velikom gneve na moskovskogo gosudarya.  On
vydelil  iz  svoego  vojska  tridcat'  tysyach  spahov  i  yanychar.   Oni
besstrashny,  kak l'vy.  Vmeste s tvoimi bagaturami oni ispepelyat Rus'.
(Spahi - tureckaya konnica.)
     Krymskij han  znal,  chto  sultan Magomet davno nedovolen Moskvoj.
Derzost' urusov ne znaet granic:  oni ne tol'ko posyagayut  na  Krymskoe
hanstvo,  no  i  protyagivayut  ruki  k Iverii,  Kahetii i Kabarde,  oni
zaigryvayut s Persiej - zaklyatym vragom Osmanskoj imperii.
     Osobuyu zabotu  vyzval  u  sultana  gorod  Azov - opornaya kamennaya
krepost' Osmanskoj imperii.  CHerez Azov prohodil naibolee ozhivlennyj i
naibolee  pribyl'nyj  dlya Stambula torgovyj put'.  No vot Azovu nachali
ugrozhat' russkie.  Donskie kazaki poselilis' pochti u samogo  goroda  i
pomyshlyali  zahvatit'  krepost',  chtob  svobodno,  bez pomeh vyhodit' v
CHernoe more i grabit' poberezh'e Osmanskoj imperii.  Kazaki  na  sotnyah
strugov proskakivali mimo Azova i napadali na Izmail i Ochakov, Sinop i
Trapezund, Kafu i Sudak. Poyavlyalis' strugi i pod samym Car'gradom.
     Neslyhannaya derzost'  donskoj povol'nicy privodila "carya carej" v
yarost'.  On posylal na kazakov galery s umelymi v morskom boyu turkami.
Te  rasstrelivali  struti iz pushek,  topili i podzhigali suda ognennymi
yadrami,  i vse zhe mnogie strugi beznakazanno vozvrashchalis' s dobychej na
Don. Kazaki byli smely, hitry i izvorotlivy, oni ne unimalis' i redkij
god ne vyhodili v CHernoe more.
     Azov nado bylo ukrepit',  chtob navsegda pregradit' put' russkim v
morskie vladeniya sultana.
     Magomet poslal   v   krepost'   bol'shoj   ognestrel'nyj  naryad  i
mnogotysyachnoe vojsko otbornyh yanychar.
     Ne pozhalel sultan vydelit' yanychar i dlya krymskogo nabega.
     - Kazakov nado unichtozhit', ih gorodki predat' ognyu!
     Kazy-Girej vnachale  pomyshlyal  obojti  Razdory storonoj.  On hotel
idti na Moskvu davno izvedannym putem - Muravskim shlyahom. No on ne mog
oslushat'sya  svoego syuzerena i poslal na Razdory dva tumena pod nachalom
otvazhnogo murzy Dzhanibeka. Prikazal emu:
     - Razdory steret' s lica zemli!  Tak velit allah. Kazakov v yasyr'
ne brat',  vseh rezat' do edinogo.  Kolodcy  otravit',  step'  vyzhech',
prevratit' Don v mertvuyu pustynyu!
     - YA vypolnyu  tvoyu  volyu,  moj  povelitel',  -  skloniv  golovu  i
prilozhiv ruki k grudi, tverdo skazal murza.


                        PO ZAVETAM CHINGIS-HANA

     Iz stepej na Razdory grozno naplyvala tatarskaya orda.
     Gudela zemlya ot topota kopyt, sharahalis' pticy i zveri ot vizga i
voya naezdnikov. Tatary neslis' k glavnomu kazach'emu gorodu.
     Minovav Perekop, Dzhanibek povel tumeny Muravskim shlyahom, no cherez
trista verst on povernul vojsko napravo i stupil na Kalmiusskuyu sakmu,
gde vskore dolzhny byli nachat'sya kazach'i gorodki i stanicy.
     No pervoe zhe donskoe stanovishche okazalos' pustym;  v zemlyankah  ne
bylo  dazhe drevnih starikov i staruh.  Tishinoj i zapusteniem vstretili
Dzhanibeka i drugie stanicy.
     "Hudaya primeta,  -  podumal  murza.  -  Urusy  uznali  o pohode i
predupredili Moskvu".
     Odnako osoboj trevogi ne bylo: Moskva - delo hana Kazy-Gireya, emu
zhe nadlezhalo vzyat' Razdory.
     Vnachale tatary  shli  ostorozhno;  pryacha tumeny ot kazach'ih stepnyh
raz容zdov,  oni kralis' po loshchinam i ovragam, noch'yu ne razvodili ognej
i  vo  vse  storony  rassylali  lovkih  yurtdzhi;  no  kogda  orde stali
popadat'sya pokinutye stanovishcha, Dzhanibek povel vojsko v otkrytuyu.
     Na pyatyj den' yurtdzhi donesli:
     - Razdory blizko, dostochtimyj murza. Poldnya puti - i vojsko budet
u kreposti.
     Dzhanibek ostanovil tumeny na otdyh.  Tak bylo vsegda:  prezhde chem
pristupat' k boyu,  orda dva-tri dnya vosstanavlivala sily.  Tak zaveshchal
velikij CHingis-han.
     Provornye slugi prinyalis' stavit' pohodnyj shater. Vskore Dzhanibek
vossedal na vysoko  vzbityh  podushkah  i  tyanul  kal'yan.  Na  murze  -
belosnezhnaya  chalma  iz tonchajshej tkani,  useyannaya zhemchugom i almazami,
parchovyj  halat  s  shirokim  zolotym  poyasom,  usypannym  samocvetami,
krasnye  saf'yanovye  sapogi  s  naryadnoj  vyaz'yu.  (Kal'yan  - vostochnyj
kuritel'nyj pribor,  v kotorom tabachnyj dym ochishchaetsya,  prohodya  cherez
sosud s vodoj.)
     SHater uveshan buharskimi kovrami i dorogimi strujchatymi materiyami.
Okna  shatra  uzkie,  skupo  propuskavshie  svet,  no  v  vysokih mednyh
svetil'nikah yarko polyhayut tolstye svechi iz baran'ego sala.
     Dzhanibek velichav i spokoen, ego ne gnetut tyazhkie dumy. On uveren:
Razdoram ne ustoyat' protiv ego vojska.  Azovskij Ahmet-pasha plyvet  po
Tanu  s  bol'shim  ognestrel'nym  naryadom.  Skoro  on  prisoedinitsya  k
Dzhanibeku i udarit svoimi pushkami po kazach'ej kreposti.  Murzu i  pashu
zhdet  bogataya  dobycha,  u  kazakov  vsegda  est'  chem pozhivit'sya.  Oni
nagrabili mnogo dobra,  i teper' vse ono v Razdorah.  (Tan  -  drevnee
nazvanie Dona.)
     Po shatru zabarabanil dozhd'.  Dzhanibek spolz s podushek i razdvinul
shelkovyj polog. Nad ordoj navisli nizkie temnye tuchi. No i nenast'e ne
obespokoilo murzu:  stepnoj dozhd' ne dolog,  vskore  s  Manycha  pridet
veter i uneset tuchi za Tan.
     V shatre stalo prohladnej.
     - Prinesite  mangal,  -  prikazal Dzhanibek slugam.  Te kinulis' k
v'yuchnym  zhivotnym,  a  zatem  vtashchili  v  shater  pohodnuyu  zharovnyu  na
glinobitnoj podushke.  Slugi razduli ugli,  raskalili mangal, i v shatre
stalo teplo.
     - Dostarhan!  - razdalos' novoe povelenie Dzhanibeka. (Dostarhan -
ugoshchen'e,  a takzhe  naryadnaya  skatert',  rasstilaemaya  dlya  pirshestva.
Obychno tatary pered bitvoj ustraivali malyj dostarhan,  a posle pobedy
- bol'shoj.)
     Na piru murza gromko i hvastlivo proiznes:
     - Segodnya - malyj dostarhan,  no ne projdet i semi  lun,  kak  my
budem  sidet'  za  bol'shim  pirom.  I  prisluzhivat'  nam  budut ne eti
chernomazye raby, a urusy-kazachki.
     - My davno znaem tebya, nesravnennyj Dzhanibek, - l'stivo zagovoril
temnik Vahty.  - Ty velikij voin. V serdce tvoem net straha. My pomnim
tvoi  pohody na Valahiyu,  Moldaviyu i Pol'shu.  I vsegda ty byl udachliv,
prinosya  krymskomu  povelitelyu  bogatuyu  dobychu.  Teper'  pered  toboj
kazaki. Im ne ujti ot karayushchego mecha Dzhanibeka!
     - Ne ujti!  - zakrichal drugoj temnik,  gruznyj,  zaplyvshij  zhirom
murza Saip. - My pereb'em ih, kak sheludivyh sobak! Velikij allah davno
serdit na  prezrennyh  inovercev.  Oni  ugnali  moi  luchshie  tabuny  i
pograbili ulus na Kolchike. YA ostalsya bez yasyrya i konej. Moi zheny delyat
gryaznoe lozhe s urusami.  (Kolchik - pritok reki Kalmius,  vtekayushchej,  v
Azovskoe more.)
     - Horosho  eshche  svoyu  golovu  ne  poteryal,  -  usmehnulsya  molodoj
tysyackij  Davlet.  -  Do samogo Perekopa bezhal ot kazakov nash otvazhnyj
murza.
     Glaza Saipa nalilis' krov'yu, debelaya ruka stisnula rukoyat' krivoj
sabli.
     - YA potomok velikogo hana Batyya, i nikto ne smeet obvinit' menya v
trusosti!
     - Batu-han nikogda ne pokazyval spinu urusam,  - vnov' yazvitel'no
proiznes Davlet.
     Saip vskochil, besheno vzvizgnul i vyhvatil iz nozhen sablyu.
     - YA ub'yu tebya, sobaka!
     Dzhanibek kivnul  turgaduram i te,  moguchie i svirepye,  zakrutili
ruki temnika za spinu.
     - Syad',  Saip,  -  spokojno  skazal  Dzhanibek.  - YA pozval vas na
dostarhan ne dlya rugani.  Kazhdyj dokazhet svoyu udal' na pole  brani,  i
tot,  kto  pervym  vorvetsya  v Razdory,  budet udostoen osoboj milosti
Kazy-Gireya. A sejchas pejte horzu i lyubujtes' moimi plyasun'yami.
     Dzhanibek hlopnul   v   ladoshi,   i  raby  kinulis'  iz  shatra  za
nalozhnicami.  YAvilis' troe:  persiyanka,  grechanka i kahetinka. Vse oni
byli  neobychajno  strojny  i  krasivy.  Bol'sheglazye,  yunye,  v legkih
prozrachnyh odezhdah,  oni poslushno vstali vozle Dzhanibeka. Tot vzmahnul
rukoj,  i v shatre zazvuchali zurny; plyasun'i totchas sorvalis' s mesta i
s ulybkoj nachali svoj tanec;  ih  gibkie,  polugolye  tela  zamel'kali
vokrug dostarhana.
     Tysyackie i  temniki  pili,  eli  i  pohotlivo  pozhirali   glazami
dzhanibekovyh nalozhnic.
     Murza dovol'no poglazhival korotkuyu, podkrashennuyu hnoj borodu; ego
tancovshchicy   mogli  ukrasit'  lyuboj  garem,  sam  tureckij  sultan  ne
otkazalsya by ot takih nalozhnic.  V  Razdorah  Dzhanibek  dobudet  novyh
yasyrok.  Kazachki  Tana  -  krasivejshie  v  mire.  Skoree by vzyat' etot
derzkij gorod.
     Vseh bol'she  pil  na  dostarhane  temnik Saip.  On koso glyadel na
Davleta i osushal chashu za chashej. Kogda zhe ugoshchenie konchilos', temnik ne
smog podnyat'sya s kovra.
     - Slab ty,  Saip,  - usmehnulsya Davlet.  - Teper' tebe i sabli ne
vynut'.
     Temnik v otvet lish' chto-to nevnyatno  proburchal  i  vsem  gruznym,
tyazhelym telom rasplastalsya na kovre.
     - Unesite murzu, - prikazal rabam Dzhanibek.
     Kogda vse  pokinuli shater,  Dzhanibek povernulsya k odnomu iz svoih
turgadurov:
     - Mengli ko mne.
     To byla odna  iz  nalozhnic.  Sluzhanki-rabyni  prinyalis'  obryazhat'
Mengli dlya murzameckogo lozha.  Oni razdeli ee, raschesali chernye gustye
volosy, promyli ih v vode.
     - Ponravlyus'  li  ya gospodinu?  Naryadite menya v luchshie odezhdy,  -
ruchejkom zhurchala Mengli.
     - Ty prekrasna.  Gospodin budet dovolen toboyu,  - skazali rabyni,
vdevaya v ushi nalozhnicy yarkie rubinovye podveski.
     Vskore Mengli stoyala u lozha.  Turgadury pokinuli shater.  Dzhanibek
pridirchivo osmotrel persiyanku i laskovo ulybnulsya.
     - YA   podaryu   tebe  v  Razdorah  malen'kogo  kazachonka  i  mnogo
ukrashenij.
     Mengli rasprosterlas' u nog murzy.
     - Spasibo, moj vlastelin.
     - A teper' podnimis' i plyashi.
     Dzhanibek opustilsya na lozhe.  Sejchas Mengli budet tancevat' tol'ko
dlya nego.  On lyubil smotret' na ee izvivayushcheesya, polnoe strasti, telo.
Kak vsegda, posle tanca, Dzhanibek nakidyvalsya na Mengli i sryval s nee
prozrachnye odezhdy.
     Rano utrom k shatru yavilsya telohranitel' Saipa.
     - Murza mertv, - besstrastno proiznes turgadur.
     Prishlos' narushit'  pokoj  Dzhanibeka.  Poluchiv  stol'  neozhidannuyu
vest', Dzhanibek razgnevanno sprosil:
     - Ego zarezali?
     - Net, povelitel'. Murza Saip umer svoej smert'yu.
     - Opilsya horzoj?  YA vsegda govoril,  chto vino i nalozhnicy istochat
ego sily.
     - Takova volya allaha, - skrestiv na grudi ruki, smirenno proiznes
Davlet.
     - Ty prav,  murza.  Dlya pohoda nuzhny dzhigity,  a Saip  upodobilsya
lenivomu ishaku. Allah nakazal Saipa,- prezritel'no proiznes Dzhanibek.
     Saip byl znatnym voinom,  i horonili ego s pochestyami, po drevnemu
mongol'skomu obychayu. Iz kazhdogo tumena bylo vydeleno po shest' chelovek,
kotorye s kirkami prishli k murzameckomu shatru i prinyalis'  ryt'  nishu.
Mogilu  ukrasili  kovrami,  ustroili  v  nej  pyshnoe  lozhe.  Nukery  i
turgadury prinesli  v  usypal'nicu  oruzhie  Saipa:  zolochenyj  shlem  i
serebristuyu  kol'chugu,  krivoj  mech  v  dorogih  nozhnah  s kamen'yami i
kruglyj krasnyj shchit.  Raby Saipa polozhili  vokrug  lozha  lyubimye  veshchi
gospodina, postavili zolotye i serebryanye sosudy s vinami i napitkami.
     Rovno v polden' pechal'no zapeli zurny. Tumen Saipa upal na koleni
i   prinyalsya   sovershat'   namaz.   Sedoborodye  mully  hodili  vokrug
usypal'nicy i,  vskidyvaya ruki nad  golovoj,  prosili  allaha  prinyat'
"pravovernogo syna zemli na svyashchennoe nebo". (Namaz - molitva.)
     Vyli nalozhnicy  i  rabyni,  molilis'  voiny,  protyazhno  i  gromko
vzyvali k musul'manskomu bogu mully. Ston i plach stoyal nad tumenom.
     Turgadury vynesli Saipa iz shatra i ponesli  v  nishu.  Voj  i  rev
usililsya, eshche pechal'nee zazveneli zurny.
     Dzhanibek, oblachivshis' v traurnuyu odezhdu,  podoshel k usypal'nice i
prikazal:
     - Privedite molodogo konya.
     Nukery totchas priveli belogo zherebca s krasnym hvostom.  Dzhanibek
vzyal konya za uzdu i vytyanul iz nozhen sablyu.
     - Pravovernye!  - gromko voskliknul on.  - Pust' goryachaya krov' ne
ostynet v zhilah temnika Saipa!
     Dzhanibek udaril  sablej po konskoj shee.  ZHerebec ruhnul na zemlyu,
iz shei hlynula temnaya krov'.
     Dzhanibek napolnil chashu, vypil.
     Vnov' zhalobno zazveneli zurny. Voiny, zakonchiv namaz, podnyalis' s
zemli  i  razoshlis'  po  svoim  yurtam.  Teper'  ni odin chelovek ne mog
podojti k usypal'nice Saipa; nado zhdat' polunochi.
     Zaryvali mogilu,  kogda  nad step'yu pokatilas' luna.  Usypal'nicu
okruzhili shamany v lohmatyh  shubah,  uveshannyh  zvonkimi  kolokol'cami,
cvetnymi lentami i derevyannymi idolami.  U kazhdogo shamana - malen'kij,
tugoj buben.
     Pochti do rassveta prodolzhalas' ih neistovaya, koldovskaya plyaska, a
zatem shamany okropili mogilu krov'yu ubitogo berkuta i ushli v step'.
     - Pora dzhigity!  - voskliknul sidevshij na kone Dzhanibek i,  ogrev
zhil'noj plet'yu molodogo i sil'nogo argamaka,  pomchalsya k  usypal'nice.
Za nim, s voem i vizgom, tronulas' otbornaya sotnya nukerov.
     Dzhanibek proehal po mogil'nomu holmu i totchas povernul nazad.  To
zhe sdelali i nukery.
     Ne proshlo i chasa,  kak mogila sravnyalas' so step'yu,  i teper' uzhe
nichto ne napominalo o meste pogrebeniya murzy Saipa.

     CHerez tri  dnya tatarskaya orda snyalas' so svoih stanovishch i podoshla
k Donu.
     Dzhanibek v容hal na holm i oglyadel Razdory.
     Kazach'ya krepost' stoyala na pravom beregu Dona i byla  ryadom  -  v
verste  ot  Dzhanibeka.  Murza  uzhe  znal ot yurtdzhi,  chto s treh storon
krepost' ogibal vodyanoj rov, a chetvertuyu - zamknul Don.
     "Urusy smetlivy.  Umeyut  stavit'  goroda.  Pridetsya  lezt'  cherez
vodyanoe kol'co i tashchit' k stenam tarany i pushki", - podumal Dzhanibek.
     Murza s容hal  s  holma  i prikazal sobrat' tysyackih i temnikov na
kurlutaj. (Kurlutaj - voennyj sovet.)
     - My  u Razdor,  - skazal on.  - Gotovy li temniki vzyat' krepost'
urusov? Govori, Davlet.
     Dzhanibek vperil   ostrye  volch'i  glaza  v  moguchego  zheltolicego
temnika v malinovom chekmene.  Eshche vchera on byl  tysyackim,  segodnya  zhe
Dzhanibek postavil ego na mesto Saipa. On byl iz znatnogo roda Gireev -
molodoj, otvazhnyj i goryachij.
     - Moi  voiny rvutsya v boj,  murza.  Nikakie pregrady ne ostanovyat
moih slavnyh dzhigitov.  Prikazhi - i tumen  segodnya  zhe  voz'met  gorod
nevernyh! - voinstvenno i gordo prokrichal Davlet.
     - A ty chto skazhesh',  Bahty?  Udastsya li nam s hodu vzyat' krepost'
urusov?
     - S  hodu  gorodov  ne  berut.  I  ty  eto  znaesh',  nesravnennyj
Dzhanibek.  Volka  ne  srazu  vynimayut  iz kapkana.  Zverya vnachale nado
oblozhit', - s ulybkoj poglyadyvaya na Davleta, proiznes Bahty.
     - Voinam nuzhna dobycha, oni ne hotyat toptat'sya u sten inovercev, -
nedovol'no skazal Davlet.
     - Vrag  silen  i hiter,  i nikto ne umeet zashchishchat' kreposti,  kak
urusy.  Oni b'yutsya do poslednego voina.  Na stenah srazhayutsya zhenshchiny i
deti, - progovoril Bahty.
     - CHto  zhe  ty  predlagaesh',  temnik?  -  kachnuvshis'  na  shelkovyh
podushkah, sprosil Dzhanibek.
     - To zhe samoe,  chto vsegda delaesh' ty,  naihrabrejshij  murza.  Ty
umeesh'  brat' goroda.  Tebe pokorilis' kreposti Valahii i Bukoviny,  -
pol'stil  Bahty.  Vse  poslednie  mesyacy  on  voshvalyal  voenachal'nika
Dzhanibeka.
     "Han Kazy-Girej ne vechen,  - razmyshlyal temnik.  - I mozhet nastat'
takoj   den',   kogda  bahchisarajskij  tron  opusteet.  Kazy-Girej  ne
pol'zuetsya milost'yu  sultana  Magometa.  Poslednie  pohody  hana  byli
neudachny.  On  ne  popolnil  sultanskuyu  kaznu ni zolotom,  ni bogatym
yasyrem.  A esli i etot nabeg ne  prineset  Kazy-Gireyu  udachi,  to  ego
otpravyat  k  allahu.  Lyudi  sultana horosho pol'zuyutsya yadom i kinzhalom.
Hanskij tron zajmet murza Dzhanibek,  a ya  budu  ego  vizirem.  A  tam,
glyadish', i Dzhanibek ne ugodit sultanu".
     - YA  veryu  v  iskusnogo  predvoditelya  Dzhanibeka.  Vse,  chto   on
prikazhet, prineset nam pobedu! - gromko voskliknul Bahty.
     Starshie voenachal'niki pospeshili podderzhat' temnika:
     - I my verim!
     - Prikazyvaj, Dzhanibek.
     Murza blagosklonno  oblaskal  glazami  Bahty  i  vlastno,  scepiv
korotkimi zhestkimi pal'cami rukoyat' mecha, progovoril:
     - Razdory  ugrozhayut  nashemu  hanstvu  i tureckomu Azovu.  Derzkie
gyaury prishli v step',  no im nikogda ne vladet' Dikim Polem.  Step'  -
kolybel'  tatar.  Tan,  zveri  i pticy dolzhny prinadlezhat' Bahchisarayu.
Razdory - hishchnyj tigr,  no emu bol'she ne ryskat' po nashim kochev'yam. My
ub'em hishchnogo zverya!  Sejchas ya podnimu voinov i okruzhu Razdory.  Tumen
Davleta perejdet Tan i  budet  osazhdat'  krepost'  s  reki.  (Gyaury  -
moskovity, nevernye.)
     - YA gotov, Dzhanibek! YA perejdu Tan i prikazhu moim voinam lezt' na
krepost'! - vskochil s myagkoj saf'yanovoj podushki temnik.
     - Ne speshi,  Davlet.  Segodnya ni odin iz  voinov  ne  polezet  na
krepost', - ohladil pyl temnika Dzhanibek.
     - No pochemu, murza?
     - Odnimi  taranami  Razdor ne vzyat'.  Nado zhdat' pashu Ahmeta.  On
vezet po Tanu pushki.  YUrtdzhi donesli,  chto pasha  zavtra  budet  zdes'.
Poterpi,  moj slavnyj Davlet.  Ne projdet i nochi,  kak my obrushimsya na
prezrennyh gyaurov.
     Dzhanibek rezko   podnyalsya,   pokazyvaya   tem   samym,  chto  sovet
voenachal'nikov zakonchen.
     - Na Razdory, dzhigity!
     V tot zhe chas  tumen  Bahty  i  vojsko  tureckih  yanychar  oblozhili
kazach'yu krepost' so storony Razdorskogo shlyaha.
     Tumen Davleta nachal perebirat'sya na protivopolozhnuyu storonu Dona.
Ordyncy  nabivali kozhanye meshki pohodnoj pishchej,  oruzhiem i odezhdoj,  a
zatem privyazyvali ih k  konskim  hvostam  i  tyanuli  loshadej  v  vodu.
Uhvativshis' za gustuyu, dlinnuyu grivu, voiny plyli ryadom s konyami.
     K poludnyu Razdory okazalis' v ordynskom kol'ce.


                                OSADA

     V kreposti  sobralos' okolo pyati tysyach kazach'ego vojska.  Pribyli
zastavy,  storozhi i stanicy s Severnogo Donca i Ajdara,  Tihoj Sosny i
Bityuga, Hopra i Medvedicy, Ilovli i Manycha.
     Bashni i steny kreposti razbili po stanicam.  Atamany poluchili  ot
kruga  krepkij  nakaz:  stoyat'  hrabro,  ne shchadya golov svoih;  ni odin
ordynec ne dolzhen ochutit'sya na stenah kreposti.
     Zagodya, vdol'  vsego vodyanogo rva,  rasstavili shestnadcat' pushek;
no kogda tatary perebralis' na levuyu storonu Dona, prishlos' peretashchit'
pyat' pushek i na vostochnuyu stenu.
     Rodnikovskaya stanica  Bolotnikova  byla  postavlena   k   Stepnym
vorotam.  Eshche  s  utra  kazaki  zabralis'  na  zatinnyj pomost i zorko
nablyudali za peredvizheniem ordyncev.
     - Vot  eto  skopishche!  -  prisvistnul Denya.  On vsego vtoroj god v
Dikom Pole i nikogda eshche ne videl takogo ogromnogo tatarskogo vojska.
     Bolotnikov vnimatel'no  glyanul  v  ego  lico  i  zametil v glazah
molodogo kazaka smyatenie.
     "Volnuyutsya kazaki. No to ne strah, a oznob pered bitvoj. Nesvychno
v gushche tatar nahodit'sya.  Von ih skol' podoshlo.  Vsyu step' zapolonili!
ZHarko budet.  Ordyncy svirepy, oni pritashchili tarany. Vydyuzhat li steny?
Hvatit li yader i zel'ya u pushkarej?"  -  poglyadyvaya  na  ordu,  podumal
Bolotnikov.
     - Glyan',  robya!  Tatary za Don povalili!  -  prokrichal,  stoyavshij
ryadom s rodnikovskim atamanom, vysochennyj kazak YUrko.
     - Kudy eto oni?.. Neshto na Moskvu? - nedoumenno voprosil Denya.
     - A  vse  tudy,  -  hmyknul  podnyavshijsya  na stenu ded Garunya.  -
Pereplyvut i vstanut.
     - Poshto?
     - Al' nevdomek,  dur'ya bashka? CHtob ot podmogi nas otrezat'. Vdrug
s  Volgi  golyt'ba  pridet,  tut ee tatary i vstretyat.  Ohomutali nas,
Den'ka. Teper' derzhis'!
     - Uzh ne struhnul li, ded? - podtolknul starika Sekira.
     - YA te struhnu!  - oserchal Garunya.  - Ty eshche u matki v podole  ne
lezhal,  a ya uzhe s tatarinom bilsya.  Odna step' znaet,  skol' ya poganyh
posek. A na tebya isho poglyazhu, kakov ty kazak.
     - Poglyadi, poglyadi, ded. U menya tozhe sablya ne zarzhaveet, - veselo
molvil Sekira.
     |tot chernyavyj,  dlinnousyj  kazak nikogda ne unyval,  byl vesel i
bezzaboten;  nichto ne moglo privesti kazaka  v  kruchinu:  ni  golodnye
gody,  ni  lyutye  zimy,  kogda  prihodilos'  nochevat'  pryamo v styloj,
produvaemoj vsemi  vetrami  stepi,  ni  goryachaya  stepnaya  zhara,  kogda
neshchadno  palilo  solnce  i  muchila zhazhda,  ni zlaya tatarva,  to i delo
nabegavshaya na gorodki i stanicy. Slavnyj kazak Sekira!
     - A strugi-to ne zrya upryatali,  - proiznes Vasyuta, posmatrivaya na
levyj bereg Dona, useyannyj ordyncami.
     - Ne zrya,  stanishniki.  Sejchas poganym ih tol'ko i ne hvataet,  -
molvil Emoha, povodya dlinnym gorbatym nosom.
     Vokrug Razdor  na  mnogo  verst cherneli kruglye vojlochnye shatry i
kibitki;  iz  stana  vragov  donosilis'  rezkie,   gortannye   vykriki
tysyachnikov,   sotnikov   i  desyatnikov,  rzhanie  konej,  gluhie  udary
barabanov;  razvevalis' tatarskie znamena iz  belyh,  chernyh  i  pegih
konskih  hvostov,  prikreplennyh  k  drevkam kopij,  ustanovlennye nad
shatrami temnikov i tysyachnikov; dymilis' desyatki tysyach kostrov, raznosya
po stepi ostrye zapahi zharenogo baran'ego myasa i koniny.
     - Mahan zhrut, pogan'! - splyunul Emoha. (Mahan - konina.)
     - A che im?  U krymcev tabunov hvataet.  Vish',  skol' nagnali.  Do
zimy ne prizhrat', - molvil Stepan Netyaga.
     - I baraniny u tatar vdovol', - vzdohnul, lyubivshij sladko poest',
mogutnyj i gruznovatyj Nechajka.
     - I vshej-parazitov u kazhdogo po arbe,  - v ton emu proiznes Ustim
Sekira, slozhiv ruki na grudi i pokachivaya po-bab'i golovoj.
     Kazaki zagogotali,  i  etot neozhidannyj smeh neskol'ko rastopil v
ih serdcah tosklivuyu nastorozhennost'.
     Do samogo  vechera  prostoyali  doncy  na stenah,  no orda tak i ne
rinulas' na pristup.
     "Stranno. Tatary  obychno  neterpelivy,  oni  ne  lyubyat  meshkat' u
krepostej.  |ti zhe pochemu-to vyzhidayut. No chego? Podhoda novyh tumenov?
No  tut  i  bez  nih vsya step' useyana.  Pozhaluj,  na kazhdogo kazaka po
desyatku ordyncev pridetsya.  Togda pochemu zh  ne  lezut?"  -  razdumyval
Bolotnikov, prislonivshis' spinoj k zatinnoj pushke.
     So sten nikto ne uhodil:  tatary  inogda  shturmovali  kreposti  i
noch'yu.  Vecheryali pryamo na pomoste;  hlebali iz mednyh pohodnyh kazanov
myasnuyu pohlebku,  prikusyvaya zhestkimi  suharyami  i  lepeshkami;  zhevali
vyalenuyu i sushenuyu rybu,  zapivaya kvasom. Ni bragi, ni piva, ni vodki v
baklazhkah ne bylo. Atamany osobo nakazali:
     - O  hmele  zabyt',  kak  budto ego i na belom svete net.  P'yanaya
bashka v seche pomeha.  Basurmanin uzhom v'etsya i korshunom kidaetsya, glaz
da  glaz  za  nim.  A  kto  nakaz sej narushit,  tomu posle boya chary ne
davat'.
     I kazaki  ne  pili,  vedali:  slovo  atamana krepko,  da i krugom
zapoved' ustanovlena. Perestupish' - ni car', ni bog tebe ne pomozhet. A
kakoj zhe kazak bez gorilki?
     Za stenami,  v chernoj nochnoj stepi,  plameneli beschislennye yazyki
kostrov,  ozaryaya  krovavo-bagrovym  svetom  holmy i ravninu.  Otovsyudu
slyshalis'  zurny  i  voinstvennye  pesni  tatar,  oni  plyasali  vokrug
kostrov, razmahivaya krivymi sablyami.
     - Teshatsya,  sukiny deti!  -  procedil  skvoz'  zuby  Emoha.  Emu,
goryachemu i zachastuyu neobuzdannomu,  ne terpelos' kinut'sya v samuyu gushchu
vragov.
     - Kop'e im v bryuho! - voskliknul Nagiba.
     - Dubinu na brituyu golovu! - gusto probasil mogutnyj Nechajka.
     I tut poneslos': izdevki, proklyatiya i nepotrebnyj mat, na kotoryj
sposobny tol'ko kazaki. Krik i gvalt stoyal nad krepost'yu.
     Tatary smolkli.  Utihli  zurny,  prekratilis'  plyaski,  neskol'ko
soten ordyncev vskochili na konej i osypali bashni i steny strelami;  no
strely ne doletali: vodyanoj rov otodvinul tatar ot kreposti.
     Bran' i nasmeshki  kazakov  usililis'.  Ustim  Sekira  podnyalsya  s
pomosta na samyj verh steny i velel podat' fakel.
     - Poshto te, Ustyuha? - voprosil Nechajka.
     - Nado, kol' proshu. Ne meshkaj!
     Nechajka protyanul drugu goryashchij fakel,  no  tot  zamotal  chernyavoj
golovoj.
     - Ty mne na verhu nadoben. Lez' syuda!
     Nechajka poslushno polez.
     - A teper' poprosi kazakov utihnut'.  Glotka u  tebya  zverinaya  -
ori!
     I Nechajka zaoral:
     - |gej, doncy-stanishniki! Ujmi mat!
     Krepost' ponemnogu   stihla,   ostanovili   konej   i   tatarskie
naezdniki; stalo slyshno, kak potreskivaet sushnyak basurmanskih kostrov.
     - Sveti na menya, Nechajka. Rech' budu skazyvat'.
     Sekira povernulsya licom k tatarskomu stanu,  podbochenilsya, shiroko
rasstavil nogi i zakrichal chto est' mochi:
     - Slushaj, orda lysaya! Slushaj kazaka donskogo! Slovo imeyu!
     K sotnikam,  tysyachnikam,  temnikam kinulis' tolmachi  i  prinyalis'
userdno perevodit' rech' Sekiry.
     - Prishli vy,  sobach'i deti,  iz  gryaznogo  Bahchisaraya.  Prishli  k
vol'nomu  Donu,  chtoby  krov'yu  nashej nasytit'sya,  chtoby devok i zhenok
kazach'ih silit' i chtob bogatyj yasyr' vzyat'.  Tak  naprasno  staralis',
hari  nemytye!  Zrya  konej  morili,  zrya  v  dal'nij put' snaryadilis'!
Nichego-to vam ne budet:  ni devok,  ni zhenok, ni yasyrya. A budet gulyat'
po  vashim  gryaznym  sheyam  nasha kazach'ya sablya.  Vse tut kost'mi lyazhete,
tvari poganye! Stupajte, koli zhit' hotite, v svoj parshivyj Bahchisaraj!
Stupajte ko vshivomu hanu Gireyu!
     Kazaki zahohotali.  Sotniki, tysyachniki i temniki svirepo zamahali
krivymi  sablyami:  derzkij  gyaur oskorbil neslyhannoj bran'yu ne tol'ko
voinov islama, no i samogo velikogo hana - namestnika allaha na zemle.
     I vnov' na krepost' posypalis' tysyachi strel.
     Ustim Sekira spokojno stoyal na stene,  osveshchennaya figura  roslogo
kazaka  byla  daleko  vidna  v  tatarskom stane.  On smeyalsya vmeste so
vsemi.
     - Malo kashi eli, nehrist' poganaya!
     Kazak povernulsya k doncam, rvanul gashnik na poyase - krasnye shtany
spolzli na sapogi. Sekira prisel, hlopnul ladon'yu po golomu zadu.
     - Vot vam polon i devki!
     Razdory grohnuli, budto razom vypalili sotni pushek.
     Murza Dzhanibek,  uvidev obnazhennoe guzno,  vzvizgnul i  v  slepoj
yarosti udaril sablej po shelkovomu pologu shatra.
     - Nu pogodi zh,  gyaury!  YA vyrezhu vashi yazyki i posazhu  kazhdogo  na
kol! YA sravnyayu Razdory s zemlej!
     Dolgo besnovalsya murza,  do samogo utra  ne  ulegsya  gnev  v  ego
serdce. On dazhe vygnal krasavicu Mengli iz shatra.
     Proklyatye gyaury!  Derzkie  lyudi!  Tana!  Oni  zasluzhivayut   samoj
zhestokoj kazni!
     Dzhanibek gotov byl kazhdogo kazaka porezat' na kuski.

     Bolotnikov tem vremenem ukladyval svoyu stanicu na nochleg.
     - Spat',   rodnikovcy.  Tatary  segodnya  ne  sunutsya.  Nado  vsem
otdohnut' pered bitvoj. Spat', stanishniki!
     Kazaki uleglis' na pomoste,  podlozhiv pod golovy baran'i shapki; i
vskore bogatyrskij hrap poplyl nad Razdorami.
     Na bashnyah i stenah bodrstvovali lish' odni dozornye, ne spuskavshie
glaz s ordynskogo vojska.
     V stepi bagrovo polyhali kostry.

     Ahmet-pasha pribyl  k Razdoram lish' na tretij den'.  Na beregu ego
vstrechal murza Dzhanibek.
     Pasha priplyl na pyati legkih galerah i soroka katorgah.  On privez
ne tol'ko tyazhelye osadnye pushki, no i dve tysyachi nevol'nikov.
     - YA ih poshlyu na krepost',  - nebrezhno skazal Ahmet-posha, nablyudaya
za vygruzkoj zakovannyh v kandaly lyudej.
     Dzhanibek zhe v pervuyu ochered' osmotrel pushki. To byli dal'nobojnye
tureckie kulevriny, prislannye iz Stambula sultanom Magometom.
     - Slava  allahu.  Teper' my v shchepki raznesem Razdory,  - dovol'no
proiznes Dzhanibek.
     - |timi  pushkami  velikij  sultan  Magomet  razbival  i  kamennye
kreposti,  - gordo proiznes Ahmet-pasha.  |to byl dorodnyj, s nadmennym
licom  turok,  na  belosnezhnoj  chalme kotorogo blistal ogromnyj almaz.
Glaza pashi byli holodny i zhestoki, on lyubil povelevat'.
     - Gotovy li k boyu moi yanychary? - sprosil on, rassmatrivaya kazach'yu
krepost'.
     - Gotovy,  pasha. YAnychary i spahi zazhdalis' svoego povelitelya. Oni
zhazhdut  boya.  Tvoj  shater  razbit  na   holme...   Nukery!   Provodite
Ahmet-pashu.
     - YA obojdus' svoimi lyud'mi,  murza.  YA vizhu svoj shater, - kichlivo
proiznes Ahmet.
     Azovskij namestnik  byl  serdit  na  sultana.  Magomet   mog   by
postavit'   vo  glave  vsego  vojska,  otpravlennogo  na  Razdory,  ne
krymskogo murzu,  a ego - Ahmeta.  Ne pristalo pashe hodit' pod nachalom
kakogo-to murzy. Pravda, u togo vojsk vtroe bol'she, no ved' treh lisic
s barsom ne sravnish'.  Krymskij han davno uzhe stal vassalom  tureckogo
sultana.  On i pal'cem ne mozhet poshevelit' bez razresheniya "carya-carej"
Magometa.  Tak dostojno li tureckomu pashe podchinyat'sya  bahchisarajskomu
murze?  Net,  tomu ne byt'!  Ahmet nikogda i ni v chem ne budet slushat'
Dzhanibeka:  u nego  otbornoe  vojsko  i  osadnye  pushki,  bez  kotoryh
Dzhanibek budet vse leto toptat'sya u kreposti,  no tak i ne voz'met ee.
Razdory voz'met Ahmet-pasha,  emu - i glavnaya dobycha.  Murza  zhe  budet
dovol'stvovat'sya ob容dkami.
     Sam Dzhanibek i ne nadeyalsya na raspolozhenie Ahmet-pashi.  On  davno
znal etogo chvanlivogo sanovnika Osmanskoj imperii.  Ahmet sopernichal s
samim Kazy-Gireem.  Pasha - gord i samonadeyan,  on odin iz priblizhennyh
sultana  Magometa.  No i murza ne iz poslednego roda,  i on ne ustupit
svoej vlasti.
     - Da pomozhet nam allah,  - nabozhno zakativ glaza k nebu, proiznes
Dzhanibek.
     - Allah  pomozhet,  murza,  -  usmehnulsya  Ahmet-pasha.  - S takimi
pushkami mne ne strashna lyubaya krepost'.
     Murza i pasha razoshlis' po svoim shatram.
     Do poludnya Ahmet rasstavlyal vokrug kreposti  kulevriny,  a  zatem
ego chaush priskakal k shatru Dzhanibeka. (CHaush - gonec.)
     - Nesravnennyj vityaz',  zashchitnik Mekki  i  Mediny,  naihrabrejshij
Ahmet-pasha pristupaet k osade kreposti Urusov.
     - YAkshi,  chaush.  YA poshlyu svoi tumeny na Razdory,  - s dostoinstvom
skazal Dzhanibek.
     Ne proshlo i poluchasa,  kak v tatarskom i tureckom  stanah  zapeli
rozhki i zavyli truby,  zagremeli barabany i bubny,  poslyshalis' rezkie
komandy tysyachnikov  i  sandzhak-bekov,  zamel'kali  hvostatye  znamena.
(Sandzhak-bek - tureckij voenachal'nik.)
     Orda rinulas'  na  Razdory;  tysyachi  tatar  prinyalis'  zavalivat'
vodyanoj rov; v delo poshli brevna i kamni, telegi, shchity i arby, hvorost
i kamysh.  No rov byl shirok i glubok, i nado bylo mnogo vsyakoj nachinki,
chtoby sravnyat' ego s zemlej.
     Kazaki druzhno udarili so sten iz moshchnyh  samostrelov,  pishchalej  i
samopalov.  Dlinnye  strely  s zheleznymi nakonechnikami probivali tatar
naskvoz', puli valili ordyncev desyatkami.
     Krymchaki vnezapno   othlynuli   nazad,   ustupaya  mesto  tureckim
kulevrinam.  Grohnuli razom vse dvenadcat' pushek,  gustoj dym okutal i
vodyanoj rov,  i krepost', i sam ognestrel'nyj naryad, i peredovye sotni
ordyncev.  No kogda dym rasseyalsya, Razdory okazalis' netronutymi: yadra
tknulis' v zemlyanoj val kreposti.
K pushkam podbezhali sandzhak-beki,  prikazyvaya dobavit' porohu.  Kapychei
vnov'  zaryadili i vypalili,  no yadra doleteli lish' do podnozhiya dubovoj
steny. (Kapychei - tureckie pushkari.)
Ot shatra Ahmet-pashi k naryadu priskakal chaush s novym poveleniem:
- Pasha prikazal ne rashodovat' yader. Nado perebirat'sya cherez rov.
- No  moim  yanycharam ne peretashchit' pushki.  My utonem v vode,  - skazal
nachal'nik pushechnogo naryada sandzhak-bek Araslan.
- Pasha prishlet nevol'nikov. Oni perekinut mosty i postavyat za rvom tyn
dlya kulevrinov.
Vskore ko  rvu  priveli poltysyachi rabov;  oni tashchili na rukah ogromnye
doshchatye shchity. Kazaki vystrelili so sten iz tyazhelyh krepostnyh pishchalej;
nevol'niki,  ostavlyaya  na  zemle  ubityh i ranenyh,  otpryanuli vspyat';
mnogie iz nih pobrosali shchity.
YAnychary vstretili  nevol'nikov  kop'yami,  a  spahi  prinyalis' izbivat'
rabov plet'mi.
- Na  rov,  sobaki!  -  besheno  zakrichal bek Araslan i srubil yataganom
odnomu iz nevol'nikov golovu.
Raby rasteryanno zametalis':  pogibel' ozhidala s obeih storon. Brosyatsya
na rov - popadut pod puli kazakov, povernut nazad - ugodyat pod kop'ya i
yatagany  yanychar.  Turki  zhestoki,  oni  ne  poshchadyat  ni  edinogo raba;
ostaetsya odno - idti ko rvu i mostit' ego shchitami,  togda koe-kto mozhet
ucelet'.
I nevol'niki povernuli na rov.  Pod gradom kazach'ih pul' oni brosilis'
v  vodu i nachali peredvigat' shchity.  Oni gibli desyatkami i sotnyami,  no
vse zhe neskol'ko mostov im udalos' perekinut' cherez rov;  i  totchas  k
kreposti hlynula lavina tatar s dlinnymi shturmovymi lestnicami.
- Bej  poganyh!  -  izmenivshimsya,  ohripshim  golosom  prokrichal  svoej
stanice Ivan Bolotnikov.
So sten posypalis' na ordyncev  brevna  i  kamennye  glyby,  kolody  i
bochki, doski i telezhnye kolesa; polilas' kipyashchaya voda i goryachaya smola.
Tatary s voplyami valilis' s lestnic,  podminaya  svoimi  telami  drugih
ordyncev.  Trupy  useyali  podnozhie  kreposti,  no  lavina  ozverevshih,
zhazhdushchih dobychi stepnyakov,  smenyaya ubityh,  vse lezla i lezla na steny
kreposti  i etoj neistovo orushchej masse kochevnikov,  kazalos',  ne bylo
konca i kraya.
     No i yarost' doncov byla velikoj. Sokrushaya vragov, oni krichali:
     - Vot vam nashi golovy!
     - A vot yasyr'!
     - A to vam devki i zhenki!
     Bolotnikov valil na tatar tyazhelye brevna i kolody,  sbivaya i davya
ordyncev desyatkami.
     - Ne vidat' vam Razdor, ublyudki hanskie! Poluchaj, poganye! - to i
delo vosklical on, podnimaya na ruki ocherednuyu kryazhinu.
     Ryadom orudoval  Vasyuta  SHestak,  kotoryj  opuskal na golovy tatar
dlinnuyu slegu s obitym zhest'yu koncom.  Treshchali cherepa, lilas' krov', a
Vasyuta pokrikival:
     - |to ot vol'nogo Dona!.. A eto ot menya - kazaka Vas'ki!
     Ustim Sekira  polival ordyncev kipyashchej smoloj;  obzheg ruki - kozha
poshla voldyryami, no boli ne zamechal, podzadorival:
     - Davaj,  davaj,  lez' ko mne,  orda britaya!  YA tya goryachim zel'em
spodoblyu, kipyatochkom pogreyu!..
     Miron Nagiba  i  Nechajka,  oba bogatyrskie,  sazhenistye v plechah,
kidali na stepnyakov mnogopudovye kamennye glyby.  Bagrovye ot  natugi,
sverkaya belkami, orali:
     - Prinimaj gostinchik, mat' vashu tak!
     - Prinimaj, nehrist' chumazaya!
     YUrko, Denya i Emoha metko razili tatar iz pistolej. Ne ostalsya bez
dela i staryj kazak Garunya.  Glaza ego byli eshche zorki,  ruki - krepki.
On valil tatar iz tyazheloj fuzei  i  posle  kazhdogo  udachnogo  vystrela
kryakal  i  bravo  podkruchival sedoj us.  (Fuzeya - starinnoe kremnievoe
gladkostvol'noe ruzh'e.)
     A vnutri kreposti kipela rabota.  Oruzhejniki po-prezhnemu kovali v
kuznyah mechi,  sabli i kop'ya,  pleli kol'chugi, obivali zhelezom palicy i
dubiny;  kazaki,  svobodnye ot boya, podtaskivali k pomostu vse novye i
novye kolody i brevna,  kryazhi,  slegi i lesiny, bochki i kadki, nabitye
zemlej.  Vse  eto  zataskivalos'  na  doshchatyj nastil i obrushivalos' na
golovy tatar.
     Kogda ordyncy    shturmovali    steny,   bek   Araslan   toroplivo
peretaskival pushki za rov.
     - Skoree! Skoree! - krichal on na yanychar.
     Nevol'niki ustanavlivali  tyn,  kotoryj   dolzhen   byl   zashchitit'
tureckih pushkarej ot kazach'ih pul' i yader.  |to byli krepkie, sbitye v
neskol'ko ryadov sbornye derevyannye shchity,  dostavlennye na  galerah  iz
Car'grada. Snaruzhi shchity byli obity med'yu.
     Odna iz pushek svalilas' s mosta v rov.  Araslan-bek  rassvirepel.
On  totchas  prikazal  privesti  k  sebe  vinovnyh i samolichno otsek im
golovy.
     - Tak  budet  s kazhdym,  kto posmeet uronit' kulevrin sultana!  -
prigrozil Araslan-bek.
     Bolee treh chasov prodolzhalsya shturm Razdor, no ni odin tatarin tak
i ne smog okazat'sya na stenah kreposti.
     Ordyncy podtashchili  k  vorotam  i tynu tarany.  CHetyre kamnemetnye
mashiny tatary postavili protiv Stepnyh vorot.
     I vot  pervye kamennye glyby tyazhelo i gluho udarilis' o krepost';
ot  breven  posypalas'  shchepa.  Odna  iz  glyb  upala  na  pomost,  tot
prolomilsya  i  vmeste  s  bochkami,  brevnami  i  kazakami ruhnul vniz.
SHestero doncov byli ubity.
     Bolotnikov kinulsya k pushkaryam.
     - Cel'te v tarany, bratcy! ZHivo!
     No te  uzhe  i  sami  dogadalis',  navodya  zherla orudij na osadnye
mashiny.
     Nachal'nikom naryada  byl u pushkarej stepennyj pozhiloj kazak Tereha
Ryazanec.  Desyat' let on byl zatinshchikom,  palil iz pushek po  tataram  s
ryazanskih sten, a zatem bezhal v Dikoe Pole.
     - Pushkarskij golova zamordoval. CHut' chto - i v zuby. Ne uterpel -
sdachi  dal,  da  ne rasschital malost':  nasmert' prishib.  Prinimajte v
kazaki, doncy.
     I doncy prinyali: pushkari zavsegda nuzhny, tem bolee dlya razdorcev.
V kreposti shestnadcat' pushek, no nekotorye iz nih prishli v negodnost',
trebovalas' krepkaya i umelaya ruka. Prezhnij zhe nachal'nik naryada, staryj
pushkar' Nikita Kulik,  hodivshij s gosudarem Ivanom Groznym  pod  steny
tatarskoj Kazani,  oslab glazami i prinorovilsya k gorilke; den' i noch'
ne vylezal iz kabaka i, zhaluyas', bubnil v seduyu opalennuyu borodu:
     - Merknet svet v glazah,  bratcy.  Hudo zryu naryad svoj. Osiroteli
moi pushki.
     S prihodom v Razdory Terehi Ryazanca atamany vzdohnuli:
     - Zastupaj v pushkarskie golovy,  Tereha.  No chtob  pushki  zolotom
     - Zastupaj  v  pushkarskie golovy,  Tereha.  No chtob pushki zolotom
goreli,  drobom i yadrami palili!  A koli hudo budesh' sluzhbu nesti -  v
Donu utopim. (Drob - kartech'.)
     No Ryazanca  ne  prishlos'  topit',  vzyalsya  on  za  delo  userdno:
vychistil ot porohovoj gari i rzhavchiny stvoly, privel v poryadok lafety,
postavil pushki na katki - i naryad vnov' priobrel groznyj vid.
     - Pushche  glaza  hranite.  To  slavnyj naryad.  V Moskve na Pushechnom
dvore znatnymi masterami otlity, - s lyubov'yu poglazhivaya pushki, govoril
pristavlennym k naryadu kazakam Tereha Ryazanec.
     V chasy osady on begal ot pushki k pushke i pokrikival:
     - Bez  nadobnosti ne palit'!  Porohu malo.  ZHdite,  kogda poganye
naryad svoj podtashchat. Po nemu i bejte.
     Kogda zhe  tatary  podtashchili  k  Stepnym  vorotam tarany,  Ryazanec
nahodilsya sovsem v drugom konce kreposti, no pushkari i bez nego reshili
udarit' po osadnym mashinam.
     - ZHivee zhe,  cherti! - potoropil ih Bolotnikov, vidya, kak kamennye
glyby nanosyat oshchutimyj uron kazakam.
     Pushkari vlozhili v stvoly yadra, nasypali v zapaly porohu, podnesli
k  zelejnikam  goryashchie  fitili.  "Troya"  i "edinorog",  izrygnuv dym i
plamya, oglushitel'no uhnuli; no yadra proleteli mimo i plyuhnulis' v rov.
     Bolotnikov sokrushenno mahnul rukoj.
     - Da chto zhe vy, cherti zelejnye!
     No tut k naryadu podospel sam Tereha Ryazanec.  Rastolkav orudijnuyu
prislugu, navel pushki i zakrichal:
     - Pali!
     Oba tyazhelyh  yadra  upali  v  samuyu  gushchu   tatar,   obsluzhivayushchih
kamnemetnye mashiny;  poslyshalis' vopli i stony, obryvki zhil'nyh remnej
vzvilis' vmeste s zemlej v vozduh.
     - Tak palit'! - serdito prikazal pushkaryam Ryazanec.
     K nemu podbezhal Bolotnikov, krepko poceloval.
     - Molodec, druzhe!
     Tereha zhe metnulsya k drugim pushkam:  emu nado bylo vsyudu pospet',
chtob ne bylo suety i zameshki sredi naryada.
     Nevol'niki pod neprekrashchayushchimsya ognem kazakov  nakonec  zakrepili
za  rvom  tyny  i otstupili za ukrytie.  Bylo ih poltysyachi,  teper' zhe
ostavalos' ne bolee sotni.  No i za tynom rabam totchas nashlas' rabota.
Araslan-bek  prikazal  ryt'  nishi dlya kulevrinov.  I vnov' zagulyali po
spinam nevol'nikov hlestkie pleti.
     - Vgryzajtes' v zemlyu, shakaly! Da pobystree! Tot, kto hot' na mig
opustit kirku, budet obezglavlen! - krichal Araslan-bek.
     Nevol'niki kirki   ne  opustili.  Vskore  nishi  byli  gotovy,  po
kreposti udarili tureckie pushki.  Tyazhel byl etot udar:  steny i vorota
zashatalis',   odna   iz   nebol'shih  derevyannyh  bashen  byla  snesena;
svalivshis' vnutr' kreposti, ona pridavila soboj bolee desyatka kazakov.
     - Eshche  naskol'ko  zalpov  -  i  ot Razdor nichego ne ostanetsya!  -
samodovol'no voskliknul Ahmet-pasha,  nablyudavshij za osadoj s  vysokogo
holma.
     No v eto  vremya  po  tynu,  prikryvavshemu  kulevriny,  vystrelili
kazach'i pushki.  YAdra sdelali neskol'ko bol'shih proboin,  cherez kotorye
stali vidny kapychei i pushki.
     Bolotnikov ne zamedlil kriknut' stanice:
     - Bejte v dyry, doncy!
     V proboiny posypalis' strely i puli, porazhaya orudijnyj naryad.
     Araslan-bek, otbezhav za  rov,  zamahal  na  nevol'nikov  zubchatym
yataganom.
     - Zadelyvajte proboiny, shakaly! Vpered!
     Raby koe-kak  zalatali dyry i vnov' zagremeli tureckie pushki;  im
otvechali so sten kazach'i.  YAdra doncov to i delo probivali  yanycharskie
shchity,  no  ih  totchas  zakryvali.  U  opasnyh breshej polegli poslednie
desyatki nevol'nikov.
     Bolee chasa  prodolzhalas' perepalka;  edkij,  gustoj dym povis nad
krepost'yu. Uhali pushki, svisteli yadra, vzmetalis' v nebo chernye oblaka
zemli, sypalas' ot shchitov i breven shchepa.
     Tatary, spahi i yanychary s minuty na minutu  zhdali,  kogda  ruhnut
kazach'i steny. Neterpelivo podzhidal etogo i murza Dzhanibek.
     "Sejchas kapychei razob'yut krepost' i moi tumeny vorvutsya v  gorod.
Dobycha blizka!" - v goryachem oznobe razdumyval on.
     No chudo - krepost' stoyala,  ni odna iz sten ne ruhnula;  hvalenye
tureckie  kulevriny  ne  smogli  sdelat'  i  edinoj  proboiny.  Uzh  ne
zakoldovana li krepost' urusov?
     Krymcy i turki nedoumevali.  Ne vedali oni,  chto Razdory opoyasany
moshchnoj trehryadnoj dubovoj  stenoj,  sposobnoj  vyderzhat'  mnogodnevnuyu
pushechnuyu  osadu.  Gorazdo  slabee  byli  sami  vorota,  no  ih nadezhno
prikryvali "troi",  ne pozvolyavshie kulevrinam vesti dolgij  pricel'nyj
ogon'.  Doshchatyj  tyn,  naprotiv  vorot,  byl  odnim iz samyh uyazvimyh,
tureckie pushki chasto molchali; to i delo nado bylo zadelyvat' prolomy i
breshi.
     V razgar boya Tereha Ryazapec podoshel k "troe" i velel  zasypat'  v
zelejnik dvojnuyu meru poroha.
     Pushkari opaslivo glyanuli na Ryazanca.
     - Mnogo lishku, Tereha.
     - Ne mnogo. Syp' kak veleno!
     I pushkari  zasypali.  Turki  tem  vremenem  zadelyvali  ocherednuyu
bresh';  v nee-to  i  zadumal  vypalit'  Ryazanec.  On  dol'she  obychnogo
prinoravlivalsya k pushke, sunul goryashchij fitil' v zelejnik. "Troya" moshchno
i raskatisto,  sotryasaya steny,  uhnula,  posylaya  trehpudovoe  yadro  v
prolom yanycharskogo tyna.  Zaryad ugodil v kulevrinu, vdrebezgi razbiv i
unichtozhiv orudijnuyu prislugu.
     Araslan-bek prishel  v  yarost'.  V pervyj zhe den' osady on poteryal
dve sultanskie pushki!  I gde?  Ni pod stenami persidskih tverdyn',  ni
pod  velikoj  krepost'yu  Bagdada,  a  pod  derevyannym  tynom razbojnyh
donskih kazakov!
     Vne sebya ot gneva, Araslan-bek sam brosilsya k breshi.
     - V pyat' ryadov stav'te shchity,  sobaki!  Ni  odno  yadro  gyaurov  ne
dolzhno probit' ukreplenie! Bystree, shak...
     Araslan-bek ne  dogovoril  i  shvatilsya  za  plecho,   v   kotoroe
vonzilas' kazach'ya pulya.
     - O, allah! YA ranen.
     YAnychary ottashchili sandzhak-beka v bezopasnoe mesto.
     Ahmet-pasha, nervno  kusaya  guby,  kinul  za  rov  eshche   poltysyachi
nevol'nikov.  Nado bylo vo chto by to ni stalo vosstanovit' ukrepleniya,
inache kazaki  razob'yut  vse  kulevriny.  |ti  lyudi  ne  tol'ko  hrabro
srazhayutsya v peshem i konnom boyu, no i metko strelyayut iz pushek.
     I vnov' vozle prolomov zakoposhilis' nevol'niki,  i vnov'  ruch'yami
polilas' ih krov'.
     Vidya, chto steny  kreposti  ne  poddayutsya  kulevrinam,  Ahmet-pasha
prikazal sosredotochit' vosem' pushek naprotiv Stepnyh vorot.
     Tereha Ryazanec usilil ogon', no razrushit' pyatislojnyj tyn bylo ne
tak prosto.
     - Krepko otgorodilis' yanychary, - hmuro molvil Ryazanec.
     - A ezheli navesom, cherez tyn? - podskazal Bolotnikov.
     - Ne poluchitsya, parya. V rov yadra pokidaem.
     - Hudo, Tereha... Vyhodit, vorotam ne ustoyat'?
     - Pozhaluj,  ne ustoyat',  - udruchenno priznal Ryazanec.  - Nado  by
brevnami da kulyami s zemlej ukrepit'.
     Bolotnikov glyanul iz bojnicy na tureckij tyn i o chem-to na minutu
zadumalsya. K nemu shagnul stanichnyj esaul Miron Nagiba.
     - CHto budem delat', bat'ka?
     - A vot chto,  - Bolotnikov poryvisto obernulsya k Nagibe. - Snimaj
stanicu so steny i vedi k vorotam.
     - Na vylazku, bat'ka? - dogadalsya Nagiba.
     - Na vylazku, Miron. Drugogo vyhoda net.
     - No Bogdan Vasil'ev ne velel vorota otkryvat'. Nuzhen ego prikaz.
     - Vasil'ev  u  Zasechnoj  steny.  Nedosug  ego  sprashivat'.  Turki
vot-vot otkroyut ogon'. Snimaj stanicu!
     - Pulej, bat'ka!
     Nagiba pobezhal  k rodnikovcam,  a Bolotnikov vernulsya k Ryazancu i
povedal emu o svoem plane.
     - Smelo, parya. No etogo malo.
     - CHto malo? - ne ponyal Bolotnikov.
     - Malo pushkarej perebit'.  Syshchutsya i drugie.  Dobro by sami pushki
zaklepat'. Vo togda - udacha.
     - Pushki zaklepat'?.. No to delo hitroe.
     - Nichego hitrogo, parya. Pod' syuda.
     Ryazanec prityanul Bolotnikova k "solov'yu".
     - Zri,  parya.  Dyra naskvoz', to zatravka. Zaklepat' ee - i pushki
zapal poteryayut. Ne palit' im bole, ne rushit' steny. Urazumel li?
     - Urazumel,  Tereha. Zamolchat pushki! - zagorelsya Bolotnikov. - No
zaklepat' chem?
     Ryazanec vytyanul iz yashchika puk zheleznyh prut'ev.
     - Iz takih my protravki gotovim. Kak raz sgodyatsya. Da ne zabud'te
po bulyzhnichku prihvatit'.
     Bolotnikov podozval  k  pushke  desyatka  tri  kazakov i pokazal im
mesto zaklepki.
     - Umri - no zalyapush'!
     - Zab'em dyrki, bat'ko! - zaverili doncy.
     - A teper' pospeshim! - voskliknul Bolotnikov.
     Tereha Ryazanec dal komandu pushkaryam, chtob te prekratili pal'bu po
tynu.  Doncy  zhe  raspahnuli  vorota  i stremglav rinulis' na tureckie
ukrepleniya.
     YAnychary ne  ozhidali kazach'ej vylazki.  Oni zapozdalo otpryanuli ot
pushek  i  vyhvatili  yatagany;  povol'niki  perekinulis'  cherez  tyn  i
navalilis'  na  kapycheev.  V hod poshli mechi i sabli,  palicy i dubiny,
bulavy i kisteni.
     Bolotnikov razvalil  nadvoe odnogo iz yanychar i stal prorubat'sya k
pushke.  Ryadom s nim okazalis' Vasyuta SHestak i Miron Nagiba.  Oni sekli
yanychar  sablyami,  a  chut'  sboku  ukladyval  turok  tyazhelennoj dubinoj
bogatyr' Nechajka.
     Nevol'niki v sechu ne polezli: oni pobezhali za rov, otkuda speshili
na pomoshch' kapycheyam sotni yanychar.
     - K mostam! - zakrichal Bolotnikov. - Zaderzhite turok! Ne puskajte
k pushkam!
     Rodnikovcy, perebiv  orudijnuyu  prislugu,  kinulis' k mostam,  po
kotorym uzhe bezhali yanychary.  CHast'  zhe  kazakov  s  kuskami  provoloki
podskochila k kulevrinam. Dve-tri minuty - i zapaly byli zaklepany.
     - Naza-a-ad! V krepost', doncy! - podal novuyu komandu Bolotnikov.
     Tesnimye yanycharami,  kazaki otstupili za tyn. Bolotnikov, Nagiba,
SHestak,  Emoha i Nechajka  othodili  poslednimi,  prikryvaya  doncov  ot
tureckih  sabel'.  Bilis'  zlo  i  ostervenelo,  poka  ne okazalis' za
vorotami.  Desyatka tri yanychar vorvalis' v krepost', a za nimi napirala
novaya volna turok;  vorota uzhe nevozmozhno bylo zakryt'. No tut vyruchil
Tereha Ryazanec.  On udaril iz pushek drobom,  i yanychary na maloe  vremya
othlynuli  nazad.  Turok,  zastryavshih  v  prohode,  ottesnili kop'yami.
Vorota zakrylis'.
     Na rezvom  voronom  kone  priskakal razgnevannyj Bogdan Vasil'ev.
Emu uzhe donesli o vylazke Bolotnikova.
     - Ty chto, beleny ob容lsya! - zaoral on na rodnikovskogo atamana. -
Kak ty posmel otkryt' vorota vragu?
     - Ujmi pyl, ataman, - ustalo vymolvil Bolotnikov. - I shapku skin'
pered pogibshimi. U menya ih chetyre desyatka poleglo.
     - Malo tebe!  Mog by i vsyu stanicu ulozhit'!  - kak budto ne slysha
slov Bolotnikova, kipyatilsya Vasil'ev.
     K atamanu podoshel Tereha Ryazanec.
     - Ty  by  poostyl,  Bogdan  Andreich.  Bolotnikovu  nado  v   nogi
poklonit'sya. Dobroe delo sotvoril on dlya doncov, a ty gorlo deresh'.
     - Eshche odin zastupnik,  - zhelchno proiznes Vasil'ev.  - Edva ordu v
Razdory ne vpustili.
     - Odnako vredoumnyj zhe ty kazak,  - oserchal  Ryazanec.  -  YAnychary
vosem' pushek u vorot postavili.  V shchepy by raznesli.  Vot togda by i v
samom dele orda ochutilas' v Razdorah.  Byt'  by  nam  bitymi,  da  sej
molodec pomog. Zaklepal on tureckie pushki, ataman!
     Gnev s lica Vasil'eva kak rukoj snyalo.  On soshel s konya ya hlopnul
Bolotnikova po plechu.
     - Spasibo tebe, rodnikovskij ataman! Spasibo, stanishniki!
     - Ty  ne  nas  blagodari,  a  Ryazanca.  |to  on  pushki  zaklepat'
nadoumil, - kivnul v storonu pushkarya Bolotnikov.
     - I Ryazancu, spasibo!
     Vasil'ev snyal  shapku  i  poyasno  poklonilsya  ubitym  povol'nikam,
lezhavshim na zemle.
     - Don vas ne zabudet, kazaki.
     Zatem Vasil'ev  osmotrel  naryad,  proveril,  mnogo  li ostalos' u
pushkarej yader, droba i porohu.
     - Poberegaj  zel'e,  Tereha.  Nam  ego  i  na  tri dnya ne hvatit.
Naprasno ne pali.
     Ryazanec obidelsya.
     - YA svoe delo vedayu, ataman.
     - Poberegaj!  -  nazidatel'no  povtoril  Vasil'ev i,  vzmahnuv na
konya, pospeshil k drugim stenam kreposti.
     Vokrug Razdor  na  kakoe-to  vremya  ustanovilas' tishina.  Turki i
tatary otoshli za rov.
     Razdosadovannyj murza   Dzhanibek   reshil   sozvat'  tysyachnikov  i
temnikov na kurlataj.  Priglasil i Ahmet-pashu,  no tot ne  priehal,  a
prislal vmesto sebya chausha.
     - Velikij  i  nesravnennyj  Ahmet-pasha  povelel  skazat',   murza
Dzhanibek,  chtob  ty  ne zhdal ego v svoem shatre.  Pasha nedovolen tvoimi
voinami,  oni truslivy,  kak zajcy. Oni ne smogli zabrat'sya na steny i
pokazali spiny prezrennym gyauram.
     Dzhanibek, ne skryvaya razdrazheniya, otvetil:
     - Ahmet-pasha  ne  mozhet  gnevat'sya  na moih voinov.  Oni lezli na
steny urusov,  kak l'vy.  Ni odin iz moih dzhigitov  ne  somnevaetsya  v
pobede.  My  budem  v  Razdorah!  Poka  zhe  gyaury  nahodyat v sebe sily
oboronyat'sya.
     - I ne tol'ko oboronyat'sya,  - s ehidcej vstavil temnik Davlet.  -
Oni perebili kapycheev  i  povredili  vosem'  kulevrinov  nesravnennogo
voina Ahmet-pashi.
     Izdevka byla nalico.
     "Temnik Davlet slishkom smel. Kogda-nibud' Ahmet-pasha otomstit emu
za takie slova", - podumal hitryj, ostorozhnyj temnik Bahty.
     - CHto peredat' moemu povelitelyu? - sprosil chaush.
     - Peredaj nesravnennomu Ahmet-pashe,  chto ya budu prodolzhat' osadu.
Zver'  hot'  i  silen,  no  on nachinaet istekat' krov'yu.  Segodnya libo
zavtra ya dob'yu zverya.  I eshche peredaj,  chaush.  YA hochu,  chtob ostavshiesya
desyat' pushek pashi vse zh razbili steny kreposti.  Naidostojnejshij Ahmet
govoril, chto ego kulevriny razrushali i ne takie tverdyni. Tak pust' zhe
padet i eta krepost'. S nami allah!
     Ne uspel chaush vyjti iz shatra, kak s kovra vskochil temnik Davlet.
     - YA  ne  hochu  bol'she  stoyat'  za Donom!  Pochemu moj tumen dolzhen
bezdejstvovat'? Zachem ya prishel iz Bahchisaraya? YA hochu brat' krepost'!
     - Tvoe   vremya   pridet,   Davlet.  A  poka  nam  nel'zya  ogolyat'
levoberezh'e. K gyauram mozhet prijti pomoshch'.
     - Opyat' sidet' v shatre?
     - Net,  slavnyj Davlet.  Segodnya dva kryla tumena ty  brosish'  na
Razdory. Segodnya noch'yu.
     - Noch'yu?..  Ty hochesh' brat' Razdory noch'yu?  - peresprosil  temnik
Bahty.
     - Da,  dzhigity!  U gyaurov pushki,  pistolety i ruzh'ya, U nih zorkij
glaz.  Noch'yu  zhe  my  ih lishim pricel'nogo ognya.  My podojdem blizko k
stenam i kinem na derevyannyj gorod goryashchie strely. A vorota my prob'em
taranami. Tak li, dzhigity?
     - Velika mudrost' tvoya,  murza Dzhanibek,  - rastyanul v  ugodlivoj
ulybke tonkie guby Bahty.
     "Bahty vsegda  l'stiv.  On  gotov  vylizat'   murze   pyatki",   -
prezritel'no podumal Davlet.
     A tysyachniki druzhno zakrichali:
     - Velika mudrost' murzy!
     - My v tvoej vlasti, Dzhanibek!

     Kogda nad step'yu  vocarilas'  noch',  tatary  besshumno  i  skrytno
priblizilis'  k  Razdoram.  Oni  stali  ot  krepostnyh sten v perelete
strely.  Razdory zamknulis' v plotnom kol'ce ordyncev.  Luki  ih  byli
ogromny - v rost cheloveka, strely - pevuchi, dlinny i krepki. K drevkam
strel tatary prikrutili po klochku promaslennogo vojloka. Podle kazhdogo
luchnika stoyal voin-zazhigal'shchik s kremnem i ognivom.
     Kazaki ne spali.  Oni stoyali na stenah i prislushivalis' k shoroham
i  zvukam nochnoj stepi.  Vo vrazheskom stane stoyala tishina,  i nigde ne
goreli kostry; oshchushchenie bylo takoe, budto orda spit mertvym snom.
     - CHto-to  ne  po  nutru mne eta noch',  - progovoril Miron Nagiba.
Levaya ruka ego byla perevyazana,  iz rany sochilas' krov',  no kazak  ne
uhodil so sten.
     - I mne ne lyubo, - molvil Vasyuta SHestak.
     - Poganye ne zrya pritailis'. Oni chto-to zamyshlyayut. Nado glyadet' v
oba, stanishniki. Ordyncy kovarny, - proiznes Bolotnikov.
     - I luna,  kak nazlo, spryatalas'. |kaya sutem'! - provorchal Emoha.
V dnevnoj vylazke on zarubil semeryh yanychar,  no i sam postradal. Odin
iz kapycheev edva ne otrubil Emohe golovu.  Vyruchil Denya.  On podstavil
pod udar sablyu,  i tureckij yatagan,  soskol'znuv,  otsek Emohe  pravoe
uho.
     Teper' nad Emohoj posmeivalsya Sekira.
     - Nonche ty u nas pervyj kazak na Donu. Beregis', devki!
     - |to ty k chemu? - morshchas' ot noyushchej boli, sprosil Emoha.
     - A  vse k tomu.  Naipervejshij,  gryu,  krasavec ty u nas,  Emoha.
Bezuhij, dyryavyj i k tomu zh nos s verstu kolomenskuyu. Tri dyuzhiny badej
povesit' mozhno. CHem ne molodec, koli nos s ogurec.
     Kazaki zagogotali, a Emoha tresnul Sekiru po zagrivku.
     - YAzyk u tebya ne toj storonoj vstavlen,  chertovo pomelo! Pomolchal
by.
     - A che molchat'? Na yazyk poshliny net.
     - Vot i brenchish', kak na guslyah.
     - A nu tiho, bratcy, - oborval kazakov Bolotnikov. - CHuete? Budto
seno shelestit.
     Kazaki nastorozhilis'.
     - Verno... SHoroh idet, - molvil Vasyuta.
     - To orda nadvigaetsya.  A nu,  Vasyuta,  begi k Ryazancu.  Pust' iz
vestovoj pushki uhnet, - prikazal Bolotnikov.
     I v  tu  zhe  minutu v stepi zasverkali krasnye iskry,  a zatem po
chernomu nebu poleteli  v  storonu  kreposti  ognennye  zmei.  Ih  bylo
velikoe mnozhestvo - tysyachi,  desyatki tysyach ognennyh molnij. Oni leteli
so strashnym pugayushchim vizgom.
     Mnogie kazaki  perekrestilis':  uzh  bol'no  zhutkij  zvuk izdavali
stremitel'no letyashchie zmei.
     - Gospodi,  mat'-bogorodica!  -  vysunuvshis' iz bojnicy,  ochumelo
vymolvil odin iz molodyh kazakov i totchas, s protyazhnym stonom, osel na
pomost. SHirokuyu grud' ego pronzila goryashchaya strela.
     - Ne vysovyvat'sya! - garknul Bolotnikov.
     Emoha popytalsya  bylo  vytyanut' iz ubitogo kazaka strelu,  no ona
krepko zastryala.  Oblomiv konec,  on vytashchil strelu so storony  spiny.
Povol'nika spustili s pomosta na zemlyu.
     - U-u,  poganye dushi!  - skripnul zubami Emoha. Pogib odin iz ego
druzhkov.
     Sekira vzyal iz ruk Emohi oblomok strely i podnes k fakelu.
     - |va,  -  hmyknul  on.  - I chego tol'ko ne pridumayut,  nehristi.
Glyan', bratcy.
     Vokrug Ustima   stolpilis'   doncy.  Sekira  otorval  ot  oblomka
malen'kuyu glinyanuyu trubochku i polozhil na ladon'.
     - Svistul'ki privyazyvayut.
     - Nu i irody. Dushu vorotit, - molvil Denya, zatykaya ushi.
     - Niche,  privykaj. Basurmane i ne na takoe gorazdy, - vstavil ded
Garunya.
     Strely gluho stuchali o steny,  bashni i krovli izb.  Mnogie iz nih
zaletali v bojnicy, chadili. Edkij dym el glaza.
     Otovsyudu poslyshalis' kriki kazakov:
     - Izby goryat!
     - Steny zanyalis'!
     - Vse na ogon', bratcy!
     Brosilis' k  bochkam s vodoj i kolodcam.  Tushili pozhary i deti,  i
podrostki, i kazach'i zhenki.
     Vseh tyazhelee i opasnee bylo na stenah.  Kazaki lini vodu na tyn i
popadali pod strely ordyncev. Ranenyh i ubityh srazu zhe smenyali drugie
kazaki, stoyavshie vnizu v zapase.
     V krovavom zareve pozharishch doncy uvideli,  kak k  Stepnym  vorotam
naplyvaet  groznym,  ogromnym  chudishchem  taran,  podveshennyj  cepyami  k
dlinnomu brevnu. Konec snaryada byl okovan stal'nym nakonechnikom.
     Kazaki vystrelili   iz  pishchalej  i  samopalov,  no  taran  upryamo
priblizhalsya k vorotam:  na mesto  poverzhennyh  tatar  totchas  vstavali
novye ordyncy.
     Ne pomog i Tereha Ryazanec: naklonit' zherla orudij pod samye steny
bylo nevozmozhno.
     - To ne v moih silah, bratcy, - s otchayaniem govoril pushkar'. - Ne
mogu kinut' yadra.
     Tatary, raskachav na cepyah  orudie,  udarili  im  po  vorotam;  te
kryaknuli,  zatryaslis',  osypalis'  shchepoj.  Posle pyatogo udara stal'noj
nakonechnik probil vorota na dobryh tri vershka.
     - Prolomyat,  d'yavoly!  -  chertyhnulsya  Bolotnikov  i  perebezhal s
pomosta na strel'nyu, s kotoroj doncy palili iz pishchalej i samopalov.
     - Brevna shvyryaj! Kolody! - zagremel Bolotnikov.
     No i eto ne ostanovilo tatar. Oni gibli desyatkami, no, ne meshkaya,
stol'ko zhe podbegalo k taranu. Golovy stepnyakov zanyaty byli lish' odnoj
mysl'yu - sokrushit' vorota i vorvat'sya v krepost'.  Tam za  vorotami  -
dobycha! Dobycha!
     Stepnye vorota obstupili  luchniki:  oni  nepreryvno  strelyali  po
bojnicam,  da  tak  metko  i  gusto,  chto  kazakam  nevozmozhno  bylo i
vysunut'sya.
     A taran  vse glubzhe i glubzhe uhodil v vorota;  i vskore okovannye
stvorki okazalis' razbitymi, zasovy sorvany; eshche udar, drugoj - vorota
ruhnut,  i  togda  nichto i nikto ne uderzhat lavinu ordyncev,  zhazhdushchih
vlomit'sya v kazachij gorod.
     No vorota  ne  ruhnuli:  razdorcy  nadezhno ukrepili ih brevnami i
tyazhelymi kulyami s zemlej.  Taran,  probiv nakonec  vorota,  zastryal  v
novom moshchnom zaslone.
     Ubedivshis', chto taran bespolezen, murza Dzhanibek prikazal otnesti
ego ot vorot. Teper' vsya nadezhda tatar byla na goryashchie strely. Razdory
dolzhny pogibnut' v ogne.
     Poterpev neudachu   pod   Stepnymi  vorotami,  Ahmet-pasha  zadumal
nanesti reshayushchij udar u Zasechnoj bashni.  Skrytno ot kazakov on povelel
peretashchit'  ostavshiesya  kulevriny na galery,  brosivshie yakorya u levogo
berega Dona.  V to vremya,  kogda temnik Davlet perepravlyal  dva  kryla
svoego   tumena  na  pravoberezh'e,  a  zatem  nachal  osypat'  krepost'
ognennymi strelami,  Ahmet-pasha priblizil suda k  gorodu  na  pushechnyj
vystrel. On sam byl na odnoj iz galer.
     - Zabrosajte Razdory kalenymi yadrami! - prikazal on kapycheyam.
     Tureckie pushki vystrelili neozhidanno dlya kazakov. Bogdan Vasil'ev
i Fed'ka Bersen',  rukovodivshie oboronoj Zasechnoj steny,  na  kakoe-to
vremya prishli v zameshatel'stvo.
     - Otkuda vzyalis' pushki? Zdes' ih ne bylo! - zakrichal Vasil'ev.
     - Palyat s reki. S galer palyat, zlydni!
     Kalenye yadra eshche bol'she razduli pozhar.  Izby vspyhivali  odna  za
drugoj,  kak  svechi.  Vsya  severo-zapadnaya chast' goroda utonula v more
ognya.  Mnogie izby zalit' vodoj uzhe bylo nevozmozhno - ih  rastaskivali
bagrami i kryuch'yami, tushili peskom i zemlej.
     - Bejte po galeram! - zakrichal pushkaryam Vasil'ev.
     Naryad vypalil,  no  yadra ne doleteli do sudov:  pushki na Zasechnoj
stene byli postavleny malomoshchnye.
     - Gde  Tereha?  Gde  etot  ryazanskij  lapot'?  -  eshche pushche zaoral
Vasil'ev.
     Ryazanec stoyal na pomoste u Stepnoj bashni. Kogda s Dona zagovorili
tureckie  pushki,  Tereha  s  otchayaniem  hlopnul   ladon'yu   po   zherlu
"edinoroga".  YAnychary  poshli na hitrost',  i teper' ih kulevriny budut
svobodno i beznakazanno palit' po gorodu.
     Ryazanec, ne  dozhidayas'  prikaza  Vasil'eva,  velel  snyat' so sten
chast' tyazhelyh orudij i peretashchit' ih k Zasechnoj strel'ne.  No delo eto
nelegkoe: pushki vesili do pyatisot pudov, i potrebuetsya nemalo vremeni,
chtoby ustanovit' ih na donskoj storone.
     Bogdan Vasil'ev  vydelil  nachal'niku pushkarskogo naryada dve sotni
kazakov.
     - Umri, no pushki postav'! - grozno skazal on Ryazancu.
     Gorod polyhal.  V chernoe nebo vysoko  vzdymalis'  ognennye  yazyki
pozharishch.  Vskore  ogon'  perekinulsya  i  na  vostochnuyu  chast'  goroda,
neumolimo pozhiraya suhie rublenye izby.  V krivyh  i  uzkih  ulochkah  i
pereulkah  metalis' lyudi,  zadyhayas' ot znoya,  gari i v容dlivogo dyma,
valivshego chernymi, gustymi klubami iz dverej i okon.
     So sten  prishlos'  snyat'  mnogih  kazakov.  |togo-to i dozhidalis'
Ahmet-pasha i temnik Davlet.  Oni kinuli na  krepost'  tysyachi  tatar  i
yanychar.  SHturm byl groznyj i yarostnyj. Osobenno derzko i svirepo lezli
na steny voiny murzy Davleta.  Oni neskol'ko dnej zhdali etogo chasa,  i
teper' ih bylo trudno ostanovit'.
     Na stenah to i delo gromyhal golos Fed'ki Bersenya:
     - Ne robej, doncy! Bej psov, krushi!
     No i vrag neistovstvoval.  Mnogim udalos'  vzobrat'sya  na  steny.
Povsyudu poshli rukopashnye shvatki; lyazgali mechi i sabli, sverkali nozhi,
klinki i yatagany, sypalis' iskry.
     - Krushi  psov!  Davi  stepnyh gadov!  - hriplo oral Fed'ka,  razya
ordyncev tyazhelym mechom.
     I kazaki krushili,  i kazaki davili.  Bran', hripy i yarye vozglasy
peremezhalis' s vizgom,  voplem i predsmertnymi stonami. Vse krutilos',
oralo, vylo, uhalo i skrezhetalo v etom krovavom vodovorote.
     Zlaya secha shla  do  utrennej  zari.  Povol'niki  ne  drognuli,  ne
pozvolili vragu zakrepit'sya na stenah kreposti.
     Ordyncy otstupili,  no gorodu ne prishlos' prazdnovat' pobedu. Uzhe
v  samom konce bitvy nedaleko ot majdana razdalsya oglushitel'nyj vzryv.
Kalenoe yadro tureckoj kulevriny ugodilo v Zelejnuyu izbu  s  porohovymi
zapasami.  Vzryv  byl  nastol'ko  silen,  chto v gorode ruhnuli desyatki
stroenij i rassypalsya hram Nikolaya-chudotvorca;  bolee trehsot kazakov,
zhenshchin, detej i starikov byla ubity.


                           KAZACHIJ PODAROK

     Strashen byl vid goroda v luchah rannego utrennego solnca.  Povsyudu
vidnelis'  obuglennye  izby,  kureni  i trupy;  pahlo gar'yu,  dymilis'
neostyvshie pozharishcha, chernyj pepel tolstym sloem pokryval zemlyu.
     Obuglilis' i   pocherneli   steny   i   bashni   kreposti;  kazaki,
prokoptelye, gryaznye, v okrovavlennyh rvanyh odezhdah, spali mertveckim
snom, ne vypuskaya iz ruk mechej i sabel'.
     Po dymyashchejsya kreposti bluzhdali kazach'i  zhenki,  razyskivaya  sredi
ubityh i obgorevshih svoih detej,  brat'ev,  sester i muzhej.  To i delo
raznosilis' ih bezuteshnye, gor'kie plachi.
     Bolee tysyachi  kazakov  poteryali  doncy  za  pervye dni osady.  No
zhertvy byli ne naprasny: svyshe semi tysyach yanychar i krymchakov polegli u
sten kreposti.
     Agata brodila po gorodu vmeste  s  Lyubavoj,  docher'yu  razdorskogo
esaula Grigoriya Solomy.  Agata iskala muzha, a sosedka po kurenyu - otca
rodnogo.  S trevozhnym bespokojstvom vglyadyvalis' oni  v  lica  ubityh,
krestilis' i so slezami na glazah shli dal'she.
     No ni sredi pavshih,  ni sredi tyazheloranenyh Bersenya i Solomu  oni
ne razyskali.
     - U Zasechnyh vorot poglyadite,  tam ih videli,  - tiho  podskazala
odna   iz  kazachek,  oplakivayushchaya  muzha,  statnogo  krasivogo  kazaka,
pronzennogo vrazheskoj streloj.
     Poshli k  Zasechnym vorotam,  vozle kotoryh vpovalku lezhali kazaki.
Bodrstvovali lish' troe karaul'nyh, dosmatrivavshih za vrazheskim stanom.
     - Kogo vam, devki? - okliknul s vysoty bashni odin iz dozornyh.
     - Fedora Bersenya, da Grishu Solomu, - otvetila Agata.
     - Na stene pali, - mahnul rukoj dozornyj.
     - Pali? - menyayas' v lice, drognuvshim golosom peresprosila Agata.
     - Batyushki, presvyataya deva! - ohnula Lyubava.
     Obe zarydali,  a karaul'nyj protyazhno zevnul,  kryaknul i usmeshlivo
krutnul golovoj.
     - Ot narod vodyanoj.  CHe slezu-to pustili,  oglashennye! Pali, gryu,
na stene. Spyat vashi muzhiki, von tam, za pushkami. Lez'te na pomost.
     Agata i Lyubava obradovanno  polezli  na  steny.  Fed'ka  Bersen',
shiroko raskinuv nogi,  lezhal na spine.  Glaza eyu gluboko zapali,  lico
cherno ot kopoti,  pravaya ruka szhimala okrovavlennyj mech.  Spal  Fed'ka
trevozhno:  mychal,  skripel zubami i chto-to nevnyatno vykrikival;  Agata
razobrala lish' odno slovo "krushi".
     "Fedor moj i vo snah voyuet", - s ulybkoj podumala ona i ostorozhno
podlozhila pod Fed'kinu golovu chej-to kinutyj  na  pomoste  razodrannyj
zipun.
     Grigorij Soloma lezhal nevdaleke ot Bersenya, privalivshis' spinoj k
dubovomu  tynu;  na obnazhennoj ruke ego gusto zapeklas' krov'.  Lyubava
vnov' prigoryunilas'.
     - Ranen batyushka. V kuren' nado.
     - Ne poloshis',  devka.  Rana  negluboka,  zatyanetsya,  -  uspokoil
Tereha  Ryazanec.  Ponikshij i ugryumyj,  on sidel vozle ostyvshej "troi",
gorestno poshchipyvaya gustuyu, s podpalinoj borodu.
     "Teper' sovsem  bez  zel'ya  hudo,  -  dumal  on.  - I nado zh bylo
priklyuchit'sya ekoj  napasti.  CHertovy  yanychary!  Ugodili-taki  v  samuyu
porohovnicu.  Sedni turki podtyanut pushki k samoj kreposti,  i nikto ih
ne podavit.  Edva li vynesut Razdory eshche odin ognennyj boj -  krepost'
vse zhe derevyannaya.  Kak ni krepis',  kak ni oboronyaj, no tyn i srub ot
ognya ne spasti".
     - Vy by ne tolkalis' tut,  devon'ki. Neroven chas, - predostereg s
bashni karaul'nyj.
     Ostaviv vozle  Fed'ki  i  Solomy po uzelku snedi,  Agata i Lyubava
spustilis' na zemlyu.  Vnachale poshli oni bylo k svoim kurenyam, no Agata
vdrug povernula k Stepnoj bashne.
     - Kuda zh ty? - sprosila Lyubava.
     Lico Agaty zalilos' rumyancem.
     - U Fedora blizkij druzhok est'...  Ivan Bolotnikov. Skazyvali, na
Stepnoj stene on srazhalsya. Provedat' hochu - zhiv li.
     - I ya s toboj, - molvila Lyubava.
     Podrugi podalis'  k  yuzhnoj stene,  no otyskali oni Bolotnikova ne
vdrug. Na stene Ivana ne okazalos'.
     "Nigde ego net.  Uzhel' za tynom lezhit?  Uzhel' zagubili sokola?" -
zakruchinilas' Agata.
     U podnozhiya bashni branilsya kazak Emoha.  Uho ego vospalilos' i tak
strelyalo, chto bednyj donec ne nahodil sebe mesta.
     - Trezubec v hanskoe bryuho! Smoly - na plesh'!..
     - Hudo, rodimyj? - uchastlivo kosnulas' ego plecha Agata.
     - Tureckomu sultanu hudo, - ogryznulsya Emoha. - CHe tut brodite?
     - Ivana Bolotnikova ishchem.  Ne vedaesh' li,  chto s nim?  - sprosila
Agata, i vsya nevol'no nastorozhilas'.
     - Poshto te bat'ka?..  U-uh,  piku hanu v  glotku!..  Poshto,  gryu,
bat'ka? - zakrichal, zakrutivshis' volchkom, Emoha.
     - Glyanut' hochu.  Uzh ty povedaj,  rodimyj,  -  eshche  myagche  molvila
Agata. - ZHiv li, Ivan?
     - ZHiv.  Eshche ne hvatalo,  chtob bat'ku srazili.  ZHiv Bolotnikov! Na
strel'nyu stupajte.
     Agata i Lyubava podnyalas'  na  bashnyu.  Dozornyj  molcha  glyanul  na
obeih, no ne zabranilsya, pustil.
     Bolotnikov spal ryadom s Vasyutoj,  spal krepko i otreshenno.  Belaya
rubaha  ego  byla  v  kloch'ya izodrana i okrovavlena;  i ves' on propah
porohom,  dymom i gar'yu.  Kurchavaya  boroda  svalyalas',  chernye  volosy
sliplis', upav pryadyami na zagorelyj lob.
     Agata slegka kosnulas' ego golovy, podumala:
     "Dobryj kazak... Sil'nyj, udalyj".
     Ona vse smotrela i smotrela na Bolotnikova,  i ej vdrug  nevol'no
zahotelos' prilaskat' etogo otvazhnogo kazaka, prizhat' k svoej grudi. I
ot etih greshnyh myslej ona eshche bol'she zardelas'.
     Lyubava vzglyanula  na  podrugu.  Glaza  Agaty  izluchali  teplotu i
nezhnost'.
     "Mat'-bogorodica! - ohnula ona.  - Lyubit Agata etogo kazaka,  oj,
lyubit!"
     Vasyuta SHestak, lezhavshij obok s Bolotnikovym, neozhidanno prosnulsya
i,  uvidya pered soboj sineokuyu divchinu s  temnymi  gustymi  resnicami,
ulybnulsya.
     - I prividitsya zhe takaya,  -  probormotal  on  i  perevernulsya  na
drugoj bok.
     Lyubava rassmeyalas',  i  ee  zvonkij  smeh  okonchatel'no  razbudil
SHestaka. On podnyal golovu i udivlenno zahlopal na Lyubavu glazami.
     - Otkuda takaya svalilas', lyubushka?
     - Ona i est' Lyubushka, Lyubavoj ee klichut, - skazala Agata.
     - Vot te na!.. A menya Vasyutoj.
     Son s  SHestaka  nachisto  sletel;  on  vo  vse  glaza  razglyadyval
prigozhuyu divchinu i prostodushno prigovarival:
     - Vot tak, Lyubushka, vot tak angel... CH'ya zh ty budesh'?
     - A nich'ya,  - s lukavinkoj otvetila Lyubava  i  potupila  ochi:  uzh
bol'no pristal'no razglyadyval ee etot seroglazyj kazak.
     - Tak uzh i nich'ya.  Hitrish',  Lyubushka. Uzhel' takuyu krasu kazaki ne
primetili? Da ya b tebya davno vykral, iz-pod zemli dostal.
     - A vot i ne dostanesh',  - vnov' rassmeyalas' Lyubava i sbezhala  so
strel'ni na zemlyu. - YA v kuren', Agatushka! - kriknula ona.
     - Pogodi menya,  - otorvalas' ot Bolotnikova Agata i poshla k uzkoj
vitoj lesenke. No ee priderzhal Vasyuta.
     - Tak ch'ya zh vse-taki Lyubava?
     - Al' ponravilas'? - ulybnulas' kraeshkami gub Agata.
     - Dyuzhe ponravilas'.  Ne  tai.  Gde  ee  syskat'?  -  zatormoshilsya
Vasyuta.
     - A kol' dyuzhe ponravilas', sam syshchesh'. Udachi ratnoj vam s Ivanom.
     Agata shagnula  bylo  vniz,  no vdrug peredumala i vnov' podoshla k
spyashchemu Bolotnikovu.  Rasstegnula zastezhki zelenogo sarafana,  snyala s
sebya  malen'kij  zolotoj natel'nyj krestik na goluboj tes'me i prodela
ego cherez golovu Ivana.
     - Hrani tebya gospod',  - tiho molvila ona i, ne smushchayas' Vasyuty i
dozornyh kazakov, sklonilas' nad Ivanom i pocelovala v guby.

     Do poludnya bylo tiho.  Orda gotovilas' k novomu shturmu. YAnychary i
krymchaki ottaskivali ot sten trupy i kidali ih v vodyanoj rov. Takaya zhe
uchast' postigla i  tyazheloranenyh.  Tak  poveleli  Ahmet-pasha  i  murza
Dzhanibek.
     - My zapolnim  rov  dzhigitami  i  po  ih  telam  perejdem  vodnuyu
pregradu.  Allah  prostit  nas,  on  hochet  nashej  pobedy,  -  skazali
voenachal'niki.
     Kazaki plevalis'.
     - Pogan' i est' pogan'. Huzhe zverej.
     - Budto dohlyh sobak shvyryayut, nehristi!
     - Pal'nut' by po britym bashkam!
     Odnako po ordyncam ne strelyali:  beregli drob', puli, poroh, da i
ne hotelos' meshat' basurmanam ubirat' trupy.
     Sami zhe  razdorcy ryli vdol' sten bratskuyu mogilu.  Tuda polozhili
vseh pavshih kazakov. Beglyj pop-rasstriga Nikodim otsluzhil panihidu.
     - So  svyatymi  upokoj!  - golosisto propel on i razmashisto osenil
mogilu bol'shim mednym krestom.
     Kazaki sklonili  golovy.  Ataman Vasil'ev skorbno i skupo molvil,
komkaya chernuyu baran'yu truhmenku.
     - Vechnaya vam pamyat', doncy! Vechnaya slava vam!
     - Vechnaya slava! - horom proneslos' po kazach'im ryadam.
     Atamany pervymi  brosili  v mogilu po tri gorsti zemli i otoshli v
storonu,  ustupaya  mesto  povol'nice.  Poslednimi  k  mogile   podoshli
kazachki. Zaprichitali.
     Vasil'ev pozval stanichnyh atamanov i razdorskih esaulov na sovet.
Ponachalu rassprosil kazhdogo, skol'ko ostalos' u kazakov drobi i zel'ya,
da mnogo li lyudej v sotnyah, a zatem skazal:
     - Tugo  budet,  atamany-molodcy.  YAder  i  zel'ya  u  nas  - samuyu
malost'.  Pushkam i na chas ne hvatit porohu.  A bez pushek stanet  hudo.
Turki vkonec zakidayut nas zazhigatel'nymi yadrami. Ponesem uron velikij,
da i Razdoram v ogne pylat'.  Kak byt',  atamany-molodcy?  Kak oboronu
derzhat'?
     - Vydyuzhim,  ataman.  Nas eshche chetyre tyshchi.  Ne pritupilis' kazach'i
sabli! - voskliknul esaul Grigorij Soloma.
     - Ne byvat'  poganym  v  Razdorah!  -  podderzhal  ego  ataman  iz
Monastyrskogo gorodka.
     - Ne byvat'-to ne byvat',  - ostorozhno nachal Fed'ka Bersen'. - No
kak by nam vojsko ne opolovinit'. Ordyncev - t'ma, i prut oni svirepo.
Tut nado krepko pokumekat'. Na odnu sablyu upovat' - hudo.
     - Delo  gutarish',  -  kivnul razdorskij pisar' Ustin Neverkov.  -
Nado nam,  brat'ya-atamany,  golovoj porazmyslit'.  Ordynec hiter, no i
kazak ne lykom shit.
     - Dobro, doncy. Davajte pokumekaem, - molvil Bogdan Vasil'ev.
     V kurene  vocarilas' tishina,  atamany prizadumalis';  chut' pogodya
podnyalsya s lavki Fed'ka Bersen'.
     - Nado   pobole  kolodcev  naryt',  atamany.  Mnogie  zavaleny  i
zasypany,  a voda nam - pozarez.  Na stenah kipyatku tol'ko davaj, da i
na  pozhary  ujmu  vody nadobno.  A eshche skazhu,  atamany,  zemlyanok nado
nemedlya naryt'. ZHenki i rebyatishki gibnut, pushchaj pod zemlej sidyat. Da i
ranenyh tuda pohovat'.
     - Delo, - vnov' kivnul Ustin Neverkov. - Zemlyanok u nas tokmo chto
na  razdorcev.  Pribylye  zhe kazaki po kurenyam i bazam tesnyatsya.  Ryt'
nemedlya!
     - A ty chto molvish',  Ryazanec?  - brosil surovyj vzglyad na pushkarya
Vasil'ev.
     Tereha povel glazami po kazakam, nahohlilsya.
     - Nikak serdce na menya derzhite,  atamany? No moej viny net. YA vam
zel'ya iz-za pazuhi ne dostanu,
     - A gde dostat'?
     - Gde?.. Zel'e nado u yanychar dobyt'.
     - Lyubo,  Tereha!  - ozhivilsya Bersen'.  -  Poshto  zhe  my  podkopov
naryli? Sdelaem vylazku i dobudem. YA sam na to delo pojdu.
     - Lyubo! - voskliknuli atamany.
     - Lyubo! - skazal Vasil'ev.
     Podnyalsya molchavshij dotole Bolotnikov.
     - Zel'e dobyt' - bedu izbyt'.  No delo to tyazhkoe. Nikto iz nas ne
vedaet,  gde u yanychar porohovye  vozy.  Da  i  vedali  by,  k  nim  ne
podstupilis'.  YAnychary  ne  tak  uzh  glupy,  chtob  ostavit'  zel'e bez
prismotra.  Vylazkoj nichego ne dob'emsya.  Kazakov zagubim i poroha  ne
voz'mem.
     - Tak chto zh,  turka budem terpet'?  - s座azvil Vasil'ev.  -  Pust'
krepost' razbivaet, vojsko nashe izvodit, a my v nory? Net, Bolotnikov,
ne tuda gnesh'.  Bez zel'ya nam  ne  vystoyat'.  Vylazka  -  edinstvennoe
spasen'e. Poshlem tyshchu kazakov, no zel'e dobudem.
     - Ne dobudem,  ataman,  - upersya Bolotnikov.  - Zel'e navernyaka v
samoj seredke vojska.  Ni odin kazak v krepost' ne vernetsya. To dobryj
podarok orde. Al' tebe doncov ne zhal'?
     Vasil'ev nasupilsya, glaza ego holodno blesnuli.
     - Tebe  legko  gutarit',  Bolotnikov.  Ty  vsego-navsego   ataman
stanichnyj.  A mne vot krug poruchil Razdory otstoyat'.  Kost'mi lech', no
otstoyat'!  I net u menya inogo  vyhoda,  kak  poslat'  vo  vrazhij  stan
kazakov. Net!
     - Est' vyhod, ataman, - spokojno i vesko skazal Bolotnikov.
     - A nu, gutar'.
     - Est' vyhod,  brat'ya-atamany, - povtoril Ivan i pochemu-to glyanul
na Terehu Ryazanca. - Orda sil'na pushkami, na nih-to i upovayut vragi. I
upovayut ne zrya.  Eshche den'-drugoj - i ot Razdor  nichego  ne  ostanetsya.
YAnychary gotovyatsya prazdnovat' pobedu.  No likovat' im ne pridetsya. Oni
perevolokli pushki na galery,  i to nam na ruku.  Ustin Neverkov  verno
skazal:  i kazaki ne lykom shity.  Nado sobrat' ostavshijsya poroh, noch'yu
probrat'sya k galeram i vzorvat' ih.  Lishim ordu pushek!  A strelami  da
yataganami nas ne vzyat'.
     - Lyubo, Bolotnikov! - razom poveselev, zagorelsya Tereha Ryazanec.
     - Lyubo! - proiznesli stanichnye atamany.
     Bogdan Vasil'ev molcha zahodil po kurenyu.  V glazah ego  mel'knula
dosada.
     "Razumen rodnikovskij  stanichnyj,   razumen.   Mog   by   i   sam
dodumat'sya".
     - CHego zh molchish', bat'ka? - neterpelivo voprosil Grigorij Soloma.
     Vasil'ev uselsya na svoe atamanskoe mesto, okinul vzglyadom kazakov
i nakonec molvil:
     - Mudreno budet galery vzorvat'. No kol' atamany gutaryat "lyubo" -
ya soglasen. Poshlyu kazakov.
     - Kogo  snaryadim,  bat'ka?  - pristal'no glyanul v glaza Vasil'eva
pisar' Ustin Neverkov.
     - Kogo?  -  Vasil'ev  prizadumalsya.  Delo  ne  shutejnoe:  vylazka
opasnaya, lyudi pojdut na vernuyu smert'.
     "Kogo zhe?  - napryazhenno morshchil lob Vasil'ev.  - Kogo zh poslat' na
gibel'?.. A vot kogo, tut i kumekat' necha. Smut'yanov iz golyt'by! Teh,
kto  na  domovityh zamahivaetsya i kazakov podbivaet.  Vot oni oba tut.
Oboih i poslat', da eshche Terehu Ryazanca. Tozhe iz svoevol'nyh..."
     - Dozvol'te mne, brat'ya-atamany, k galeram progulyat'sya, - prerval
zatyanuvsheesya molchanie Bolotnikov. - Ne podvedu. Sozhgu galery!
     - Dobro,  -  ohotno  soglasilsya  Vasil'ev.  - A v pomoshch' tebe dam
otvazhnogo  kazaka  Fedora  Bersenya.  Takoj  ne  podkachaet...   Nu,   a
pushkarskomu  golove  Ryazancu  sam  bog  velel.  Pust'  zel'e  i fitili
gotovit. Tak li, atamany-molodcy?
     - Tak, bat'ka!
     Nemalo kazakov  iz  rodnikovskoj  stanicy  bylo   raneno   Tyazhelo
posechennyh otnesli v zemlyanki,  a te,  kto eshche mog derzhat'sya na nogah,
lechili svoi rany davno  ispytannym  kazach'im  sredstvom.  Nalivali  iz
baklazhki charku gorilki, razmeshivali v nej zaryad porohu i pili; porohom
zhe vrachevali i otkrytye rany.
     Eshche noch'yu  yadovitaya  tatarskaya  strela  ugodila  Sekire  v plecho.
Kazaki znali,  chto ordyncy snabdili  svoi  strely  ne  tol'ko  goryashchej
paklej,  pugayushchimi svistul'kami,  no i otravlennym zel'em. Odnako zhe i
ot takoj  bedy  nalovchilis'  doncy  izbavlyat'sya.  Vot  tak  i  Sekira.
Vydernul  on  strelu  iz plecha,  vysypal iz roga-porohovnicy na ladon'
shchepotku zel'ya, peremeshal ego s zemlej i posypal na krovavuyu ranu.
     - Uzhalili? - podsel k nemu Nechajka.
     V bojnicu zaletela ognennaya strela.  Sekira podnyal ee i  prilozhil
goryashchej paklej k rane. Poroh vspyhnul, zapahlo zharenym myasom.
     - Podzhigaet, Ustyuha?
     - Niche, Nechajka. Bog terpel i nam velel. Vydyuzhu. Ne byt' poganomu
yadu v moej krovushke!
     Sekira otbrosil  goryashchuyu  paklyu  i  kak  ni v chem ne byvalo vnov'
zatoropilsya k stene,  na kotoruyu s voem i vizgom lezli tatary. To byla
tyazhelaya noch'...
     Posle poludnya orda vnov' poshla na  pristup,  i  vnov'  udarili  s
tureckih  galer  kulevriny.  Ne  ostyvshie  ot  ognya Razdory potonuli v
chernyh klubah pozharishch.  Ognennye yadra oglushitel'no uhali na  ulicah  i
pereulkah, podzhigaya sruby.
     ZHarko bylo i na stenah.  Kazaki,  ne znaya ustali, otrazhali natisk
vragov. YAnychary i krymchaki sotnyami padali pod dymyashchuyusya krepost'.
     Ne upryatalis' po zemlyankam i zhenshchiny.  V ukrytiyah  ostalis'  lish'
samye  malye deti i dryahlye stariki.  Kazachki tushili pozhary,  varili v
mednyh  kotlah  kipyatok  i  smolu,  perevyazyvali  ranenyh,   podnosili
zashchitnikam  kreposti  pishchu  i  oruzhie.  Za Agatoj neotstupno sledovala
Lyubava;  ih cvetastye sarafany  mel'kali  i  sredi  ranenyh,  i  sredi
tushil'shchikov, i sredi samih kazakov, nosivshih na steny kipyatok i smolu.
     Zaliv ognem  gorod,  kapychei  pereklyuchilis'  na  steny.  Turki  i
krymchaki otoshli za rov, i na tyn posypalis' desyatki tyazhelyh yader.
     Kapycheyam otvetil Tereha Ryazanec, reshivshis' poslat' neskol'ko yader
na  galery.  Poroh  byl krajne nuzhen na nochnuyu vylazku,  no Ryazanec ne
uterpel i vypalil po sudam iz "troi", "edinoroga" i "solov'ya". Odno iz
yader plyuhnulos' na korme galery. Sudno zagorelos'.
     Ahmet-pasha vstrevozhilsya:  on ne ozhidal takogo otveta  ot  russkih
pushkarej. Totchas posledoval prikaz:
     - Vsem galeram otojti k beregu!
     Sandzhak-beki kinulis'  v  tryumy  i  prinyalis'  hlestat'  pletkami
grebcov-nevol'nikov, prikovannyh cepyami k zhestkim derevyannym siden'yam.
     - Bystree, bystree, shajtany!
     Nevol'niki nalegli na vesla,  i  vskore  vse  galery  podplyli  k
levomu beregu.  Na goryashchem sudne metalis' yanychary,  ogon' podbiralsya k
porohovomu otseku. Neskol'ko yanychar prygnuli v vodu. Pod ugrozoj kazni
Ahmet-pasha  poslal na galeru sotnyu tushil'shchikov.  Pokinuvshih zhe korabl'
yanychar on prikazal rasstrelyat' iz pistolej.
     - Podlye   trusy!  Vam  net  mesta  v  moem  slavnom  vojske.  Vy
ostanetes' v Tane!  - krichal Ahmet-pasha,  nablyudaya,  kak  sandzhak-beki
raspravlyayutsya s perepugavshimisya yanycharami.
     Galeru s velikim trudom udalos' potushit'.
     "Slava allahu! Gyauram ne prishlos' uvidet', kak tonet moj korabl'.
|to dobraya primeta.  Moi kulevriny spaseny,  i oni segodnya  zhe  dob'yut
urusov", - obodrilsya pasha.
     Odnako Ahmet stal ostorozhen:  on uzhe ne  podstavlyal  korabli  pod
pushki  urusov.  Dva chasa pasha v nereshitel'nosti prostoyal na beregu,  a
zatem  poslal  odnu  iz  galer  k  seredine  Tana,  drugie  zhe  chetyre
prodolzhali tiho pokachivat'sya na yakoryah.
     Ryavknuli pushki,  yadra s shipom i gulom buhnulis' o steny, probivaya
brevna do tret'ego ryada.
     Kazaki molchali.  Ni odna iz pushek ne vystrelila  v  otvet.  Turki
osmeleli  i pridvinulis' eshche na desyatok sazhenej.  YAdra korezhili stenu,
vgryzayas' vse glubzhe i glubzhe v tyn.
     Kazaki molchali.
     "Pochemu urusy ne  strelyayut?  Pochemu  bezdejstvuyut  ih  pushki?"  -
ozadachenno pozhimal plechami pasha.
     Ob etom zhe razdumyval i murza Davlet,  stoyavshij ryadom s  azovskim
namestnikom.
     - Noch'yu v gorode byl bol'shoj vzryv.  Uzh ne popali li  yadra  tvoih
kapycheev,  slavnyj  pasha,  v  porohovoj  sklad  gyaurov?  - predpolozhil
Davlet.
     - YA  slyshal  vzryv,  -  slegka  kivnul  Ahmet.  -  |to  delo moih
kapycheev.  Da,  murza,  eto ya prikazal podorvat'  porohovoj  sklad.  I
teper' on unichtozhen!  - tverdo proiznes pasha, ukrepivshis' v mysli, chto
kazaki dejstvitel'no ostalis' bez poroha.
     - Slava tvoya ne pomerknet veka,  nesravnennyj pasha.  No pochemu zhe
tvoi ostal'nye galery ne  plyvut  k  kreposti?  -  s  ironiej  sprosil
Davlet.
     - Tak ugodno allahu i moim  pomyslam,  -  otvetil  Ahmet.  -  Moi
galery  otoshli  k  beregu,  chtoby  popolnit'  zapasy yader,  - shitriv,
dobavil on.
     - I kogda zh oni vernutsya pod steny?
     - Skoro,  murza,  skoro.  Segodnyashnij den' zapomnit vsya Turciya. YA
prob'yu steny i vojdu s moimi yanycharami v krepost',  - napyshchenno skazal
pasha.
     Podozhdav eshche  s  polchasa,  Ahmet  priblizil  k  kreposti i drugie
galery. Teper' uzhe vse tureckie pushki udarili po Razdoram.
     Kazaki molchali.
     Ryazanec edva ne plakal:  teper' on ne  mog  otvetit'  yanycharam  i
edinym  zaryadom.  Ves' poroh zasypali v kozhanye meshochki i spryatali pod
zemlyu.
     - Niche,  niche,  Tereha. Pridet i tvoe vremya, - uspokaival pushkarya
Fed'ka Bersen'.
     - Mochi net, - tiho vzdyhal Ryazanec. - Uzh skoree by noch'!
     No do nochi bylo eshche daleko.  Kapychei, osmelev, bili po kreposti v
upor.  I  vot  steny ne vyderzhali,  v dvuh mestah poyavilis' breshi;  ih
zavalili kamnyami i brevnami,  no breshi poyavlyalis' vse v novyh i  novyh
mestah.   A   vskore  ruhnula  stena  vozle  Zasechnyh  vorot.  Kapychei
prekratili pal'bu, i v prolom kinulas' konnica temnika Davleta.
     Kazaki vstretili tatar v mechi, sabli i kop'ya, razya krymchakov i ih
konej v prolome.  No ordyncy,  predvkushaya skoruyu pobedu, yarostno lezli
vpered.
     |to byl strashnyj chas dlya  razdorcev.  Na  pomoshch'  kazakam  prishli
podrostki,  stariki  i zhenshchiny.  Agata i Lyubava,  nahlobuchiv na golovy
shelomy,  takzhe podnyalis' na  steny.  Agata  vskore  ochutilas'  obok  s
Bolotnikovym.
     - Ushla by...  Tyazhko tut!  - kriknul ej Ivan, prikryvaya kazachku ot
razyashchej sabli ordynca.
     - Ne ujdu!  - reshitel'no blesnula glazami Agata, opuskaya sablyu na
tatarina.
     Hrabro derzhalas' na stene i Lyubava. Kogda-to otec nauchil ee metko
strelyat'  iz  pistolya,  i  teper' eto sgodilos'.  Nemalo ordyncev palo
posle ee vystrelov. A kogda konchilis' zaryady, Lyubava prinyalas' lit' na
tatar goryachuyu smolu.
     Devushku primetil  Vasyuta  i  pospeshil  stat'   k   nej   poblizhe.
Pokrikival:
     - Aj da Lyubushka! Tak ih, poganyh!
     A Lyubava  net-net da i vzglyanet na roslogo detinu.  Byl on udal i
lovok,  sokrushal vragov s lihost'yu i ozorstvom, budto vyshel ne na zluyu
sechu, a na igrishche.
     Kogda na stene stalo osobenno zharko,  Vasyuta spas Lyubavu ot  dvuh
naskochivshih  yanychar.  On s takoj yarost'yu nakinulsya na vragov,  s takim
zhelaniem zashchitit' Lyubavu,  chto turki v strahe otpryanuli ot devushki,  i
polegli ot neistovogo mecha Vasyuty.
     Lyutaya bitva prodolzhalas' u proloma.  Tut doncy srazhalis' vo glave
s  esaulami Fedorom Bersenem i Grigoriem Solomoj.  Bilis' ostervenelo,
nasmert',  ponimaya,  chto otstupit' nel'zya  i  na  pyad'.  Stoit  slegka
drognut',  poddat'sya  -  i  lavina  vragov  somnet zashchitnikov i burnym
rechnym potokom zapolonit gorod.  I togda uzhe nikto i nichto  ne  spaset
Razdory.
     Bersen' razil tatar dlinnym uvesistym  toporom  i  posle  kazhdogo
udara  protyazhno  kryakal,  budto kolol ne ordynskie golovy,  a churbaki.
Podle nasedal na krymchakov Grigorij Soloma,  v rukah ego  byl  tyazhelyj
shestoper,   gulyavshij  napravo  i  nalevo  po  chernym  baran'im  shapkam
stepnyakov.
     Bogdan Vasil'ev  v  seche ne uchastvoval:  on rukovodil oboronoj iz
Vojskovoj izby,  perebrasyvaya kazach'i stanicy to v odno,  to v  drugoe
goryachee mesto. A takih mest bylo vdovol': i na stenah, i u breshej, i u
mnogochislennyh pozharishch.
     Do samyh  potemok  prodolzhalas'  bitva,  no  yanycharam,  spaham  i
krymchakam tak i ne  udalos'  odolet'  kazakov.  Oni  vnov'  otstupili,
ostaviv u sten kreposti tysyachi ubityh.
     - Slava bogu, proderzhalis'! - perekrestilsya Tereha Ryazanec.
     - Vystoyali, - oblegchenno peredohnul Bogdan Vasil'ev.
     - Ne gulyat' poganym po Razdoram! - molvilo kazach'e vojsko.
     Doncy zadelali  prolomy  i  breshi  i,  vystaviv nochnye karaul'nye
dozory,  povalilis' na otdyh. Kazachki zhe pospeshili k ranenym i uvechnym
-  takih nemalo bylo v kazhdoj stanice.  Svyshe pyatisot kazakov poteryali
Razdory. Rodnikovcy nedoschitalis' tridcati doncov; molodye kazaki YUrko
i Denya poluchili tyazhelye rany.
     Poluchil otmetinu ot yanycharskogo yatagana i Ivan Bolotnikov,  no, k
schast'yu,  rana okazalas' neglubokoj.  Bolotnikov tak zhe, kak i Sekira,
prizheg ranu porohom i nachal gotovit'sya k nochnoj vylazke.
     Vskore k nemu prishel Fed'ka Bersen'. Uvidev perevyazannuyu loskutom
rubahi ruku, nahmurilsya.
     - Nel'zya te na vylazku. Ostavajsya zdes'.
     - CHudish',  Fedor.  I ne podumayu... Ty luchshe skazhi, gotovy li tvoi
lyudi?
     - Gotovy. Vasil'ev nam chetyre sotni vydelil.
     - CHetyre sotni?.. Mnogo, pozhaluj, Fedor. Kak by shumu ne nadelat'.
Obojdemsya i dvumya.
     - A ne malo?
     - Hvatit,  Fedor.  Poplyvem na pyati strugah.  Tol'ko by nochka  ne
podkachala.
     - Avos' ne podkachaet.  Siverko tyanet.  Dobro by Il'ya prognevalsya.
Uzh tak by kstati!
     Podoshel Ryazanec. Pokuda shel boj, on gotovil k vylazke snaryazhenie:
kozhanye meshochki dlya poroha, fitili, ognivo, verevki, bagry i kryuch'ya.
     - Delo za vami, molodcy.
     - Idem,  Terentij.  A  s  soboj beru Nechajku,  Sekiru,  Vasyutu da
Mirona Nagibu. Kazaki nadezhnye, - molvil Bolotnikov.

     Pered vylazkoj Ivan eshche raz proveril otobrannyh kazakov.
     - Pojdem  nalegke.  Nichego  lishnego  ne brat'.  Po pare pistolej,
sablyu,  ognivo - i dovol'no. I zamok na rotok. My dolzhny byt' nevidimy
i neslyshimy.  Ranyat - terpi,  pogibat' stanesh' - terpi! Inache i galery
ne vzorvem, i sebya zagubim, - strogo naputstvoval Bolotnikov.
     - Ne podvedem, bat'ko! - zaveril Miron Nagiba.
     Provozhala doncov  vsya  kazach'ya  starshina  vo  glave  s   atamanom
Vasil'evym. Prishel i pop Nikodim, blagosloviv kazakov na ratnyj podvig
mednoj ikonkoj.
     - Da  pomozhet  vam gospod' i Nikolaj-chudotvorec.  Vozvrashchajtes' s
pobedoj, syny!
     Po podkopu  shli  s goryashchimi fakelami.  Tajnyj laz vyvel na pravyj
bereg reki,  gusto porosshij vysokim kamyshom.  Zdes', v plavnyah, i byli
pripryatany kazach'i strugi.
     - Ne zabud'te uklyuchiny smazat', - napomnil Ivan.
     Bolotnikov i Bersen' reshili sest' v raznye strugi.
     - S bogom, Ivan, - obnyal Bolotnikova Fed'ka.
     - S bogom, Fedor.
     Oblobyzalis' i drugie kazaki.  Znali - shli v samoe peklo,  mozhet,
bolee i svidet'sya ne pridetsya na belom svete.
     - A nochka-to ne podkachala,  slava te gospodi, - razmashisto osenil
sebya krestom Ryazanec i sprosil naposledok.  - Ne zapamyatovali, bratcy,
kak ognivom fitili zapalit'?
     - Ne zapamyatovali, Tereha. Vzorvem satanu.
     - Poplyli, doncy, - skomandoval Bolotnikov.
     Vybralis' iz  plavnej  i  tiho  napravili  strugi  k levoberezh'yu.
Strugi bezhali legko i bystro:  soputstvoval siverko.  Po chernym volnam
seyal dozhd'-businec.
     A noch' i v samom dele ne  podvela,  byla  ona  cherna,  kak  donce
kazana; i veter poshumlival. Levoberezh'e migalo ordynskimi kostrami, no
ih stanovilos' vse men'she i men'she: stepnyaki ukladyvalis' na nochleg.
     Vskore pokazalis' smutnye ochertaniya galer.  Kazaki sbavili hod i,
bez edinogo vspleska nachali podkradyvat'sya k korablyam.
     Krugom bylo tiho, kapychei spali v kayutah. Ahmet-pasha eshche s vechera
pokinul korabl' i ushel otdyhat'  na  bereg,  v  svoj  shater,  gde  ego
podzhidala nalozhnica.
     Kazach'ih strugov bylo pyat',  stol'ko zhe bylo i tureckih  sudov  s
pushkami.  Doncy vplotnuyu priblizilis' k korablyam.  Bolotnikov napravil
svoj strug na srednee sudno:  tak legche bylo prosledit' za  ostal'nymi
kazach'imi sudami.
     Strug gluho tknulsya bortom o galeru.
     - Na korabl', doncy! - chut' slyshno prikazal Bolotnikov.
     Desyatki bagrov i kryuch'ev vgryzlis' v galeru.  Kazaki,  ne meshkaya,
po-koshach'i polezli na korabl'.
     - O,  allah!  Urusy!  - zapozdalo zakrichal karaul'nyj  turok,  no
kazaki uzhe perevalili na palubu.
     Bolotnikov sverknul sablej,  i  golova  dozornogo  shlepnulas'  za
bort.  Odnako  ispugannyj  vozglas  turka  uslyhali  v kayutah,  iz nih
vyskochili polugolye yanychary s yataganami.  No derzok i stremitelen  byl
natisk povol'nicy. YAnychar smyali.
     - V tryumy! - garknul Bolotnikov.
     I kazaki  rinulis'  v  tryumy.  Tam  tusklo  chadili fakely,  skupo
osveshchaya prikovannyh k veslam grebcov-nevol'nikov.
     - Nado porohovnik iskat', bat'ko! - kriknul Miron Nagiba.
     - Pospeshim! - vtoril emu Vasyuta.
     Bolotnikov znal - vremeni v obrez. Na pomoshch' galeram mogli prijti
katorgi, no on ne hotel podryvat' korabl' vmeste s nevol'nikami.
     - Raskovat'! - kriknul on.
     CHast' kazakov metnulas' k rabam,  drugaya zhe - k porohovomu tryumu.
Neskol'ko  doncov  tyanuli za soboj dlinnye fitili s privyazannymi k nim
zelejnymi meshochkami.
     U porohovogo  tryuma  kazaki natolknulis' na dva desyatka yanychar vo
glave s moguchim sandzhak-bekom.  Byl on v zolochenom kitajskom shleme i v
sverkayushchem   pancire.   Bilsya   lovko  i  svirepo,  povergaya  yataganom
povol'nikov.
     K sandzhak-beku  rvanulsya  Nechajka;  v  ruke ego okazalas' tyazhelaya
cep' s raskovannogo nevol'nika.
     - Doncov bit', sobaka! - zychno ryavknul on i chto bylo sil hlestnul
sandzhak-beka po shelomu. Tot vyronil yatagan i s gulkim zvonom grohnulsya
na pol. Posle etogo bystro raspravilis' i s ostal'nymi yanycharami.
     V zelejnom tryume obnaruzhili vosem' bochek  s  porohom.  Ih  nachali
bylo  obmatyvat' fitilyami Vasyuta i Sekira,  no Bolotnikov rasporyadilsya
po-inomu:
     - Sem' bochek na strug! Odnu - na vzryv!
     - Razumno, bat'ka! - zakrichali doncy.
     Bochki potashchili iz tryuma. Bolotnikov shagnul k nevol'nikam.
     - Vy svobodny,  drugi.  Prygajte s galery i plyvite  k  kreposti.
Kazaki otkroyut vam vorota. Bystro!
     Nevol'niki zakivali  golovami  i   polezli   iz   tryuma   naverh.
Bolotnikov vybil iz bochki donce i votknul fitil' v poroh.
     - Na strug, doncy!
     K nemu podbezhal Sekira.
     - YA zapalyu, bat'ka.
     No Bolotnikov ottolknul Ustima.
     - YA sam. Stupaj iz tryuma! Da ne meshkaj zhe, d'yavol!
     Sekira ubralsya,   a  Bolotnikov  eshche  raz  osmotrel  promaslennye
fitili, tyanuvshiesya v kormovye otseki i tryumy korablya.
     "Kazhis', vse ladno",  - podumal on i vybralsya na palubu. Vnizu, v
struge, ozhidali kazaki. Ivan dostal ognivo i prinyalsya vysekat' iskru.
     - Poganye zashevelilis', bat'ko! - kriknul iz struga Nechajka.
     Bolotnikov uzhe i  sam  uslyshal,  chto  orda  na  beregu  prishla  v
dvizhenie. Vidimo, turok i krymchakov privlek shum na korablyah.
     Bolotnikov razdul trut,  podzheg razmochalennyj fitil' i metnulsya k
drugomu.
     "Dolgo! Uspeyu li?" - s bespokojstvom mel'knulo v golove, i totchas
on vspomnil o fakelah v tryume nevol'nikov.
     Kinulsya vniz,  vyrval  iz  postavca  fakel  i  podzheg  ostavshiesya
fitili. Sprygnul v strug.
     - Grebi!
     Doncy nalegli  na vesla,  spesha otplyt' v bezopasnoe mesto.  A na
pomoshch'  korablyu  uzhe  shla  katorga,  perepolnennaya  turkami.  No   tut
gromyhnul  oglushayushchij  vzryv,  oblomki  galery  posypalis' na katorgu,
unichtozhaya stolpivshihsya na bortah yanychar.
     Vskore razdalis'  eshche  tri  moshchnyh vzryva.  Don ozarilsya bagrovym
svetom polyhavshih ostankov korablej.
     - Poslednij   ostalsya...  Nu,  chego  zh  tam?..  CHego  meshkayut?  -
zatrevozhilis' kazaki, bystro othodyashchie v plavni.
     A na   poslednem  korable  prodolzhalas'  lyutaya  secha.  Na  galere
okazalos' bolee trehsot yanychar,  i kazakam prishlos'  tugo.  Nado  libo
otstupat', libo probirat'sya k porohovomu tryumu naprolom.
     - Vspyat' ne pojdem! Prorvemsya, bratochki! - vosklical Emoha.
     On ne  popal  v  chislo  otobrannyh  dlya  vylazki  doncov i krepko
oserchal. S obidoj podoshel k Bolotnikovu.
     - CHego zh ty,  bat'ka,  menya ne beresh'?  Al' ya hudo sablej vladeyu?
Al' kogda za chuzhuyu spinu hovalsya?
     - Ne derzhi na menya serdce,  Emoha.  Slavnyj ty kazak, o tom vsemu
Donu vedomo. No na galery ne voz'mu.
     - Da pochemu zh, bat'ka?!
     - Ranen ty.
     - Da kakaya zh to rana? - zaershilsya Emoha. - |ko delo, uho otsekli.
Ruki-to u menya celehon'ki. Sam-ot nebos' idesh'?
     - Idu,  Emoha. Idu, potomu chto sam na eto delo naprosilsya. A tebe
velyu na stenah byt'. I ne gnevajsya.
     No Emoha  atamana  ne  poslushal.  On taem proskol'znul v podkop i
zateryalsya sredi kazakov.
     Teper' Emoha  prorubalsya  s  povol'nicej k tryumu.  Ego sablya to i
delo opuskalas' na golovy yanychar. Da i ostal'nye kazaki byli neistovy,
oni vse blizhe i blizhe prodvigalis' k porohovomu otseku. No vragov bylo
slishkom mnogo,  sily kazakov tayali.  V  tryum  vorvalas'  lish'  gorstka
povol'nikov, drugie polegli pod yataganami yanychar.
     - Tut zel'e, Emoha! - prokrichal odin iz okrovavlennyh doncov.
     - Vyrubaj  dnishche!  -  prikazal  kazaku Emoha,  obrushivaya sablyu na
ocherednogo turka.
     - Otsel' ne vybrat'sya,  bratcy! - voskliknul, osatanevshij ot yaroj
sechi kazak v ryzhej shapke-kudlatke.
     - A pushchaj!  - otchayanno sverknul belkami Emoha.  - Vedali,  na chto
shli! Zagniem, no korabl' vzorvem! Tak li, doncy?
     - Lyubo, Emoha! - otozvalis' kazaki.
     YAnychary popytalis' bylo ottesnit' povol'nikov ot  bochek,  no  tut
Emoha podhvatil s polu upavshij fakel i rinulsya s nim k zel'yu.  YAnychary
s uzhasom kinulis' k vyhodu.
     V porohovom  otseke  ostalis' lish' odni kazaki.  Ih bylo shestero,
shestero otvazhnyh povol'nikov.
     - Poproshchaemsya, doncy, - molvil Emoha.
     Kazaki skinuli truhmenki, stupili drug k drugu, obnyalis'.
     - My  ne posramili vol'nogo Dona.  Ne gulyat' basurmanam po Dikomu
Polyu! - goryacho voskliknul Emoha, podhodya s fakelom k porohovoj bochke.
     - Ne gulyat'!
     - Smert', poganym!
     - Slava Donu!
     Emoha metnul v bochku fakel.
     Ot strashnogo   vzryva   korabl'   razneslo   na   chasti.  Oblomki
vzmetnulis' v nebo na dobruyu sotnyu sazhenej. Vmeste s galeroj pogibli i
dve  katorgi,  podplyvshie  k  korablyu  na pomoshch'.  Sotni yanychar obreli
smert' v donskih vodah.
     Krovavyj svet  ozaril  reku,  no  kazach'i  strugi  byli  uzhe  vne
opasnosti.  Povol'niki snyali shapki:  oni ponyali - doncy  s  poslednego
struga vzorvalis' vmeste s tureckim korablem.


                            ZLOJ, ORDYNEC

     Strah i unynie carili v ordynskom vojske.
     Murza Dzhanibek istyazal plet'yu nevol'nika.  Obezumev ot yarosti, on
hlestal raba do teh por,  poka v iznemozhenii ne pal na myagkie shelkovye
podushki.
     - Prezrennye gyaury!..  Sobaki!  - gryzya zubami podushku,  zahripel
on.  A  potom,  chut' peredohnuv,  vnov' podnyalsya i udaril raba zhil'noj
plet'yu.
     Nevol'nik ne vskriknul i ne shelohnulsya; on pokorno rasplastalsya u
nog raz座arennogo murzy,  tknuvshis' licom  v  buharskij  kover.  Noskom
sapoga Dzhanibek perevernul nevol'nika na spinu. Rab byl mertv.
     - Vynesite etu padal'! - zakrichal murza.
     Telohraniteli vybrosili   nevol'nika   za   polog  shatra.  Nukery
zavernuli mertvoe telo raba v koshmu i povolokli k Tanu.
     Razgnevan byl  i  Ahmet-pasha.  On  vymeshchal svoyu yarost' na lyubimoj
nalozhnice, radi kotoroj pokinul vecherom galery.
     - Esli  by ya ostalsya na korable,  urusam ne udalos' by otnyat' moi
galery! - krichal pasha. - Moi yanychary prognali by gyaur proch'. |to ty vo
vsem vinovata,  podlaya! Ty chereschur grehovna, dnem i noch'yu tyanesh' menya
na lozhe. YA prikazhu kinut' tebya yanycharam!
     - Prosti  menya,  solnce  Vostoka.  No  za mnoj viny net.  Neuzheli
lyubov' moya prinesla neschast'e?  Smilujsya i szhal'sya nado  mnoj.  Ty  ne
najdesh' prekrasnej i zhelannej nalozhnicy. Ty...
     - Zamolchi, prezrennaya!
     Ahmet-pasha ottolknul  nogoj  nalozhnicu i ryvkom raspahnul zolotoj
polog  shatra,  za  kotorym  tolpilis'  tri  desyatka  telohranitelej  s
obnazhennymi yataganami.
     - Halima vasha!
     Telohraniteli pereglyanulis' i ne sdvinulis' s mesta.
     - U vas chto, otnyalis' nogi? Vypolnyajte prikaz, shakaly!
     Telohraniteli povinovalis'. Oni molcha voshli v shater i vytashchili iz
nego perepugannuyu nalozhnicu.
     - Horzy mne! - kriknul Ahmet.
     No vino ne prineslo utesheniya. Pohmel'e bylo eshche bolee gor'kim.
     "Sultan Magomet  ne prostit mne takoj oploshnosti.  On otrubit moyu
golovu,  - mrachno razdumyval Ahmet, stiskivaya ladonyami viski. - Teper'
nado libo vzyat' Razdory, libo umeret'".
     No umirat' pashe ne hotelos'.  On byl eshche dovol'no molod i  zhazhdal
deneg, pocheta i vlasti. On hotel stat' verhovnym vizirem, vtorym licom
velikoj Osmanskoj  imperii.  Sultan  Magomet  i  vizir'  Ahmet  dolzhny
upravlyat' narodami Azii,  Kavkaza i Vostoka.  Mechte, kazalos', suzhdeno
bylo sbyt'sya.  Tepereshnij vizir' byl namestnikom Azova.  No sejchas  on
star  i  nemoshchen,  i  ne segodnya - zavtra otpravitsya k Allahu.  Sultan
Magomet zahochet uvidet' svoim blizhnim sovetchikom Ahmet-pashu... Zahochet
li  teper'?  Sultan  kaprizen  i  mstitelen,  on  ne poshchadit za poteryu
tureckogo flota i  dvadcati  vos'mi  tyazhelyh  osadnyh  kulevrinov.  Ne
poshchadit!
     "O, velikij prorok, pomogi mne! Pomogi osilit' krepost' urusov. YA
budu  tebe  goryacho  molit'sya.  Vse  svoe  zoloto  ya  razdam  mullam  i
dervisham..." (Dervish - stranstvuyushchij nishchij.)
     Sotvoriv namaz,   Ahmet-pasha   napravil   svoego  chausha  k  shatru
Dzhanibeka.
     - Peredaj murze,  chto ya veryu v voinov islama.  My dolzhny osazhdat'
Razdory dnem i noch'yu.  Gyaury ne vyderzhat,  ih ne  tak  uzh  i  mnogo  v
kreposti.  My  voz'mem  Razdory!  Sejchas  zhe  ya  poshlyu yanychar na steny
urusov. Pust' kinet svoi tumeny i murza Dzhanibek.
     Dzhanibek otvetil  soglasiem.  Drugogo  vyhoda  ne bylo:  ili orda
beret Razdory, ili besslavno uhodit v Bahchisaraj.
     Krymchaki, spahi   i   yanychary   vnov'  poshli  na  pristup.  SHturm
prodolzhalsya do sleduyushchego utra. No kazach'ya krepost' vystoyala.
     Ahmet-pasha prikazal ne kormit' voinov.
     - Ot sytoj sobaki - hudaya ohota, - skazal on.
     YAnychary priunyli, no "stolp pravoveriya i groza yazychnikov" pokazal
im yataganom na Razdory.
     - Na  steny!  Oprokin'te  urusov  -  i vse budet vashe.  Na steny,
yanychary!
     Tri dnya  i  tri  nochi  shturmovali  obozlennye voiny krepost',  no
oprokinut' urusov tak i ne udalos'.  K tomu zhe u  kazakov  vnov'  ozhil
pushechnyj naryad,  kotoryj osypal osazhdavshih voinov smertonosnym drobom.
Orda nesla bol'shoj uron.
     Ahmet-pasha i  murza Dzhanibek,  otchayavshis' vzyat' krepost',  reshili
dat' peredyshku vojsku.
     Iz chernogo vojlochnogo shatra,  stoyavshego na shirokoj pohodnoj arbe,
valil dym.  Nevol'nik sidel  vozle  ochaga  i  varil  v  mednom  kazane
baraninu.  V shatre vonyalo kozhami,  zasalennoj odezhdoj, dymom i varevom
iz kotla.
     Vokrug kibitki,  neskol'kimi  krugami,  dymili kostry ustavshih ot
osady voinov.  Smuglye lica ih byli hmury;  ne slyshalos'  voinstvennyh
vozglasov i pobednyh pesen;  ordyncy molchali.  Odni perevyazyvali rany,
latali bych'ej kozhej shchity i panciri,  drugie tochili  terpugami  strely,
sabli  i  nakonechniki  kopij,  tret'i  varili v kotlah salmu i zharenoe
proso,  libo  zhe  doedali  ostatki  sushenogo  myasa,  zapivaya  kobyl'im
molokom...
     Rab nastorozhilsya:  vozle kibitki poslyshalis' pochtitel'nye  golosa
nukerov,   privetstvovavshih   temnika   Davleta.  Tot  ryvkom  otkinul
vojlochnyj polog i voshel v shater. Nevol'nik vskochil s verblyuzh'ej koshmy,
nizko poklonilsya.
     Temnik snyal s baran'ego roga burdyuk s vodoj,  napilsya; s golodnym
bleskom  v  glazah  vzglyanul na kazan.  On byl molod,  zdorov i vsegda
po-volch'i nakidyvalsya na myaso.  Takim pomnil  sebya  s  detstva,  kogda
iz-za lakomogo kuska dralsya s brat'yami.
     Otec ego,  gruznyj krutoplechij sotnik Tufan,  nablyudaya za  svaroj
synovej, govoril:
     - Vy - deti stepej,  a v stepi vyzhivaet  lish'  sil'nejshij.  Pejte
kumys, vdovol' esh'te myaso, i vas zhdet slava bagaturov.
     Kogda Davletu ispolnilos' tri goda, otec posadil ego na konya.
     - Derzhis'  zubami za grivu - i skachi!  Dzhigih bez konya,  chto orel
bez stepi!
     I s  togo  dnya  Davlet  uzhe  s konya ne slezal.  Ego manil prostor
kovyl'nyh   stepej,   polnyh   neslyhannyh    bogatstv    i    surovoj
tainstvennosti; ego vlekli pticy i zveri, dikie tabuny konej i dalekie
zagadochnye kurgany s serymi kamennymi istukanami.  Inogda  na  holmah,
useyannyh  belymi  kostyami  loshadej,  vidnelis' dlinnye shesty,  obvitye
chernym vojlokom.
     - Zdes' zahoronen dzhigit. On pogib v shvatke s urusami, - poyasnyal
otec.
     Takih kurganov bylo nemalo v stepi, no oni ne otpugivali Davleta,
naprotiv, serdce ego ozhestochalos'.
     - YA nikogda ne padu ot mecha urusa. Moya sablya pokaraet lyubogo, kto
vojdet v nashe kochev'e! - gromko krichal Davlet.
     Tufan ocenivayushche  smotrel na podrastayushchego syna i dovol'no skalil
zuby:
     - Ty zol na urusov, volchonok. YAkshi! Moskovity - nashi lyutye vragi.
No oni sil'ny i hrabry.
     - YA hrabree urusov!
     - YAkshi, volchonok. YAkshi! Vidit allah, byt' tebe bagaturom.
     Davlet ros sil'nym, otvazhnym i smetlivym.
     V pyatnadcat' let ne bylo iskusnee naezdnika v  uluse.  Na  polnom
skaku  on  vyhvatyval  iz  mehovogo  kolchana krasnuyu operennuyu strelu,
natyagival tuguyu tetivu i bil bez promaha pticu i zverya.
     Davlet privyk k kochevoj zhizni i lisheniyam.
     On ne lyubil svoih brat'ev:  te pokinuli kochev'ya i zhazhdali slavy v
pyshnyh hanskih dvorcah Bahchisaraya.  Davlet zhe ne hotel ni roskoshi,  ni
vlasti,  ni garemov.  On mechtal o voennyh pohodah,  srazheniyah i ratnyh
podvigah.
     Step' stala dlya nego rodnym domom.  Vesnoj,  letom  i  osen'yu  on
nikogda  ne  spal  v  dushnoj kibitke.  Kovyl'naya step' byla emu myagkim
lozhem, chernaya noch' - pokryvalom, yarkie zvezdy - sladkim snom.
     Privychno i  uyutno  chuvstvoval sebya Davlet i v zimnyuyu styluyu poru,
kogda po stepi gulyali zlye meteli i obzhigayushchie vetry.  On  vyvorachival
baranij  tulup,  pryatal  ot stuzhi,  pod sedlo,  kusok varenoj koniny i
ezdil po stepi ot kochev'ya k kochev'yu v poiskah udobnyh zimnih sakm  ili
novogo  bogatogo  stanovishcha.  A kogda odoleval golod,  Davlet dostaval
iz-pod sedla kusok mahana.  Priuchennyj  kon'  dobyval  travu  kopytami
iz-pod snega.
     V dvadcat' let Davlet ne znal sebe ravnyh ni v konnyh skachkah, ni
v  metanii  arkana,  ni  v  tatarskoj bor'be.  Slava o molodom dzhigite
razneslas' po mnogim stepnym kochev'yam.
     Dovelos' Davletu  i  obnazhit' sablyu.  Neskol'ko raz s dvumya-tremya
sotnyami krymchakov on nabegal na kazach'i stanicy. Skakal vperedi otryada
i bilsya hrabro,  vihrem vrubayas' v ryady urusov.  No vse eto byli malye
nabegi. Davlet zhazhdal bol'shogo pohoda na Rus'.
     - YA  hochu  rubit'  inovercev  v  Moskve!  - voinstvenno vosklical
Davlet.
     I vot orda dvinulas' na Rus'.  Han Kazy-Girej poshel k Oke,  a ego
pravaya ruka - murza  Dzhanibek  obrushilsya  tremya  tumenami  na  kazach'yu
stolicu.
     - My voz'mem Razdory i prisoedinimsya k  hanu.  Nas  zhdut  meha  i
zoloto Moskvy! - skazal tysyachnikam pered pohodom Dzhanibek.
     - My unichtozhim Razdory v pervyj zhe den'! - goryacho prokrichal togda
Davlet.
     Neozhidanno umer murza Saip,  i Davlet stal temnikom. On vozglavil
desyatitysyachnoe vojsko stepnyakov.
     "Nikto i  nichto  ne  pomeshaet  vzyat'  mne  krepost'  urusov",   -
razmyshlyal Davlet, kogda krymchaki podoshli k stenam kazach'ej kreposti.

     "CHto zhe eto za narod - urusy? Pochemu tak derzki i otvazhny? Otkuda
nahodyat v sebe sily?" - muchitel'no razdumyval  temnik,  poglyadyvaya  iz
kibitki na Razdory.
     Krepost' stoyala chernaya,  obuglennaya, oblitaya smoloj, iskorezhennaya
yadrami. Nad gorodom vilis' dymy pozharishch.
     "ZHarovnya!.. Proklyatoe mesto!  Allah otvernulsya  ot  nas.  Nam  ne
vzyat'  etu  krepost'.  Allahu  nuzhna  zhertva,  i prinesu ee ya - vernyj
zashchitnik islama,  temnik Davlet!  YA pojdu ot Tana k Itilyu  i  unichtozhu
vseh, kto vstretitsya na moem puti".
     Davlet sorval s koz'ego  roga  sablyu,  opoyasalsya  i  vyskochil  iz
kibitki. Vskore on priskakal k shatru Dzhanibeka. Tot ugryumo vossedal na
podushkah i potyagival iz serebryanogo kubka horzu.
     - CHto tebe, temnik? Kakuyu prines novost'?
     - Otpusti menya v stepi, - goryacho nachal Davlet. - YA ne hochu sidet'
slozha ruki.  Otpusti moj tumen na Razdorskij shlyah. YA projdus' do Itilya
i vernus' s bogatoj dobychej. YA privedu tysyachi rabov.
     Murza Dzhanibek nedovol'no otstavil kubok.
     "YA by i sam ushel v stepi.  No velikij han Kazy-Girej povelel  nam
steret'  s  lica zemli kazach'yu krepost'!" - hotelos' kriknut' temniku.
No murza sderzhalsya:  Davlet zagovoril o yasyre.  A on tak  nuzhen!..  Ne
poslat' li, v samom dele, temnika v Mezhdurech'e? Tol'ko bogatym polonom
mozhno umaslit' hana Kazy-Gireya i spyat' ego gnev za neudachnyj nabeg  na
Razdory.
     Dzhanibek hitro prishchurilsya i vnov' otpil iz kubka.
     - A ne ty li,  slavnyj Davlet, obeshchal pervym vorvat'sya v krepost'
urusov?  Ne ty li pri vseh hvastal,  chto odnim svoim tumenom razdavish'
Razdory?
     - |to d'yavol'skoe mesto,  murza! Moj tumen byl samym hrabrym. Vse
eto  videli.  YA  ne  otsizhivalsya  v  shatre,  a srazhalsya vmeste s moimi
dzhigitami. YA sdelal vse, chto mog!
     - Nikto ne obvinit tebya v trusosti, - kivnul Dzhanibek. - No nikto
ne vozdast tebe i pochesti,  temnik.  Krepost' urusov kak stoyala, tak i
stoit.  A  teper'  ty  hochesh'  i  vovse  otvernut'sya ot Razdor.  Allah
razgnevaetsya.
     - Allah  zhazhdet mesti,  murza!  Tysyachi voinov islama pali ot ruki
inovercev.  YA  ispepelyu  Mezhdurech'e,  zahvachu  yasyr',  i  allah  vnov'
smilostivitsya nad nami.  Otpusti,  murza! Tret' dobychi stanet tvoej, -
nastaival Davlet.
     - Ty  skup,  temnik.  Esli  ya otpushchu tebya v stepi,  na menya padet
nemilost' Kazy-Gireya.
     - Mnogo li ty hochesh', murza?
     - Polovinu, moj slavnyj Davlet.
     - YAkshi, murza!
     - YA dayu tebe pyat' dnej. Stupaj i vernis' s dobychej.
     V tot  zhe  chas tumen Davleta vystupil v step'.  Ot desyati tysyach v
tumene ostalos' sem'.  Davlet razdelil vojsko na tri otryada. V glavnom
korpuse  -  koshe  -  on ostavil tri tysyachi krymchakov;  oni dolzhny byli
dvigat'sya po centru Mezhdurech'ya.  Ostal'nyh zhe voinov temnik razbil  na
dva  kryla,  kotorye ohvatyat Razdorskij shlyah s pravoj i levoj storony,
vzyav v kol'co vse Mezhdurech'e.  Vperedi kosha Davlet vystavil bystryh  i
lovkih yurtdzhi.  Oni dolzhny zahvatit' "yazykov", ukazat' mesta vrazheskih
stanovishch i predosteregat' vojsko ot neozhidannyh  napadenij  kazakov  i
zasechnyh ratej.
     Kosh i kryl'ya  somknulis'  cherez  tri  dnya.  Nastupil  chas  delezha
dobychi.  No ona okazalas' nichtozhnoj:  neskol'ko soten loshadej, bykov i
ovec da sotni dve zhenshchin, detej i starikov.
     Davlet obrushilsya s plet'yu na tysyachnikov.
     - Gde dobycha, lenivye osly?!
     Tysyachniki otvechali:
     - Urusy pokinuli stepi.  Oni spryatalis' v lesah i razbezhalis'  po
gorodam. Mezhdurech'e pusto.
     - Proklyataya strana, proklyatyj narod! YA unichtozhu yasyr'!
     Temnik napravilsya k polonyankam.  Dolgo razglyadyval lica urusov, a
zatem prikazal:
     - Dzhigity, yasyrki vashi!
     Tatary kinulis' k zhenshchinam; u mnogih iz nih na rukah byli grudnye
deti.
     - Poshchadite nashih mladencev! - zakrichali zhenshchiny.
     No stepnyaki byli neumolimy. Oni vyryvali detej iz ruk, shvyryali ih
pod nogi konej i grubo valili zhenshchin nazem'.
     - CHto zhe eto,  pravoslavnye?  Uzhel' sram terpet'?  Bej zverej!  -
vystupil iz tolpy odin iz sedovlasyh muzhikov.
     - Bej! - ognevalis' stariki i, bezoruzhnye, nabrosilis' na tatar.
     - Ubit'! - korotko brosil Davlet.
     Starikov unichtozhili nozhami i sablyami.
     Na pyatyj den' tumen  Davleta  bez  polona  i  dobychi  vernulsya  k
Razdoram.

     Na pravom  beregu  Oki  vojsko  Kazy-Gireya  vstretila stotysyachnaya
russkaya rat'.  Han ne reshilsya na bitvu i  povernul  vspyat'.  Do  samyh
Valuek ordu presledovala russkaya konnica.
     Uznav o begstve hana,  murza Dzhanibek totchas snyal osadu i  speshno
otvel svoi tumeny v Bahchisaraj.







                               SUZHENYJ

     Tri dnya i tri nochi likovali Razdory;  davno sredi kazakov ne bylo
stol' velikogo prazdnika.  Dopivali  zapasy  gorilki,  piva  i  bragi,
doedali  ostatki  hleba,  sushenogo  myasa i ryby.  Vesel'e bylo bujnoe,
razudaloe, kakoe mozhno vstretit' lish' sredi shumnoj donskoj povol'nicy.
     Otgulyav prazdnik,  razdorcy  vnov'  nadumali  splavat' v boyarskij
Voronezh. Gutarili mezh soboj:
     - Poganyh na Rus' ne pustili. Avos' none car' i smilostivitsya.
     - Greh emu ne v milosti Don  derzhat'.  Skol'  liha  by  natvorili
ordyncy, kol' ne Razdory. Splavaem na Voronezh za hlebom i zipunami!
     - Splavaem! CHat', prodadut boyare.
     Snaryadili desyat' strugov.
     A potom Vasil'ev sobral krug i molvil:
     - Pros'ba  k  vam,  atamany-molodcy.  Pogodili  by rashodit'sya po
stanicam.  Glyan' na Razdory.  Krepost' chudom derzhitsya.  Tyn probit  do
tret'ego  ryada,  sneseny  bashni,  zasypan  rov.  Negozhe nam,  kazakam,
Razdory v takom vide brosit'.  Dobro by  podnovit'  krepost'.  Poganye
mogut i vernut'sya.
     - A pushchaj,  bat'ko!  Kak pridut,  tak i ujdut. Sablya zavsegda pri
nas! - zadorno vykriknul Ustim Sekira.
     - Sablya-to  pri  nas,  a  vot  krepost'  razvalilas'.  Ne  tol'ko
razbita,  no i sozhzhena. Ne krepost' - goloveshka. Vosstanovit', gutaryu,
nado.  Ona nas ot ordy prikryla.  Mater' rodnaya nam Razdory. Tak uzhel'
deti svoyu mat' brosyat? Uzhel' vol'noj kreposti na Donu ne stoyat'?
     I krug goryacho otozvalsya:
     - Stoyat', bat'ko!
     - Podnovim krepost'!
     - Naveki stoyat'!
     V tot zhe den' vooruzhilis' toporami,  seli na strugi i poplyli  za
lesom.
     Ladili krepost'  sporo,  v  ohotku:  nedavnie  muzhiki  po  toporu
soskuchilis',  po  smolyanomu  zapahu  srubov.  Mnogie  vspominali  svoi
dereven'ki, izby iz zvonkoj sosny.
     Rad byl plotnich'emu delu i Bolotnikov.  V sele Bogorodskom emu ne
raz dovodilos' stuchat' toporom.  Prinoravlivalsya  k  pozhilym  muzhikam,
derevyannyh  del masteram,  chto slavilis' na vsyu okrugu.  Postig ot nih
raznye rubki:  v oblo,  kogda krugloe brevno kladetsya chashkoj vverh ili
vniz;  v  kryuk,  kogda  rubyatsya brus'ya,  razval i plastinnik,  a koncy
propuskayutsya naruzhu; v lapu, kogda izba rubitsya bez uglov...
     Krepost' ozhivala,  molodela,  podnimayas'  novymi  bashnyami.  Sredi
plotnikov snoval otec Nikodim, vorchal, potryasaya mednym krestom:
     - Hristoprodavcy,  grehovodniki! Hram napered nado stavit'. Skol'
voinstva palo,  a za upokoj i pomolit'sya negde.  Negozhe, pravoslavnye,
zabyli boga!
     Kazaki, stucha toporami, posmeivalis':
     - Pospeesh' s hramom, otche. Na tvoj lik budem krestit'sya. Ty u nas
na Nikolu-chudotvorca shozh. Bog-ot prostit.
     - Ne prostit, grehovodniki! - yarilsya Nikodim.
     - Vestimo:  u kazaka  grehov,  chto  kudrej  na  barane.  Ni  odin
blagochinnyj ne zamolit.  Tak poshto nam hram,  batyushka?  Edin chert v ad
popadem, - hohotnul Ustim Sekira.
     - T'fu, okayannyj! Ne pominaj d'yavola... Ty i vpryam' v preispodnyuyu
ugodish'.  Primechal tebya,  nemolyahu. Podle hrama zhil, no ko mne i nogoj
ne stupal. V kabak begal, nechestivec!
     - A to kak zhe, batyushka. Hot' cerkov' i blizko, da hodit' sklizko,
a kabak dalekon'ko; da hozhu potihon'ku.
     - Lyubo, Sekira! - zarzhali kazaki.
     Nikodim eshche pushche razoshelsya:
     - Proklyanu, antihrist!
     Sekira, skorchiv ispugannuyu rozhu, ruhnul na koleni.
     - Batyushka,  prosti!  V chuzhuyu klet' pusti,  posobi nagresti  da  i
vynesti.
     - T'fu, eretik!
     Nikodim v serdcah splyunul i pobrel k atamanu.
     - Grehovno voinstvo tvoe,  bez boga zhivut doncy.  Motri, kak by i
vovse ot very ne otshatnulis'.
     - Ne otshatnutsya, otche. Al' ty nashih kazakov ne vedaesh'? Prokudnik
na prokudnike. A hram pogodya postavim.
     - Vot i ty ne toropish'sya. Greshno, ataman!
     - Doprezh' krepost', otche. Ordynec ryadom! - otrezal Vasil'ev.
     Doncy srubili  Nikodimu  nebol'shuyu  izbenku.  Tot   zastavil   ee
ikonami, i k batyushke, budto v hram, povalili kazach'i zhenki.

     Sekira veselil kazakov, sypal bakulinami. Doncy druzhno gogotali.
     Bolotnikov lezhal na ohapke sena pod kurenem.  Glyanul na Sekiru  i
nevol'no  podumal:  "Neugomon.  Takoj zhe muzhik v sele Bogorodskom byl.
Afonya SHmotok - bobyl' bedokuryj".
     Vspominaya muzhika i rodnoe selo,  ulybnulsya. Da i kak tut smeshinke
ne zapast'! Dovelos' v parnyah i emu prokudnichat'.

     A bylo to v  kreshchen'e  gospodne.  V  izbu  vletel  bobyl'  Afonya,
hihiknul:
     - Umora, paren', ej-bo!.. Otec-to gde?
     - Sosedu sani ladit. Ty chego takoj razveselyj?
     - Oj,  umorushka!  - vnov'  hihiknul  SHmotok  i,  sorvav  s  kolka
ovchinnyj polushubok,  shvyrnul ego Ivanke.  - Oblachajsya, paren'. Ajda so
mnoj.
     - Kuda, Afonya?
     - Na gumno. S toboj mne budet povadnej.
     - Poshto na gumno? - nedoumeval Ivanka.
     - Sedni zhe kreshchen'e.  Al' zabyl?  Devki vorozhat, a parni ozoruyut.
Oblachajs'!
     - A ty razve paren'? - rassmeyalsya Ivanka, natyagivaya polushubok.
     - A  to  net,  - lukavo blesnul glazami Afonya i durashlivo vskinul
shchepot'yu borodenku. - YA, Ivanushka, zavsegda mlad dushoj.
     Vyshli iz  izby,  no  tol'ko zashagali vdol' sela,  kak Afonya vdrug
ostanovilsya,  hohotnul i shustro povernul vspyat' ko dvoru.  Vernulsya  s
shirokoj derevyannoj lopatoj.
     - A eto zachem?
     - Posle povedayu. Pospeshaj, Ivanushka.
     Selo utonulo v sugrobah.  Nadvigalas' noch', bylo pokojno vokrug i
morozno,  v  chernom  nebe  yarko mercali zvezdy.  Afonya pochemu-to povel
Ivanku na ovin starca Akimycha,  samogo userdnogo bogomol'ca  na  sele.
SHmotok mel poloj shubejki sneg i vse chemu-to posmeivalsya.
     ...Posle obedni v  hrame  Pokrova  zhena  poslala  Afonyu  k  babke
Luker'e.
     - Zaneduzhila chevoj-to,  Afonyushka, - postanyvaya, molvila Agaf'ya. -
Dobegi  do  Luker'i.  Avos'  travki il' nastoyu pol'zitel'nogo prishlet.
Spinushku razlomilo.
     Afonya vzdohnul:  idti  k  vedun'e emu ne hotelos'.  ZHila babka na
otshibe, da i moroz von kakoj proboristyj.
     - Polegchaet, Agaf'ya. Pogrej chresla na pechi.
     - Grela, Afonyushka, ne legchaet.
     - Nu tady samo projdet.
     - |koj ty lezhen',  Afonyushka.  It' mochi net.  Shodi, gosudar' moj,
Hristom-bogom proshu!
     - Nu,  koli bogom,  - vnov' vzdohnul "gosudar'" i  odel  na  sebya
dranuyu shubejku.
     Po selu shagal toropko, otbivayas' ot brodyachih sobak. Psy golodnye,
zlye, tak i lezut pod nogi.
     Voshel v Luker'inu izbu.  Temno, odna lish' lampadka tusklo mercaet
u bozhnicy. Snyal lisij treuh, perekrestilsya.
     - ZHiva li, staraya?
     Nikto ne  otozvalsya.  Uzh ne pochivaet li vedun'ya?  Sprosil gromche,
vnov'  molchanie.  Posharil  rukoj  na  pechi,  no  nashchupal  lish'   grudu
lohmot'ev.
     "Nikak, ubrela kuda-to",  - reshil Afonya i poshel iz  izby.  Otkryl
razbuhshuyu, obledeneluyu dver', postoyal na kryl'ce v korotkom razdum'e i
tut vdrug uslyshal golosa. K izbe kto-to probiralsya.
     - My nenadolgo, babushka. Nam by lish' suzhenogo izvedat'.
     "Devki!.. K Luker'e vorozhit'",  - proneslos' v golove Afoni, i po
licu ego probezhala ozornaya ulybka. Vernulsya v izbu i siganul na pech'.
     Devok bylo troe. Voshli, pomolilis', chinno seli na lavku.
     - V  pore  my,  matushka  Luker'ya,  -  bojko nachala odna iz devok,
dorodnaya i kruglolicaya. - Podi, zhenihi pridut skoro svatat', a zhenihov
my ne vedaem. Za kogo-to nas batyushka Kalistrat Egorych otdast?
     "Prikazchikovy devki,  -  smeknul  Afonya.  -  To  Melan'ya,   chisto
kobylica, uzh kudy v pore".
     - Tak,  tak,  devon'ki,  - zakivala Luker'ya.  - O molodcah zatuga
vasha.
     Devki zardelis', ochi potupili.
     - Skushno nam,  postylo, - gorestno vzdohnula vtoraya devka. - Hot'
by kakoj molodec vyzvolil.
     "A to Aglaya. Devka laskovaya i smirnaya".
     - V zatuge zhivem,  matushka Luker'ya.  Os'mnadcatyj godok, a zheniha
vse netuti. Kakovo?
     "Anfiska. |ta davno na parnej zaritsya. Bedovaya!"
     - Dobro, devon'ki, povorozhu vam.
     Luker'ya zacherpnula iz kadki kovsh vody, vylila v derevyannuyu chashku,
brosila v nee goryachih ugol'ev da gorst' kashi.
     - Stupajte ko mne,  devon'ki.  Opuskajte v chashu kosy... Da ne vse
razom, a po odnoj.
     Pervoj opustila kosu Melan'ya.
     - Byt' te none zamuzhem. Vish', ugolek v kosu zapal.
     - Oj, spasibo, matushka! V pore ya, - ruhnula na koleni krutobedraya
devka.
     - V pore,  deva,  v pore,  - poddaknula Luker'ya. - ZHdi molodca. A
topericha Aglaha stupaj.
     I Aglahe,   i   Anfiske   navorozhila   babka    zhenihov.    Devki
vozradovalis', prinyalis' vykladyvat' na stol gostincy.
     - A bogaty li zhenihi-to? - vypytyvala Melan'ya.
     - Na ovin nado idti, devon'ki.
     - Poshto, matushka Luker'ya?
     - K gumenniku, devon'ki. On vam vse i obskazhet. Gumennik-to v etu
poru po ovinam brodit. Stupajte k nemu.
     - Strashno k nechistomu,  matushka,  - zakrestilis' devki. - On huzhe
domovogo. Voz'met da zadushit ali porchu napustit. Kakovo?
     - Ne puzhajtes', devon'ki. Gumennik v kreshchenie gospodne dobryj. Vy
emu hlebushka da medu prinesite.
     - A kak on obskazhet-to, matushka Luker'ya?
     - Molchkom,  devon'ki.  Kak v ovin pridete, to sarafany podymite i
opuskajtes'  na  sadilo.  Gumennik-to v yame zhdet.  Kol' shershavoj rukoj
pogladit - byt' za bogatym. Nu, a kol' goloj ladon'yu provedet - hodit'
za bednym. Uzh tut kak gumennushko pozhaluet.
     - A kak nam etot ovin syskat'?  Uzhel' vo vsyakom nechistyj sidit? -
voprosila Melan'ya.
     - Ne  vo  vsyakom,  devon'ka.  Oni  dobryh  hozyaev  vybirayut,  koi
blagochestiem vedomy. Stupajte na ovin deda Akimycha. Tam-to uzh zavsegda
gumennushko sidit. Stupajte s bogom.
     Devki nakinuli  kozhushki  i  vybezhali iz izby.  Luker'ya sobrala so
stola gostincy, zavernula v tryapicu. Vstala k bozhnice.
     - Pomogi im, presvyataya deva. Daj dobryh zhenihov...
     Afonya vzoprel,  pot so lba i shchek stekal v kozlinuyu borodenku.  Da
tut eshche tarakany v rot lezut.
     Kubarem svalilsya na pol.  Luker'ya v strahe vypuchila glaza:  podle
dverej  podnimalos'  chto-to chernoe i lohmatoe.  S krikom povalilas' na
lavku, zaikayas', zabormotala:
     - Sgin'!.. Sgin', nechistyj!
     "Nechistyj" metnulsya k dveri,  protopal po senyam  i  vyvalilsya  na
ulicu.  Luker'ya dolgo ne mogla prijti v sebya,  serdce zaholonulo, yazyk
otnyalsya.  A "nechistyj" tem vremenem prytko bezhal po derevne.  Vletel v
svoyu izbenku, plyuhnulsya na lavku, zashelsya v smehe.
     - Ty che,  Afonyushka?..  CHto  tya  razobralo?  -  zamorgala  glazami
Agaf'ya.
     A SHmotok vse zalivalsya,  podzhimaya rukami otoshchalyj  zhivot,  drygal
laptyami po zemlyanomu polu.  Agaf'ya perepoloshilas':  uzh ne spyatil li ee
muzhenek? Pristuknula uhvatom.
     - Ujmis'!.. Prines li travki pol'zitel'noj?
     - Travki?  - perestal nakonec smeyat'sya  Afonya.  -  Kakoj  travki,
Agaf'ya.
     - Da ty chto, sovsem ochumel? Za chem ya tebya k Luker'e posylala?
     - K Luker'e?  - skrebanul potylicu Afonya.  Ah,  da... Netu travki
pol'zitel'noj u Luker'i...  Pushchaj,  grit,  v ban'ke doparitsya.  I  kak
rukoj.
     - Da u nas i bani-to net.  Dobegi  do  Bolotnikovyh.  Isaj  muzhik
dobryj, ne otkazhet.
     - K Bolotnikovym,  grish'?  - peresprosil on i,  natyanuv  oblezlyj
treuh, provorno vyskochil iz izbenki.
     Obo vsem etom Afonya povedal Ivanke uzhe v ovine,  kogda  sideli  v
chernoj holodnoj yame na ohapke solomy i ozhidali devok.
     - Ozornoj ty muzhik, - rassmeyalsya Ivanka.
     - Takim ospod' sotvoril.  Kazhdomu svoe,  Ivanka.  Vot ty ne shibko
prokazliv.  Godami mlad,  a razumom star.  I vse chto-to tyagotit  tebya,
budto  dusha  ne  na  meste.  A ty proshche,  paren',  zhivi.  Meshaj delo s
bezdel'em da provodi vek s vesel'em.
     - Tvoimi by ustami, Afonya... Dolgo li zhdat'. Studeno tut.
     - A ty poterpi,  Ivanka,  poterpi.  Ne kazhdyj god  zimoj  v  ovin
lazish', Uzh bol'no delo-to prokudlivo, he-he.
     Govorili vpolgolosa,  a potom i vovse pereshli na  shepot:  vot-vot
dolzhny  byli  prijti  devki.  V ovine prostorno,  no temno,  hot' glaz
vykoli.  Nad golovoj - sadilo iz zherdej, na nego obychno stavili snopy,
a teper' pusto: hleb davno ubran, obmolochen i svezen v izbyanoj susek.
     No vot poslyshalis' priglushennye golosa.  Devki zashli na  gumno  i
robko zastyli u ovina.
     - Oj,  serdechko zahodit,  devon'ki.  Ne vernut'sya li v derevnyu? -
tiho, drognuvshim golosom proiznesla Aglaya.
     - Nel'zya vspyat', gumennika ognevaem, - molvila Melan'ya.
     - Vestimo, devon'ki. Nado lezti, - skazala Anfiska.
     - Vot i polezaj pervoj...  Davaj,  davaj,  Anfiska, - podtolknula
Melan'ya.
     Anfiska, ohaya  i  krestyas',   polezla   na   sadilo.   Raspahnula
polushubok,  zadrala  sarafan,  prisela.  Afonya,  edva  sderzhivaya smeh,
tihon'ko ogladil guzno  ladon'yu.  Anfiska  vzvizgnula  i  svalilas'  k
devkam; te podhvatili pod ruki, zatormoshili.
     - Nu kak? Kakov zhenih?
     - Ne  povezlo,  devon'ki,  -  vshlipnula Anfiska.  - S bednym mne
zhit'.
     - Nu nichego, byl by zhenih, - uteshala ee Aglaya, vzbirayas' na ovin.
Vskore soskochila so smehom. - Nikak, rukavicej provel.
     - Schast'e te,  Aglaya.  A it' ryaben'kaya, - pozavidovala Melan'ya. -
Podsadite, devki.
     Melan'ya, kak klushka,  vzgromozdilas' na nasest, svesila ogolennyj
zad, perekrestilas'.
     - Blagoslovi, gospodi!
     Afonya popleval na  ladon',  razmahnulsya  i  chto  bylo  sil  gulko
shlepnul   derevyannoj   lopatoj   po   shirokomu  tugomu  zadu.  Melan'ya
podprygnula,  istoshno,  perepuganno zakrichala i rinulas' mimo devok iz
ovinnika.  Devki pobezhali za nej,  a v yame neuderzhimo hohotali Afonya s
Ivankoj.

     - Glyan', bat'ko, chto Sekira vytvoryaet, - tolknul atamana Vasyuta.
     - CHto? - sgonyaya zadumchivuyu ulybku, sprosil Bolotnikov. Povernulsya
k Ustimu.  Tot,  v dranoj ovchinnoj shube,  spesivo vossedal na bochke  i
korchil svirepuyu rozhu.
     - Na ordynskogo hana shozh. Nu, skomoroh!
     Doncy smeyalis'.


                           ZIPUNOV I HLEBA!

     Po gorodu zveneli topory.
     Esaul Grigorij  Soloma  rubil  novuyu izbu.  Delo dvigalos' sporo:
izbu ladili polsotni kazakov iz golyt'by.  Soloma -  donec  uryadlivyj,
stepennyj,  v  kabakah  ne  zasizhivalsya,  den'gu  imel.  Sobral artel'
povol'nikov  s  toporami,  snyal  chernuyu   baran'yu   truhmenku,   nizko
poklonilsya.
     - Pomogite  izbu  srubit',   brat'ya-kazaki.   Ne   obizhu,   skol'
zaprosite, stol' i otvalyu.
     Kazaki pokumekali i skazali:
     - Znaem  tebya,  Grishka.  Ty  hosh' iz domovityh,  no kazak dobryj.
Postavim tebe terem.  A za pomogu  -  pyat'  veder  gorilki  da  desyat'
rublev. Za tri nedeli srubim.
     Naschet gorilki kazaki,  konechno,  zagnuli:  posle pobednogo  pira
Razdory  ostalis'  bez  vina.  No  Soloma,  na  divo,  soglasno motnul
borodoj.
     - V   pogrebke   bochonok   sohranilsya.   A  v  nem  shest'  veder.
Vykatyvajte, brat'ya-doncy.
     - Za nedelyu srubim! - voodushevilas' artel'.
     I srubili! S gornicej, povalushej, svetelkoj, na dobrotnom vysokom
podklete.  Grigorij Soloma hodil da radovalsya.  Davno hotelos' v takom
tereme pozhit'.  Byvalo,  v kurnoj izbenke slepilsya,  a tut  von  kakoj
dvor: s izboj beloj da chernoj, da s zhuravlem, da s myl'nej. Kak tut ne
vozradovat'sya!
     Grishka Soloma  pribezhal na Don eshche let desyat' nazad;  pribezhal iz
derevni Rylovki,  chto pod Nizhnim Novgorodom; da pribezhal ne odin, a so
vsej derevnej.
     Na Donu prishelsya po nravu povol'pice.  Beglyj  muzhik  iz  Rylovki
okazalsya ne tol'ko smelym gulebshchikom,  no i rassuditel'nym, bashkovitym
kazakom. K ego tolkovym sovetam vsegda prislushivalis', ne zrya zhe potom
krug vydvinul Solomu v razdorskie esauly.
     Poka Grigorij uhal s kazakami toporom,  Domna Vlas'evna s  dochkoj
Lyubavoj  yutilis'  v zemlyanke.  Pravda,  ih hotel zabrat' v svoj kuren'
Fed'ka Bersen', no Soloma otkazalsya.
     - U tebya i bez togo tesno. A nam uzh nedolgo, poterpim.
     Fed'ka osobo i ne nastaival,  u nego i v samom dele na bazu  bylo
lyudno:  zhili Bolotnikov,  Vasyuta, Miron Nagiba, Nechajka Bobyl' i Ustim
Sekira.  Agata zakrutilas' so stryapnej:  kazaki dyuzhie - prokormi takuyu
oravu!  No  stryapnya  Agate ne byla v tyagost',  letala po bazu veselaya,
ulybchivaya. Fed'ka i to kak-to podivilsya:
     - Svetish'sya   vsya,   budto   solnyshko.  Al'  pobede  kazach'ej  ne
naraduesh'sya?
     - Ne naraduyus', Fedor! Legko nonche na dushe moej.
     - Vot i dobro.  Ne shibko-to chasto vizhu tebya veseloj,  -  dovol'no
molvil Fed'ka.
     Odnako ne  znal  on,  chto  delo  ne  tol'ko  v  kazach'ej  pobede:
schastlivye glaza Agaty vse chashche i chashche ostanavlivalis' na Bolotnikove,
kazalos',  ne bylo i minuty,  chtoby ona  ne  podumala  o  rodnikovskom
atamane. A tot budto i ne zamechal ee laskovyh, pristal'nyh vzglyadov.
     "Dichitsya menya.  A otchego?..  Uzhel' Fedora styditsya? - razdumyvala
Agata.
     Ivan v  kurene  pokazyvalsya  redko:  vse   bol'she   propadal   na
krepostnyh   stenah.  Kazaki,  nablyudaya  za  ego  lovkoj,  snorovistoj
rabotoj, gutarili mezh soboj:
     - Lihoj kazak Bolotnikov. Dyuzhe znatno galery vzorval.
     - Lihoj i golovoj razumen.  Strugi-to on pripryatat' nadoumil. Vot
i sgodilis'.
     - I dushoj ne korysten,  na den'gu ne padok. Vse bogatstvo na nem.
Slavnyj kazak!
     - Slavnyj,  ne cheta Bogdanu Vasil'evu. Tot i v sechu ne kinetsya, i
na den'gu lyut. Hiter da lukav.
     - Lyub nam Bolotnikov. Vot by kogo razdorskim atamanom.
     - A chto? Voz'mem i kriknem!..
     Razgovory doshli do Vasil'eva: vsyudu imel on glaza i ushi.
     "V silu  vhodit Bolotnikov,  v bol'shuyu silu,  - razdumyval Bogdan
Vasil'ev.  - Ish',  kak kazaki  o  nem  zagutarili.  A  vse  ta  nochnaya
vylazka...  Ucelel,  gul'tyaj! Mekal, vmeste s turkami podorvetsya, a on
zhivym vernulsya da eshche sem' bochek poroha privolok.  Nyne gogolem hodit,
kazaki za nego hot' v peklo.  Atamanom razdorskim,  vish' li, pomyshlyayut
kriknut'. I kriknut! Teper' tut vsya golyt'ba sobralas'. Nado domovityh
pozvat' da krepko pogutarit'".

     Okolo dvuh mesyacev stanicy ostavalis' v Razdorah,  i vot nastupil
chas,  kogda Bogdan  Vasil'ev  skinul  pered  voinstvom  svoyu  bobrovuyu
truhmenku.
     - Lyubo poradeli,  atamany-molodcy!  Ne zabudet vol'nyj Don  vashej
pomoshchi. Krepost' stala krashe prezhnej. Ne vzyat' ee ni poganomu ordyncu,
ni tureckomu yanycharu.  Spasibo vam,  kazaki!  - Vasil'ev poklonilsya na
vse  chetyre  storony  i  prodolzhal.  -  None  bol'shogo nabega zhdat' ne
pridetsya,  no uho derzhi vostro.  Stepnyaki i  malym  naskokom  nadelayut
bedy. Byt' vsem nastorozhe! Potomu proshu vseh stanichnyh atamanov stoyat'
na dozorah krepko i nesti  storozhevuyu  sluzhbu  tak  zhe  ladno,  kak  i
doprezh' nesli. S bogom, doncy!
     Bolotnikov protolkalsya k pomostu,  snyal shapku;  strogie glaza ego
ostanovilis' na Vasil'eve. Tot primetil, nastorozhilsya: chto-to vyvernet
rodnikovskij ataman?
     - Vyhodit, po stanicam razbezhimsya?
     - Po stanicam,  Bolotnikov.  Ty dobro povoeval,  - smyagchil  golos
Vasil'ev. - Stanice tvoej osobyj poklon. Znatnye u tebya kazaki!
     - V Razdorah vse liho voevali,  ataman. Kazhdomu kazaku nado zemno
poklonit'sya.
     - Lyubo, Bolotnikov! - voskliknul krug.
     Ivan podnyal ruku, i na majdane stalo tiho.
     - Pokumekat'  nado,  brat'ya-kazaki.  Stoit  li   nam   po   stepi
razbredat'sya? Stoit li nam pod tatarinom stoyat'?
     Vasil'ev nedovol'no pokachal golovoj.
     - Hudo gutarish', Bolotnikov. Neshto step' bez dozorov ostavim?
     - Tak na Donu ne  voditsya!  -  kriknul  razdorskij  pisar'  Ustin
Neverkov.
     - Bez dozorov ne byvat' Polyu! - poddaknula starshina.
     Bolotnikov vnov' podnyal ruku, ukroshchaya majdan.
     - Ne o dozorah rech'.  Malye storozhi v stepyah ostavim, a vot vsemu
vojsku  idti  po  stanicam  ne s ruki.  Hudoe iz nas voinstvo.  Glyan',
doncy,  na kogo my pohozhi. Rvanye, dranye! Ni zipunov, ni portok, sram
nechem prikryt'.
     - Verno, Bolotnikov! - druzhno otozvalas' povol'nica.
     - Poobnosilis'  huzhe  nekuda,  bat'ko!  -  obnazhaya iz-pod vethogo
zipuna golyj pup, voskliknul Sekira.
     - A  chem  kormit'sya  stanem?  -  napiral  na  razdorskogo atamana
Bolotnikov.  - Net u nas ni hleba,  ni soli, ni vina. Svyatym duhom syt
ne  budesh'.  A chem ot poganogo otbivat'sya?  Ni svinca,  ni porohu,  ni
yader, Na odnu sablyu polozhit'sya?
     Krug podderzhal:
     - Delo, ataman!
     - Ne hotim golodom sidet'!
     - Zipunov, hleba i zel'ya!
     Dolgo galdeli,  pokuda  Vasil'ev  trizhdy  ne  stuknul  bulavoj po
peril'cu.
     - Vedayu  vashi  bedy,  atamany-molodcy.  Vedayu!  O  tom  ya  carevu
poslanniku Kurakinu gutaril.  Obeshchal on  vyskazat'  gosudaryu  o  nashej
nuzhde.  Velikoe  my delo sodeyali - ordynca v Pole ne pustili.  Avos' i
prishlet Fedor Ivanovich nam zhalovan'e.
     - Derzhalsya Avos'ka za Nebos'ku,  da oba v vodu upali! - usmeshlivo
brosil Bolotnikov i,  derzkij, goryachij, vzbezhal na pomost. - YA vot chto
myslyu,  doncy.  Iz  "avos'ki"  my ne pervyj god kormimsya.  Dovol'no na
carevo zhalovan'e upovat'.  Nado samim zipuny dobyt'.  U boyar da kupcov
vsego vdostal'. Tryahnem bogateev!
     - Tryahnem, bat'ko!
     - Ajda za zipunami!
     To krichala donskaya golyt'ba,  domovitye zhe molchali.  Molcha hmuril
lob i Bogdan Vasil'ev. V eti minuty on ne znal, na chto i reshit'sya. Eshche
pered osadoj on myslil izbavit'sya ot buntashnoj golyt'by.
     "Kak ot  poganyh otob'emsya,  tak vsyu kramol'nuyu povol'nicu s Donu
doloj!  Pust' ee carevo vojsko pokolotit",  - razdumyval on.  No posle
osady mysli ego poizmenilis'.  "Ordu na Rus' ne pustili,  tridcat' tyshch
vojska u Razdor zaderzhali.  Car' smilostivitsya, kaznoj pozhaluet. Budut
nam  i  zipuny,  i  den'gi,  i  vino,  i  zel'e.  Nemalyj kush starshine
perepadet.  No ezheli golyt'ba v razboj udaritsya,  libo azovcev  pochnet
zadorit'  -  ne byt' na Donu careva zhalovan'ya.  Gosudar' pushche prezhnego
oserchaet.  Nado vyzhdat',  hotya by nedel'  shest'-sem'  tiho  prosidet'.
Oposlya zhe i golyt'ba mozhet vystupat', pust' voruet na svoyu golovu. I s
kaznoj budu,  i ot myatezhnyh lyudej izbavlyus'...  No kak teper' golyt'bu
ulomat'?"
     Vasil'ev, perezhdav, kogda stihnet rashodivshayasya povol'nica, vnov'
udaril po peril'cu bulavoj.
     - Ne delo nam suprotiv boyar  idti.  Ne  delo!  Dobudem  zipun,  a
golovu poteryaem.  Car' na nas vsem vojskom navalitsya.  |to ne tatarin,
za stenami ne otsidish'sya. Somnut - i kostej ne soberesh'.
     - Ne pugaj,  ataman!  Ne tak uzh i strashen carev voin,  necha hvost
podzhimat'.  Pen' toporishcha ne boitsya!  - vse tak zhe usmeshlivo promolvil
Bolotnikov.
     Za Vasil'eva goroj podnyalis' domovitye:
     - Ne muti kazakov, Bolotnikov! Dovol'no krovi!
     - Don suprotiv carya ne vstanet!
     - Podozhdem careva zhalovan'ya!
     No tut vvyazalis' kazaki golutvennye:
     - Necha zhdat'! Koj god bez zhalovan'ya sidim!
     - A v zimu kak zhit'? CHem golo puzo prikryt'?
     - Ajda za zipunami! Ajda za hlebom!
     CHut' li ne do sutemi gudel krug,  no tak ni k chemu i  ne  prishel.
Smurye, nedovol'nye kazaki razbrelis' po zemlyankam i kurenyam, no i tam
prodolzhali kipet' strasti.
     Osobenno lyudno  bylo  na  bazu  Fed'ki  Bersenya,  gde razmestilsya
Bolotnikov.  Sam Fed'ka vossedal na  oprokinutoj  bochke  i,  raspahnuv
sinij s dranymi rukavami zipun, oserchalo gutaril:
     - Tiho sidet' nam nemozhno,  kazaki.  Kinu ya Razdory,  k chertu mne
esaul'stvo.  Ne hochu podle Vasil'eva hodit'!  S toboj pojdu,  Ivan. Na
azovcev,  na krymcev,  na Volgu.  Hot' k samomu d'yavolu!  S toboj  mne
budet   povadnej.  K  chertu  starshina  razdorskaya!  Pushchaj  Vasil'ev  s
domovitymi yakshaetsya da carevoj podachki zhdet.  My zhe na prostor  ujdem.
Ne delo vol'nomu kazaku sidnem sidet'. Pogulyaem po Polyu, bratcy!
     - Pogulyaem,  Fed'ka!  - zakrichali kazaki.  - Ohota  nam  v  stepi
porazmyat'sya!
     - A kak zhe Vasil'ev? - sprosil odin iz doncov.
     - A chto nam Vasil'ev!  My ego atamanom ne vyklikali,  i on nam ne
ukaz.  Statochnoe li delo rodnikovcam Vasil'eva  slushat'?  U  nas  svoj
krug, kak povelit, tak i budet, - proronil Bolotnikov.
     - S  toboj  pojdem,  bat'ko,  vse  kak  odin  pojdem!  -   goryacho
voskliknul Miron Nagiba.
     - Spasibo, drugi. No to krugu reshat', - molvil Bolotnikov.
     Na Donu v te vremena ne bylo eshche ni Velikogo Vojska donskogo,  ni
edinoj Vojskovoj  izby,  ni  edinoj  vlasti.  Razdory  schitalis'  lish'
glavnym  kazach'im  gorodom,  kotoryj  povol'nica  oberegala ot bol'shih
ordynskih nabegov.  No razdorskij ataman  ne  mog  povelevat'  drugimi
atamanami:   Rodnikovskij   gorodok   zhil   svoim  obychaem  i  krugom,
Monastyrskij - drugim,  Medvedickij - tret'im...  U kazhdogo byli  svoj
ataman,  svoya stanichnaya izba,  svoi ryboloveckie i ohotnich'i ugod'ya, v
kotorye ne mogli zabrat'sya povol'niki drugih gorodkov, razbrosannyh po
Donu,  Hopru,  Manychu,  Ajdaru, Medvedice, Tihoj Sosne... Vsemi delami
verhovodil stanichnyj krug.
     - Zavtre  i sklichem,  necha zhdat'.  Razdory my ukrepili,  pora i v
step'-matushku, - vyskazal Bolotnikov.
     - A  ne rano li,  bat'ko?  Mozhet,  eshche posidim tut s nedel'ku?  -
voprosil Vasyuta, i lico ego zalilos' rumyancem.
     - CHto-to  nevdomek  mne,  druzhe.  Kazhis',  nas  tut  pirogami  ne
potchuyut. Samaya pora uhodit'.
     - I  vse  zhe,  povremenit'  by,  bat'ko,  - neponyatno uporstvoval
Vasyuta, poglyadyvaya na sosednij kuren'.


                           ZHENIH I NEVESTA

     Zapala v dushu Vasyuty krasa-devica, krepko zapala! Ni dnya, ni nochi
ne vedaet serdce pokoya. Tyanet k Lyubavushke! Sam ne svoj hodit.
     "I chto eto so mnoj? Bez charki hmelen. Srodu takogo ne bylo. Uzhel'
bog suzhenoj nagradil?" - mlel Vasyuta.
     Obo vsem zabyl kazak:  o Parashke iz Ugozhej, s kotoroj dva nalet'ya
milovalsya,  o  sennyh  voevodskih  devkah  iz  zasechnogo  gorodka,   o
tatarke-polonyanke, ubezhavshej s nabegom ordyncev v step'. Budto ih i ne
bylo, budto ne laskal goryacho da ne teshilsya.
     "Lyubavushka! Lada    yasnoglazaya...    ZHelannaya!"   -   stuchalo   v
zatumanennoj golove.
     Tol'ko tatary othlynuli,  eshche i v sebya kazaki ne prishli, a Vasyuta
uzh podle sosedskogo kurenya.  Ulybaetsya kazhdomu  vstrechnomu  da  Lyubavu
podzhidaet.
     Glyanul na nego kak-to Grigorij Soloma i golovoj pokachal:
     - CHumovoj.
     A Vasyute hot' iz pushki v uho:  ni lyudej ne  vidit,  ni  rechej  ne
slyshit.
     - CHego stoish'-to?  - podtolknul kazaka Soloma.  - Ili  v  storozhi
nanyalsya?
     - A che?
     - Rozha  u tebya glupoduraya,  vot che,  - skazal esaul i,  mahnuv na
Vasyutu, shagnul v kuren'.
     Vyjdet Lyubava,  Vasyuta i vovse oshaleet. Na chto vesel da govorliv,
a tut budto i yazyk proglotil.  Stupit k kazachke,  za  ruku  voz'met  i
molcha  lyubuetsya.  Lyubava  zhe  postoit  chutok,  rassmeetsya  - i vnov' v
kuren'.  Vasyuta - ni s mesta,  glaza shalye,  ulybka  do  ushej.  Stoit,
pokuda s sosedskogo bazu ne okliknut:
     - Vas'ka, d'yavol! Al' ogloh? Beri topor, ajda na steny!
     Vasyuta idet  kak  vo snah,  kak vo snah i toporom stuchit.  Kazaki
podshuchivayut:
     - Nikak spyatil, donec.
     - Vestimo, spyatil!
     - Ne p'et, ne est, ni chary ne primaet.
     - Hudo,  bratcy,  propadem bez Vas'ki. Pridem v stanicu, a rybnye
toni ukazat' nekomu. Beda!
     A Vasyuta i uhom ne  vedet,  znaj  sebe  ulybchivo  tyukaet;  emu  i
nevdogad,  chto  kazaki  davno o ego zaznobushke proznali.  A chut' vecher
padet,  toropko bezhit molodoj kazak k zavetnomu kurenyu.  Otsyuda ego  i
vovse arkanom ne ottashchish': zhdet-pozhdet, poka Lyubava ne vyjdet.
     - Nu chto ty vse hodish'? - serdito molvit ona.
     A Vasyuta, polozhiv ej ladoni na plechi, zharko shepchet:
     - Lyubushka ty moya nenaglyadnaya.  Pobud' so  mnoj...  Lyuba  ty  mne,
zoren'ka.
     I vot uzh Lyubava ottaet, serditogo golosa kak i ne bylo. Prizhmetsya
k Vasyute i sladko zamret na grudi shirokoj.  Polyubilsya ej kazak, teper'
iz serdca ne vykinesh'.  Da i kak ne polyubit' takogo dobra  molodca?  I
staten,  i vesel,  i licom krasen,  i na stenah hrabro ratoborstvoval.
Vsem kazakam kazak!
     Ujdut pod verby i miluyutsya.  Vasyuta zaceluet,  zagolubit, a potom
sprashivaet:
     - Pojdesh' li za menya?
     - Ne pojdu,  - otvechaet Lyubava, a sama k parnyu tyanetsya, k sladkim
ustam l'net.
     Vskore ne vyterpel Vasyuta i zayavilsya  v  novuyu  esaul'skuyu  izbu.
Grigorij Soloma vecheryal s domashnimi za shirokim dubovym stolom.  Vasyuta
perekrestil lob na bozhnicu, poyasno poklonilsya hozyainu i ego sem'e.
     - Zdorov'ya vam!
     - Zdorov bud',  Vasilij.  Prohodi,  povecheryaj s  nami,  -  molvil
Soloma  i  kivnul  Domne Vlas'evne,  chtob ta postavila eshche odnu chashku.
Lyubava zhe vspyhnula kumachom,  ochi potupila.  Vasyuta orobelo  zastyl  u
poroga.
     - CHego zh ty, kazak? Al' sned' ne po nravu?
     Vasyuta grohnulsya na koleni.
     - Ne vecheryat' prishel,  Grigorij Matveich...  Po delu ya...  Mne  by
slovechko molvit'.
     Soloma otoropel: kazak, vidno, i vpryam' svihnulsya. Kogda eto bylo
na Donu, chtob kazak pered kazakom na koleni padal!
     - Ty chego v nogah valyaesh'sya, Vasilij? A nu vstan'! Negozhe tak.
     - Ne vstanu...  Ne ognevajsya,  Grigorij Matveich...  Otdaj za menya
doch' svoyu.
     Soloma poperhnulsya,  zaplyasala lozhka u rta. Glyanul na zardevshuyusya
Lyubavu, na zhenu i vdrug v serdcah bryaknul lozhkoj o stol.
     - Da ty chto,  paren',  v svoem ume?..  A nu proch' iz izby! Proch',
gutaryu!
     Vasyuta ponuro vyshel na baz.
     "Iz domu vygnal!  Ne lyub ya emu...  Kak zhe, iz domovityh. YA zhe gol
kak sokol...  Nu,  da odin chert, ne budet po-tvoemu, Grigorij Matveich.
Lyubavu na konya - i v stepi!"
     Pobrel k verbam.  CHas prosidel,  drugoj, a kogda zakrichali pervye
petuhi, uslyshal za spinoj tihie shagi. Oglyanulsya. Lyubava!
     - Golub' ty moj!
     Kinulas' na grud', obvila sheyu goryachimi rukami.
     - Vse-to  zhdesh'.  A  mne  batyushka  vyjti  ne dozvolil,  v gornicu
otoslal. Tajkom vyshla.
     - Uvezu  tebya,  Lyubavushka.  V  Rodnikovskuyu  stanicu uvezu!..  Ty
pogod',  za konem sbegayu.  YA skoro,  Lyubushka! - Vasyuta metnulsya bylo k
Fed'kinomu bazu, no ego uderzhala Lyubava.
     - Da postoj zhe,  neputevyj!..  Batyushka, mozhet, tebe i ne otkazhet.
Strog on, staryh obychaev derzhitsya. On hot' i kazak, no po-kazach'i dela
vershit' ne lyubit. Ty by prezhde svatov zaslal.
     - Svatov?..  A  ne vystavit za porog?  U menya ni kola,  ni dvora.
Batyushka zhe tvoj k bogateyam tyanetsya.
     - I  vovse  ne  tyanetsya.  Prosto neuryadlivo zhit' ne hochet.  Uzh ty
pover' mne, Vasen'ka. Zashli svatov.
     - Ladno,  zashlyu,  -  hmuro  proronil Vasyuta.  - No kol' otkazhet -
vykradu tebya. Tak i znaj!
     Pervym delom  Vasyuta zayavil o svoem namerenii Bolotnikovu,  Tot v
otvet rassmeyalsya!
     - Da ty holostym-to,  kazhis', i ne hazhival. A kak zhe yasyrka tvoya?
Davno li s nej rasproshchalsya?
     - YAsyrka  yasyrkoj.  To nehrist' dlya zabavy,  a tut svoya,  donskaya
kazachka. I takaya, brat, chto ne v skazke skazat'...
     - Uzhel' Lyubava tebya prisushila?  A ya-to dumal,  vovek ne byt' tebe
ozhenkom, - prodolzhal posmeivat'sya Bolotnikov.
     - Vse,  Ivan,  otgulyal. Milej i krashe ne syskat'... Da vot kak na
to Soloma glyanet? Kazak on sobinnyj. Vechor menya iz domu vygnal. Lozhkoj
ob stol... Ty by pomog mne, Ivan.
     - Soloma - kazak ser'eznyj.
     Bolotnikov, perestav  ulybat'sya,  iskosa,  pytlivo  posmotrel  na
Vasyutu.
     - Davno  vedayu  tebya,  druzhe.  Slavnyj  ty kazak,  v tovarishchestve
krepok,  da vot bol'no na devok padok.  Pobaluesh'sya  s  Lyubavoj  i  na
druguyu  potyanet.  A  kazachka  ona  dobraya.  Kak zhe mne potom s Solomoj
vstrechat'sya?
     - Da  kogda  zh  ya tebya podvodil!  - vskrichal Vasyuta i,  raspahnuv
dranyj  zipun,  sorval  s  grudi   serebryanyj   natel'nyj   krest.   -
Hristom-bogom klyanus' i vsemi svyatymi, chto do smertnogo chasa s Lyubavoj
budu!
     - Nu,  glyadi,  druzhe. Bud' svoemu slovu veren... Dojdu do Solomy,
no kol' otkazhet - ne vzyshchi.  YA ne car'  i  ne  bog,  tut,  brat,  delo
polyubovnoe.
     S razdorskim esaulom rodnikovskij ataman pokalyakal v tot zhe den'.
Povstrechal ego u Vojskovoj izby.
     - Vas'ku SHestaka vedaesh'?  - bez obinyakov pristupil  k  razgovoru
Bolotnikov.
     - Kak ne vedat',  - hmyknul  Soloma.  -  On  chto  u  tebya  sovsem
rehnulsya? Na stenah, kazhis', bez durinki byl.
     - Krov' v kazake gulyaet,  vot i hodit sam ne  svoj.  Lyubava  tvoya
dyuzhe poglyanulas', zhenit'sya nadumal.
     Soloma nasupilsya, nad perenosicej zalegla glubokaya skladka, glaza
postrozheli.
     - O tom i gutarit' ne hochu.  Odna u menya Lyubava.  Neshto otdam  za
Vas'ku dite maloe?
     - Vidali my eto dite. Ne Lyubava li liho ordynca bila?
     - Vse bili - i star, i mal.
     - Vestimo, no Lyubavu tvoyu osobo primetili. A ty - "dite".
     - Rano ej zamuzh, - eshche bolee nahohlilsya Grigorij Soloma.
     Lyubil on doch', pushche zhizni lyubil. Skol' godov teshil da po-otecheski
pestoval!  Skol'  ot  bedy i durnogo glaza oberegal!  Dushi v Lyubave ne
chayal,  byl ej  otcom,  i  zastupnikom,  i  dobrym  nastavnikom.  CHasto
govarival:
     - Ty,  dochka, na Donu zhivesh'. A zhit'e nashe lihoe, kazach'e. Sverhu
boyare zhmut, s bokov - nogai i turki, a snizu tatare podpirayut. Kuda ni
stupi - vsyudu vrazh'ya sablya da pulya. Vot i oberegayu tebya ot liha.
     - A ty b,  batyushka, k konyu menya priluchil da k pistolyu. Kakaya zh iz
menya kazachka, kol' v izbe sidet' budu, - otvechala otcu Lyubava.
     - Vestimo,  dochka,  ta  ne  kazachka,  chto k konyu ne priluchena,  -
molvil Grigorij Soloma i kak-to vyehal odvukon' s Lyubavoj za krepost'.
CHerez nedelyu ona vihrem skakala po kovyl'noj stepi.  Ozornaya, veselaya,
krichala otcu:
     - Slavno-to kak, tyaten'ka! Oh, kak slavno!
     Nauchil Grigorij doch' i arkan metat', i strelu puskat', i pistolem
vladet'. Nablyudaya za Lyubavoj, dovol'no poglazhival kashtanovuyu borodu.
     - Hlopcem by tebe rodit'sya. Da hrani tebya bog!
     Hranil, oberegal, leleyal.
     I vot kak sneg na golovu  -  vvalilsya  molodoj  kazak  v  izbu  i
buhnul:  "Otdaj  za  menya  Lyubavu"!  |to  bogodannuyu-to doch' uvesti iz
roditel'skogo doma? Ish' chego zamyslil, vrazhij syn!
     - Ne  pora ej,  Bolotnikov,  ty uzh ne obessud',  - stoyal na svoem
Soloma.
     Bolotnikov glyanul na esaula i po-dobromu ulybnulsya.
     - Vedayu tvoe gore.  Dochku zhal'.  Da ved' ne v polon  otdavat',  a
zamuzh.  Kak ni tyani,  kak v domu ni uderzhivaj,  no devke vse edino pod
venec idti. Samaya pora, Grigorij. Lyubave tvoej vosemnadcat' minulo. Ne
do perestarok zhe ej sidet'.
     - Lyubave i doma horosho, - burknul Soloma.
     Gutarili dolgo,  no tak ni k chemu i ne prishli. Soloma upersya - ni
v homut, ni iz homuta. Znaj svoe gnet: ne pora devke, da i vse tut!
     - Hudo tvoe delo, Vasyuta, - molvil SHestaku Bolotnikov. - Solomu i
v tri dubiny ne projmesh'.
     Vasyuta i vovse prigoryunilsya.  CHernaya dumka pokoya ne daet:  "Ne po
dushe ya domovitomu kazaku.  Otdast li Soloma za golutvennogo... Tak vse
edino po emu ne byt'.  Uvezu Lyubavu, kak est' uvezu! Pushchaj potom lokti
kusaet".
     A Soloma ne spal vsyu noch'.  Kryahtel, vorochalsya na lavke, vzdyhal.
Vsyako prikidyval,  no ni na chem tak i ne ostanovilsya.  Utrom glyanul na
Lyubavu, a ta brodit kak poteryannaya, neveselaya, azh s lica spala.
     - CHto s toboj, doch'? Al' nemozhetsya?
     - Hudo mne, tyaten'ka, - so slezami otvetila Lyubava i zamolchala.
     - Otchego zh hudo tebe? Ne tais'.
     - Ty Vasiliya prognal... Lyub on mne.
     - Lyub? Uzhel' chuzhoj kazak milee otca-materi?
     - I  vy  mne lyuby,  vek za vas budu molit'sya.  No bez Vasiliya mne
zhizn' ne mila. On suzhenyj moj.
     Pala pered otcom Lyubava na koleni, rukami obvila.
     - Pozhalej,  tyaten'ka!  Ne zagubi schast'e moe.  Otdaj za Vasen'ku,
hristom tebya proshu!
     Nikogda eshche Soloma ne videl takoj doch'; glaza ee umolyali, prosili
uchastiya i sostradaniya.  I Soloma ne vyderzhal:  ukradkoj smahnul slezu,
protyazhno kryaknul i, ves' obmyaknuv, podnyal doch' s kolenej.
     - Lyub, gutarish', Vas'ka?
     - Lyub, tyaten'ka. Uzh tak lyub! Blagoslovi.
     Grigorij glyanul na Lyubavu, tyazhko vzdohnul i molvil pechal'no:
     - YA tvoemu schast'yu ne vrag,  doch'...  Stupaj  za  Vasiliya.  Klich'
mat'.


                               SVADXBA

     I nachalis' hlopoty!
     Pervym delom  vybrali svahu i svata.  O svahe dolgo ne tolkovali:
eyu soglasilas' byt' Agata. A vot na svate zapnulis'. Vyklikali odnogo,
drugogo, tret'ego, no vse okazalis' v etom dele neumehi.
     - Tut delo sur'eznoe,  - pokruchivaya sedoj us,  vazhno gutaril  ded
Garunya.  - Nado,  chtob i hozyaevam byl slyuben,  i chtob delo razumel,  i
chtob yazyk byl kak pomelo.
     - Da  est' takoj!  - voskliknul Nechajka Bobyl'.  - Tut i kumekat'
necha. Ustimushka nash. Ustimushka Sekira!
     - Sekira? - vskinuv brovi, voprosil Garunya.
     - Sekira? - voprosili kazaki.
     I vse primolkli. Ustim s otreshennym vidom nabival tabakom trubku.
Ded Garunya,  prodolzhal krutit'  us,  ocenivayushche  glyanul  na  Sekiru  i
proronil:
     - A chto, deti, Ustimko - hlopec garnyj. Pust' idet k Solome.
     - Kak by lishnego chego ne bryaknul.  Soloma moget i zavernut' ekogo
svata, - usomnilsya kazak Stepan Netyaga.
     - A to my Sekiru spytaem. Ne napletesh' lishku, Ustimko?
     Sekira raskuril ot ogniva trubku,  gluboko zatyanulsya i,  vypustiv
iz nozdrej celoe oblako edkogo dyma, izrek:
     - Ne pojdu svatom.
     - YAk zhe tak? - podivilsya Garunya. - To nemalaya chest' ot voinstva.
     - Stupaj, Ustimka, raz kazaki gutaryat, - proiznes Miron Nagiba.
     - Ne pojdu, kol' mne dover'ya net, - artachilsya Sekira.
     - T'fu, dite nerazumnoe! - splyunul Garunya. - Da kto zh to gutaril?
YA togo ne slyshal. A vy slyshali, deti?
     - Ne slyshali! - horom zakrichali kazaki.
     - Dobryj svat Sekira!
     - Lyubo!
     Garunya podnyal nad truhmenkoj zheltyj prokurennyj palec.
     - Vo! CHuesh', Ustimko, kak v tebya hlopcy veryat?
     - CHuyu,  dedko!  -  rassmeyalsya Sekira,  i lico ego prinyalo obychnoe
plutovatoe vyrazhenie.  - Pojdu svashit',  Da vot  tokmo  naryad  u  menya
neboyarskij.
     Vid u kazaka byl i v samom dele nevazhneckij.  Ne kaftan - rubishche,
shapka - otrep'e, sapogi razvalilis'.
     - Niche,  - spokojno molvil Garunya.  - Obryadim. A nu, hlopcy, begi
po Razdoram. Odolzhite u domovityh naryad. Priboyarim Ustimku!
     I priboyarili! CHasu ne proshlo, kak stal kazak hot' kuda. Nashli dlya
Sekiry goluboj sukonnyj kaftan, rasshityj zolotymi uzorami, novehon'kuyu
shapku,  otorochennuyu lis'im mehom,  belye sapozhki iz yufti s serebryanymi
podkovami.
     No eshche krashe vyshla k kazakam Agata.  Byla ona v bagryanoj atlasnoj
shubke  s  kruglym gornostaevym vorotom,  v kokoshnike iz zolotoj tkani,
bogato rasshitom melkim zhemchugom.  Statnaya,  chernobrovaya,  belolicaya  -
glaz ne otvesti!  Glyanula luchistymi glazami na Bolotnikova, ulybnulas'
radostno.  A Bolotnikov budto tol'ko teper' uvidel ee  neobychno  yarkuyu
krasotu,  vlazhnyj blesk laskovyh glaz, i kakaya-to smutnaya trevoga pala
na serdce.
     "Slavnaya zhe u Fed'ki zhenka", - nevol'no podumalos' emu.
     Oseniv krestom svata i svahu,  ded Garunya povelel im shestvovat' k
Solome, no Sekira vdrug pochemu-to povernul vspyat'.
     - Oh,  nedobraya  primeta.  Rasstroit  nam  svad'bu   Ustimko!   -
dosadlivo mahnul rukoj Garunya. - Ty chego, hlopchik?
     - Kochergu s pomelom zabyl.  Bez togo svashit' ne hodyat,  - otvechal
Sekira.
     - Garno, hlopec! - odobril Garunya. - Slyshal o takom dele.
     Vnov' poshli:  Agata  -  s  hlebom-sol'yu,  Sekira  -  s pomelom da
kochergoj napereves.
     Grigorij Matveich svahoj ostalsya dovolen: Agata vsegda byla emu po
dushe. A vot Sekiru prinyal s prohladcej.
     "Bayun i   badyazhnik.   Uzhel'  drugogo  kazaka  ne  syskali?"  -  s
nedovol'stvom podumal on. (Badyazhnik - shut, zatejnik, vesel'chak.)
     Odnako svat okazalsya nastol'ko pochtitel'nym, nastol'ko stepenno i
tolkovo svashil,  chto  Grigorij  Matveich  nachal  pomalen'ku  ottaivat'.
Ponravilis'   emu  i  kocherga  s  pomelom,  i  hleb-sol',  i  na  divo
obstoyatel'nyj razgovor.  Vse-to vel Ustim po chinu da po obychayu,  nigde
palku ne peregnul, nigde lishnego slova ne vyvernul. Budto vek v svatah
hodil.  I Agata postaralas'.  Golos ee,  nezhnyj, da laskovyj, umilil i
Grigoriya Matveicha, i Domnu Vlas'evnu.
     Kogda hozyaeva otvedali hleba-soli,  Sekira  oblegchenno  vzdohnul:
delo k soglasiyu.
     - Hleb-sol' prinimaem,  a vas pod  obraza  sazhaem,  -  molvil  po
obychayu  Grigorij  Matveich,  legkim  poklonom  ukazav  svatu i svahe na
krasnyj ugol.
     Tut Sekira i vovse vozradovalsya,  da i Agata zaulybalas'.  Trizhdy
zemno poklonilis' oni hozyaevam i chinno pereseli pod obraza.  Domna  zhe
Vlas'evna   gor'ko   i   bezuteshno   zaplakala,  no  Grigorij  Matveich
prikriknul:
     - Bude, mat'!
     Domna Vlas'evna umolkla: byla ona tiha i pokorna, no do konca uzhe
sidela  v  zatuge  velikoj.  Tyazhko  ej  bylo  Lyubavushku  v  chuzhie ruki
otdavat':  tyazhko bylo i Grigoriyu Matveichu, no tot vse krepilsya, i chtob
ne tyanut' bol'she razgovor i ne travit' dushu, molvil:
     - Protivu  bozh'ej  voli  greshno  idti...  Podavaj,  mat',  ryadnuyu
gramotku.
     Podnyalas' Domna Vlas'evna,  malyj stolbec iz-za  bozhnicy  vynula,
podnesla muzhu s poklonom. Tot prinyal, usadil zhenu obok.
     - Lyubava u nas ne sirotoj rosla.  Pridanoe pripasli. CHto bog dal,
to i kupcu-molodcu zhaluem.
     - Da kupec i bez pridanogo voz'met!  - zabyv pro  obychaj,  veselo
vskrichal Sekira.
     Grigorij Matveich nahmurilsya.
     - Ne nami zavedeno, svatok, ne nam i zapoved' rushit'. My, chat', s
mater'yu ne nishchebrody.
     Soloma pridvinulsya  s ryadnoj k okoncu i nachal ne spesha vychityvat'
pridanoe. I kazakam i zhenihu "po tomu pridanomu" nevesta "polyubilas'".
Teper' delo bylo za smotrinami. Dolgo sudili da ryadili, kogo vybrat' v
smotril'shchicy, i nakonec ostanovilis' na babe kazaka Stepana Netyagi.
     - ZHenka Nastas'ya vidnaya,  dorodnaya,  i razumom gospod' ne obidel.
Pust' idet k neveste, - postanovili doncy.
     No bol'she vsego sporov vypalo o "rodne i gostyah",  kotorye dolzhny
byli soprovozhdat' Nastas'yu.  Rodni u zheniha  ne  okazalos',  a  vot  v
"gosti"  nabivalas',  pochitaj,  vsya  stanica.  Znali:  budet  u Solomy
ugoshchenie s charoj. Podnyalsya takoj galdezh, chto azh u Vojskovoj izby stalo
slyshno. Pribezhal kazak ot atamana Vasil'eva.
     - CHto za svara?
     Kazaki ne otvechali i prodolzhali perebranku. S trudom ponyav, v chem
delo, "posol" zahohotal i vernulsya k Vasil'evu.
     Prishlos' unimat' kazakov Bolotnikovu.
     - Tiho,  drugi!  Kak by my ni krichali, kak by my ni branilis', no
vsej  stanice v izbu Solomy ne vlezt'.  Da takoe i na Rusi ne voditsya.
Na smotriny hodyat  malym  chislom.  A  posemu  pojdet  nevestu  glyadet'
desyatok doncov. I chtob bole sporu ne bylo - kinem zhrebij. Lyubo li?
     - Lyubo, bat'ko!
     Vskore desyat'    schastlivcev,   vkupe   so   svatom,   svahoj   i
smotrilbshchicej  napravilis'  k  neveste.  Ih  nikto  ne  vstrechal:   na
smotrinah  hozyaeva  iz  izby  ne  vyhodili,  odnako  dlya  gostej  stol
nakryvali. Voshedshie, perekrestiv lby, poklonilis' hozyaevam i, po slovu
Grigoriya Matveicha i Domny Vlas'evny,  uselis' na lavki. Peremolvivshis'
neskol'kimi obryadnymi slovami, Nastas'ya proiznesla napevno:
     - O kupce-molodce vy naslyshany. Ohota by nam teper' kunicu-devicu
glyanut'.
     - Mozhno i glyanut', - kivnul Grigorij Matveich.
     Lyubava vyshla v golubom,  rasshitom  shelkami,  sarafane,  v  legkih
chebotah krasnogo barhata,  tyazheluyu rusuyu kosu ukrashali zhemchuzhnye niti.
Smushchenno  zardevshis',  glyanula  na  kazakov   i   nizko   poklonilas',
kosnuvshis' ladon'yu pola. Kazaki dovol'no zagutarili:
     - Dobra nevesta! Garnaya divchina!
     No tut doncov oborvala strogaya smotril'shchica:
     - S lica ne vodu pit'.  A nu-ka,  golubushka,  projdis' da  pokazhi
svoyu stat'.
     Lyubava eshche bol'she zastesnyalas',  zastyla budto vkopannaya. Nechajka
Bobyl', okazavshijsya ryadom s Nastas'ej, zastupilsya:
     - Da polno devku smushchat'.  Ne hroma ona  i  ne  krivoboka.  CHat',
videli, net v nej porchi.
     - Cyc!  - prikriknul na druzhka svat Sekira.  - Ne vstrevaj,  kol'
obychaya ne vedaesh'. Projdis', Lyubava.
     I Lyubava proshlas'  tihoj  postup'yu.  Gibkaya,  roslaya,  s  vysokoj
grud'yu, glaza vasil'kovye. Car'-devka!
     - I-eh! - sladko vzdohnul Nechajka.
     Nastas'ya zhe sidela s zastyvshim kamennym licom, a potom molvila:
     - Ne hvalis' telom,  a hvalis' delom. Krasoj syt ne budesh'. Pekla
li nyne pirogi, devka?
     - Pekla, Nastas'ya Karpovna. Pirog na stole.
     Nastas'ya pridirchivo oglyadela pirog, ponyuhala i razrezala na malye
kuski.
     - Otkushajte, gostyushki.
     Gostyushki davno uzhe primerivalis' k rumyanomu  pirogu:  pochitaj,  i
vovse zabyli zapah pryazhenogo. A pirog byl na slavu: iz pshenichnoj muki,
zharennyj v masle,  s nachinkoj iz kuricy.  Eli,  pohvalivali da  pal'cy
oblizyvali. Nastas'ya zhe piroga otvedala samuyu malost'.
     - Sama li pekla,  devka?  Ne matushka  li  Domna  Vlas'evna  testo
mesila, da ne ona li v pech' stavila?
     - Sama, Nastas'ya Karpovna.
     - Nu,  a  kol'  sama,  molvi  nam,  chto  mozhno  hozyajke  iz  muki
sgotovit'? - pytala devku Nastas'ya.
     - Vsyakoe,   Nastas'ya  Karpovna.  Pervym  delom,  hleb  rzhanoj  da
pshenichnyj.  Iz muki krupitchatoj vypeku kalachi,  iz tolchenoj  -  kalachi
bratskie,  iz  pshenichnoj  da rzhanoj - kalachi smesnye.  Napeku pirogov,
Nastas'ya Karpovna,  podovyh iz kvasnogo testa da pryazhenyh.  Nachinyu  ih
govyadinoj s lukom, tvorogom da s yajcami...
     - Tak-tak, devka. A sumeesh' li mazun'ej kazaka nakormit'?
     - Sumeyu,  Nastas'ya  Karpovna!  Tonehon'ko  narezhu red'ki,  nadenu
lomtiki na spicy i v pechi vysushu.  Potom toloch'  zachnu,  proseyu  cherez
sito  i patoki dobavlyu,  perchiku da gvozdiki.  I vse eto v gorshok da v
pech'!
     - Lyubo!  - zakrichali gostyushki,  poglyadyvaya na suleyu s gorilkoj, k
kotoroj eshche ne pristupali:  za glavnogo kozyrya  byla  smotril'shchica,  i
tol'ko  posle ee signala mozhno bylo propustit' po charochke.  No ta znaj
nevestu tormoshit:
     - I  kak muku seyat' i zamesit' testo v kvashne,  kak hleb valyat' i
pech',  kak varit' i gotovit' vsyaku edu  myasnuyu  i  rybnuyu  ty,  devka,
vedaesh'...  Da  vot  po domu uryadliva li?  Ne sramno li budet k tebe v
izbu vojti?
     - Ne sramno,  Nastas'ya Karpovna. Vse vymoyu, vymetu, i vyskrebu. V
gryaznoe pogod'e u nizhnego kryl'ca seno ili solomu peremenyu,  u  dverej
zhe  chistuyu  rogozhinku  ili  vojlok  polozhu.  Gryaznoe  zhe propoloskayu i
vysushu.  I vse-to u menya budet chinno da prigozhe,  chtob kazak moj kak v
svetlyj raj prihodil.
     - Lyubo!  - vnov' kriknuli doncy,  i vse glyanuli na  smotril'shchicu:
hvatit-de nevestu muchat', Nastas'ya. Ne devka - klad!
     Sdalas' smotril'shchica.
     - Dobroj  zhenoj  budesh'  knyazyu  Vasiliyu.  Za to i charu podnyat' ne
greh, kazaki.
     I podnyali!
     Posle malogo zastol'ya dovol'nye  svat,  svaha  i  gosti  poshli  k
zhenihu.  Grigorij  zhe  Matveich,  ostavshis'  s  docher'yu,  umirotvorenno
promolvil:
     - Nu, mat', teper' gotov' svadebku.
     - Da, podi, doprezh' sgovor, otec. S chego ty vdrug zatoropilsya?
     Pospeshit' so   svad'boj  uprosil  esaula  Bolotnikov:  rodnikovcy
nadumali idti v pohod, da pomeshala Vasyutina zhenit'ba.
     - Velish' obozhdat' dve nedeli. Dolgo-to, Grigorij, zasidelis' my v
Razdorah. Ot vsej stanicy pros'ba velikaya - ne tyani so svad'boj!
     Solome byli  hot' i ne po serdcu takie rechi,  no na sej raz on ne
ochen' upiralsya.  Ponimal:  kak ni  tyani,  kak  ni  uderzhivaj,  a  doch'
vydavat' pridetsya. Da i stanica prosit.
     - Ladno,  Bolotnikov,  pospeshu.  No  svad'bu   budu   igrat'   po
starodavnemu obychayu. Poteshu Lyubavu v poslednij raz. No dlya togo pomoshch'
nuzhna,  Ivan.  Dlya svad'by mnogo vsego nado. A prezhde vsego - hleba da
vina. Bez pirogov i charki za stoly ne syadesh'.
     - Razdobudem, - tverdo poobeshchal Bolotnikov.
     V tot  zhe den' sotnya rodnikovcev vyehala v step'.  Povel ee Miron
Nagiba.  Dva  dnya  propadali  doncy  i  nakonec  veselye,   kriklivye,
op'yanennye vylazkoj i step'yu, pribyli v Razdory.
     - Povezlo,  bat'ko!  V stepi s kupcami zamorskimi stolknulis'. Iz
Kazani shli. Prishlos' tryahnut' kupchishek. Glyan', kakoj oboz zahvatili.
     Bolotnikov glyanul i pohvalil kazakov:
     - Udachen nabeg. Est' chem molodyh pozdravit'.

     Posazhennym otcom Vasyuty soglasilsya byt' ded Garunya,  a posazhennoj
materyo - Nastas'ya Karpovna.  Pravda, po obychayu smotril'shchicy ne hodili
v  posazhennyh,  no  luchshej "materi" kazaki ne syskali.  Tysyackim doncy
vykliknuli Fed'ku Bersenya,  a men'shimi druzhkami -  Nechajku  Bobylya  da
opravivshihsya  ot  ran  YUrko  i  Denyu.  Naibolee  stepennye kazaki byli
vybrany  v  "sidyachie  boyare".  Molodye  zhe  ugodili  v  "svechniki"   i
"karavajniki".  YAsel'nichim,  po  vole rodnikovskogo kruga,  stal esaul
Miron Nagiba.  On dolzhen byl  oberegat'  svad'bu  ot  vsyakogo  liha  i
charodejstva.
     A v  dome  Grigoriya  Solomy  hlopotali  pushche  prezhnego.   Dosuzhie
kazachki,  prishedshie  k Domne Vlas'evne na pomoshch',  vymetali,  skrebli,
myli i obryazhali izby,  varili,  zharili, parili i pekli sned', gotovili
na stoly pivo, medy, vina.
     Vskore prishel chas i devichnika. Lyubava, sobrav podruzhek, proshchalas'
s poroj devich'ej.  Zakryv lico platkom, prigoryunivshis', pela pechal'nye
pesni. Glyanuv na mat', zaprichitala:
     - Matushka,  rodimaya!  CHem zhe ne mila tebe stala,  chem zhe dushen'ke
tvoej ne ugodila?  Il' ya ne usluzhliva byla,  il' ne rabotnica?  Al'  ya
sosnovyj pol protopala, dubovy lavki prosidela?..
     Domna Vlas'evna vshlipyvala,  da  molchala.  Devki  zhe,  raspletaya
Lyubavinu kosu, prigovarivali:
     - Ne naplachesh'sya za stolom, tak narevesh'sya za muzhen'kom. Pogoryuj,
pogoryuj, podruzhen'ka.
     - Uzh ne ya li pryala, uzh ne ya li vyshivala? Ne otdavaj, matushka, moe
delorukodel'ice  chuzhim  lyudyam  na  porugan'ice,  -  eshche  pushche zalilas'
slezami Lyubava.
     - Porevi,   porevi,   podruzhen'ka.   Porevi,  krasa-devica.  Den'
plakat',  a vek radovat'sya,  -  govorili  devki,  raspuskaya  nevestiny
volosy po plecham.
     V sencah vdrug poslyshalsya shum;  raspahnulas' dver',  i v svetlicu
vstupil  dobryj  molodec,  prinaryazhennyj  malyj druzhka Nechajka Bobyl'.
Poklonilsya Domne Vlas'evne,  poklonilsya Lyubave,  poklonilsya  devkam  i
molvil:
     - Molodoj knyaz' Vasil' Petrovich klanyaetsya molodoj knyagine  Lyubave
Grigor'evne i shlet ej dar.
     Lyubava podnyalas' s lavki,  poklonilas' druzhke i prinyala  ot  nego
shapku   na   bobrovom   mehu,  sapozhki  krasnye  s  uzorami  da  larec
temno-zelenyj.  SHapka da sapozhki Lyubave ponravilis',  odnako i vidu ne
podala, prodolzhaya kruchinit'sya.
     - A chto zhe v larce, podruzhen'ka? - sprosili devki.
     - Oh,  ne glyazhu,  ne vedayu.  Ne nado mne ni zlata, ni serebra, ni
knyazya molodogo, - protyazhno zavela Lyubava.
     - Otkroj, otkroj, podruzhen'ka! - zakrichali devki.
     Lyubave zhe samoj lyubopytno. Podnyala kryshku i prinyalas' vykladyvat'
na stol ukrasheniya:  perstni,  ser'gi,  ozherel'e...  Devki lyubovalis' i
ahali:
     - Aj da perstenek, aj da serezhki!
     No vot devki primolkli:  Lyubava vytyanula iz larca tonkuyu,  gibkuyu
rozgu.
     - A eto poshto?.. - oserdilas' Lyubava i obernulas' na zastyvshego u
dverej Nechajku.
     Druzhka uhmyl'nulsya  i   vazhno,   raspraviv   bogatyrskuyu   grud',
probasil:
     - A eto, knyaginyushka, tebya potchevat'.
     - Menya?.. Za kakie zhe grehi?
     - Za vsyaki,  knyaginyushka.  Osoblivo,  kol' leniva budesh' da nravom
stroptiva.
     - Ne pojdu za knyazya! - pritopnula nogoj Lyubava. - Ne pojdu! Tak i
peredaj Vas'ke, - zabyvshis', ne po obryadu dobavila ona.
     No Domna Vlas'evna totchas popravila:
     - Uzh  tak  bogom  zavedeno,  Lyubavushka.  Muzh  zhene - otec,  muzh -
golova, zhena - dusha. Prinimaj rozgu s poklonom.
     - Uzh  kol'  tak  zavedeno,  -  vzdohnula Lyubava i otvesila druzhke
zemnoj poklon. - Mil mne podarok knyazya.
     CHut' pogodya naryazhennuyu Lyubavu, pod pokryvalom, poveli pod ruki iz
svetelki v beluyu izbu i usadili na vozvyshenie pered  stolom,  nakrytym
tremya skatertyami. Podle uselis' Grigorij Matveich i Domna Vlas'evna, za
nimi - svaha,  "sidyachie boyaryni",  karavajniki,  svechniki, "knyagininy"
podruzhki.
     Podnyalas' svaha, molvila:
     - Stupaj k zhenihu, druzhka. Pora emu ehat' za nevestoj.
     Druzhka totchas pospeshil k "knyazyu".  Tot zhdal ego v  svoem  kurene.
Posazhennyj otec Garunya i posazhennaya mat' Nastas'ya Karpovna,  s ikonami
v rukah,  blagoslovili  zheniha  i  poveleli  emu  idti  k  neveste.  U
"knyagininyh" vorot prishlos' ostanovit'sya: oni byli nakrepko zaperty.
     - Propustite knyazya ko knyaginyushke!  -  zakrichal  nabol'shij  druzhka
Bolotnikov.
     - Uzh bol'no tarovaty!  - zakrichali za vorotami devki.  - Mnogo li
vas da umny li vy?
     - Mnogo, molodec k molodcu. I umny!
     - Ah,  hvastaesh', druzhka! Voz'mem i uznaem, v razume li ty. Nu-ka
razgadaj: stoit starec, kroshit tyuryu v stavenec.
     Pervuyu zagadku druzhka ugadal legko:
     - Svetec da luchina, devki!
     - Vestimo... A vot eshche: rodilsya na kruzhale, ros, vertelsya, zhivuchi
parilsya, zhivuchi zharilsya: pomer - vykinuli v pole; tam ni zver' ne est,
ni ptica ne klyuet.
     Nad vtoroj zagadkoj druzhka prizadumalsya.  Minutu dumal,  druguyu i
nakonec molvil:
     - Gorshok, devki!
     - Vestimo...  A nu-ka poslednyuyu: sivaya kobyla po torgu hodila, po
dvoram brodila, k nam prishla, po rukam poshla.
     Nad tret'ej  zagadkoj druzhka i vovse zadumalsya.  A devki stoyat za
vorotami da posmeivayutsya:
     - Kak v lesu teteri vse chuhari, tak nashi poezzhane vse duraki.
     Povernulsya druzhka k poezdu:  avos' kto i razgadaet;  no  poezzhane
nosy povesili. Mudrena zagadka! Tak by i dovelos' druzhke sram prinyat',
da tut svatok vyruchil;  molcha soedinil on ruki  kol'com  i  zatryas  iz
storony v storonu.
     - Sito, devki!
     Devki perestali nasmehat'sya,  vydernuli zasov, raspahnuli nastezh'
vorota. Poezzhane proshestvovali k beloj izbe. Svahi obmenyalis' pryanikom
i pivom, a nabol'shij druzhka podnes "knyagine" odezhdu.
     - CHto govoreno, to i privezeno.
     ZHenih s poklonom stupil k svahe, sidevshej ryadom s nevestoj.
     - Primi zlat kovsh, svaha, a mesto oprostaj!
     - Ish' ty,  - ulybnulas' svaha.  - Uzh bol'no ty provoren, knyaz'. U
menya mesto ne kovshevoe, a stolbovoe.
     ZHenih vnov'  povtoril  svoyu  pros'bu,  no tut emu otvetil odin iz
nevestinyh druzhek:
     - Torguem ne atlasom, ne barhatom, a devich'ej krasoj.
     - Slavno,  druzhka!  Skazyvaj,  skol'  stoit  devich'ya  krasa?   Ne
poskuplyus'!
     - Kunicu,  lisicu, zolotuyu grivnu da kovsh vina! - horom zakrichali
druzhki, karavajniki, svechniki i "sidyachie boyaryni".
     - Dlya takoj krasy nichego ne zhal'.  A nu, druzhki, odari knyaginyu! -
veselo prokrichal "knyaz'".
     I odarili!
     Svaha Agata ustupila mesto zhenihu.  Dva kazachonka protyanuli mezhdu
novobrachnymi  krasnuyu  taftu,  chtob  prezhde  vremeni  drug  druga   ne
kasalis'.  Na  stol  zhe  podali  pervoe  yastvo.  Batyushka Nikodim nachal
molitvu,  a Grigorij Matveich i Domna Vlas'evna blagoslovili  chesat'  i
"ukruchivat'" nevestu.
     Svaha Agata zaplela nevestiny  volosy  v  kosy,  pereviv  ih  dlya
schast'ya pen'kovymi pryadyami. Molvila strogo da torzhestvenno:
     - Kiku knyagine!
     Kiku podali  "Sidyachie  boyaryni".  Svaha  prinyala  i  nadela ee na
golovu nevesty.
     A za  stolami  stanovilos'  vse gomonnej.  Posazhennyj otec Garunya
pohvalival molodyh da vse chashche i chashche prikladyvalsya k charke.
     - Garnaya u tebya budet zhinka,  knyaz'.  ZHivi da radujsya. Mne b tvoi
leta. Lihoj ya byl parubok, oh, lihoj!
     Vasyuta i  snedi  ne  proboval,  i  k  charke  ne  prikasalsya,  i v
razgovory ne vstupal:  vse eto dozvolyalos' lish' posle venca.  A teper'
sidi molchkom, poglyadyvaj na gostej da krasujsya.
     - Da ty i teper'  hot'  kuda!  -  podtolknuv  deda,  molvil  svat
Sekira.
     - |, net, hlopec, ne tot stal Garunya. Pomni, Ustimko: do tridcati
let greet zhena,  posle tridcati - charka vina, a posle i pech' ne greet.
Ot starosti zel'e - mogila, - sokrushenno vyskazal Garunya.
     - Skladno  rechesh',  ded,  -  krutnul golovoj Sekira.  - Tak-to uzh
nikto tebya i ne greet?
     - Nikto, hlopec.
     - A chego zh charu tyanesh'?
     - A yak zhe bez chary,  hlopec?  - podivilsya ded. - CHara - poslednyaya
uteha. Odin bes, pomirat' skoro.
     - Vestimo,  ded.  Pomirat' - ne lapti kovyryat': leg pod obraza da
vypuchil glaza, i delo s koncom. Pomiraj, dedko!
     - C'shch,  sobachij  syn!  -  oserchal Garunya.  - YA isho tebya perezhivu,
abatura!  Ne tyagat'sya tebe so mnoj ni vinom, ni sablej. Bashku smahnu -
i glazom ne morgnesh'. Ajda na baz, vrazhina!
     Sekira zahohotal, krepko obnyal deda.
     - Vot  to  kazak,  vot  to Muromec!  Lyub ty nam,  dedko,  Tak li,
zastolica?
     - Lyub! - zakrichali kazaki.
     Garunya kryaknul i vnov' potyanulsya k chare.
     Kak tol'ko  podali  na  stol tret'e yastvo,  svaha Agata stupila k
roditelyam nevesty.
     - Blagoslovite,  Grigorij  Matveich  da Domna Vlas'evna,  molodyh,
vesti k vencu.
     Zastolica podnyalas'.   Grigorij   Matveich   i   Domna   Vlas'evna
blagoslovili molodyh ikonami i, razmenyav "knyazya" i "knyaginyu" kol'cami,
molvili:
     - Daj bog s kem venchat'sya, s tem i konchat'sya.
     U kryl'ca   beloj   izby  stoyali  nagotove  svadebnaya  povozka  i
osedlannye koni.  Povozka naryadno  ubrana,  duga  ukrashena  lis'imi  i
volch'imi hvostami,  kolokol'cami i lentami.  Nevesta i svahi uselis' v
povozku,  a zhenih,  ego druzhki i otec Nikodim vzobralis'  na  verhovyh
loshadej. Oni poehali v hram vperedi "knyagini", Nikodim ehal i setoval:
     - Skazyval:  hram nadoben. Ne poslushali, svyatotatcy, steny rubit'
kinulis'. A gde zh ya budu molodyh venchat'? |koj greh, prosti, gospodi!
     - Ne goryuj,  otche. U sebya v domu obvenchaesh', - uspokaival batyushku
Bolotnikov.
     - Da to zh ne hram,  syne!  Ni vrat,  ni altarya,  ni analoya! Net v
domu blagolepiya. Sramno mne molodyh venchat', neslyubno im budet.
     - |to im-to neslyubno?  Da oni v chistom pole rady povenchat'sya.  Ne
goryuj, otche! - veselo proiznes Bolotnikov.
     YAsel'nichij Nagiba stoyal u  "hrama"  i  storozhil,  chtob  nikto  ne
pereshel dorogi mezh konem zheniha i povozkoj nevesty.  A batyushka uzhe byl
v svoej izbe,  ustavlennoj svechami i  ikonami.  Glyanul  na  venchal'noe
podnozhie  i analoj,  sdelannye naspeh,  vzdohnul i zastyl v ozhidanii u
"vrat".
     Lyubava, v  soprovozhdenii  svah,  vyshla iz povozki i,  po-prezhnemu
zakrytaya pokryvalom, napravilas' k "hramu".
     - Pro zamok ne zabud', - tihon'ko podskazala svaha.
     - Ne zabudu, Agatushka, - ulybnulas' nevesta.
     Lyubava podoshla  k  "vratam",  opustilas'  na  koleni  i prinyalas'
gryzt' zubami "cerkovnyj" zamok. Molvila obychaem:
     - Mne beremenet', tebe prihoti nosit'.
     Svadebnye gosti prinyalis' kidat' pod venchal'noe podnozhie groshi  i
polushki.
     - Byt' molodym bogatymi! ZHit' polnoj chashej. ZHit' ne tuzhit'!
     Otec Nikodim  pristupil  k  obryadu  venchaniya,  "Sidyachie  boyaryni"
nabozhno krestilis' i glaz ne spuskali s molodyh.  Pod vencom stoyat'  -
delo sobinnoe,  chut' oploshal - i schast'ya ne vidat'. Obronil pod vencom
obruchal'noe kol'co - ne k  dobromu  zhit'yu;  svecha  zatuhnet  -  skoraya
smert'. A kto pod vencom svechu vyshe derzhit, za tem i bol'shina.
     Molodye ni kol'ca ne uronili,  ni svechi ne zagasili,  a zaduli ih
razom,  chtob zhit' i umeret' vmeste. To vsem gostyam prishlos' po serdcu:
ne porushili obryada molodye, byt' im v krepkoj lyubvi da soglasii.
     Posle venchaniya s Lyubavy snyali pokryvalo.  Otec Nikodim poustal ot
userdiya da i  k  chare  toropilsya;  na  rysyah  proglagolil  novobrachnym
pouchenie  i  podal im derevyannuyu chashu s krasnym vinom.  Molodye trizhdy
otpili poocheredno.  Oporozhnennuyu chashu Vasyuta brosil na pol i  prinyalsya
rastaptyvat' nogami. Toptala chashu i Lyubava: chtob ne bylo mezhdu muzhem i
zhenoj  razdorov  v  supruzheskoj  zhizni.  Svadebnye  gosti  pozdravlyali
molodyh,  a  nabol'shij druzhka pospeshil k domu zheniha,  gde novobrachnyh
dozhidalis' posazhennye roditeli.
     - Vse slava bogu! Povenchalis' knyaz' da knyaginya.
     Posazhennye vyshli k molodym s ikonoj i  hlebom-sol'yu.  Blagosloviv
ih, molvili:
     - Mohnatyj zver' - na bogatyj dvor.  Molodym  knyaz'yam  da  bogato
zhit'.
     A zhenihovy druzhki zakrichali:
     - Zdravstvujte,  knyaz'  so knyaginej,  boyare,  svaty,  gosti i vse
chestnye poezzhane! Milosti prosim na pirok-svadebku!
     Molodye i gosti voshli v kuren'.  No za stoly ne seli: zhdali slova
nabol'shego druzhki. A tot molvil:
     - Kak  golub'  bez golubki gnezda ne v'et,  tak novobrachnyj knyaz'
bez knyagini na mesto ne saditsya. Milosti proshu!
     No molodye  vnov' za stol ne seli.  K lavke podoshla svaha Agata i
nakryla mesto molodyh shuboyu.
     - SHuba tepla i mohnata - zhit' vam teplo i bogato.  Milosti proshu,
knyaz' da knyaginya.
     Molodye seli.  Na  nih zorko ustavilsya yasel'nichij;  ezheli molodye
prislonyatsya k stene, to schast'yu ne byvat': lukavyj rasstroit. No oni i
tut ne splohovali.
     Lish' tol'ko vse uselis', kak gosti nachali slavit' tysyackogo:
     - Pozdravlyaem   tebya,  tysyackij,  s  bol'shim  boyarinom,  druzhkoyu,
poddruzh'em, so vsem chestnym poezdom, s molodym knyazem da so knyagineyu!
     Gosti podnyali  zazdravnye  chary,  odnako  ne pili:  zhdali,  kogda
osushit svoyu charu tysyackij.  Fed'ka  stoyal  naryadnyj  i  gordelivyj,  i
nikogo,  po  obychayu,  ne  pozdravlyal.  No  vot  on  do dna vypil charu,
kryaknul, krutnul us i molodecki tryahnul chernymi kudryami.
     - Gu-u-lyaj!
     I nachalsya tut pir veselej prezhnego!
     V polnoch'  nabol'shij  druzhka zavernul kuricu v branuyu skatert' i,
poluchiv ot Grigoriya Matveicha,  Domny Vlas'evny,  posazhennyh  roditelej
blagoslovenie  "vesti  molodyh  opochivat'",  pones  zharkoe  v  sennik.
Molodye vstali i podoshli k dveri.  Grigorij Matveich,  vzyav ruku docheri
i, peredavaya ee zhenihu, naputstvoval:
     - Derzhi zhenu v strogosti da v blagochestii.
     Vasyuta nizko poklonilsya i povel Lyubavu v sennik. Domna Vlas'evna,
v vyvorochennoj  mehovoj  shube,  osypala  molodyh  hmelem.  Vsplaknula.
Vasyuta oblobyzal ee i veselo proiznes:
     - Ne kruchin'sya,  matushka. Lyubava schastliva za mnoj budet. Stanesh'
glyadet' na nas da radovat'sya.
     - Daj-to bog, - perekrestila ozhenkov Domna Vlas'evna i so slezami
na glazah podtolknula oboih v opochival'nyu.
     Ostavshis' odni,  molodye totchas potyanulis' drug  k  drugu.  ZHarko
celuya Lyubavu, Vasyuta molvil:
     - Stoskovalsya po tebe,  ladushka.  Zoren'ka ty moya nenaglyadnaya,  -
podnyal  moloduyu  na  ruki i pones na postel'.  No Lyubava vyskol'znula,
skazala s ulybkoj.
     - Pogod',  muzhenek.  YA zh tebya razut' dolzhna.  Slyshal, chto matushka
nakazyvala?
     - Da  bog s nim!  - neterpelivo mahnul rukoj Vasyuta.  - Naskuchili
mne eti obryady.
     - Nel'zya,  Vasen'ka.  Matushka menya sprosit. Sadis', gosudar' moj,
na lavku.
     Vasyuta sel i,  posmeivayas',  protyanul Lyubave pravyj sapog.  No ta
uhvatilas' za druguyu nogu.
     - Levyj snimu.
     Snyala sapog,  oprokinula.  Ob   pol   zvyaknula   moneta.   Lyubava
rassmeyalas'.
     - Vezuchaya ya, muzhenek!
     - Vezuchaya, Lyubushka! - kivnul Vasyuta i pones zhenu na myagkoe lozhe.
     A svad'ba gulyala;  i chasu ne proshlo,  kak tysyackij poslal  malogo
druzhku  k  molodym.  Nechajka  vyshel v sennik i postuchal v opochival'nyu.
Uhmylyayas', voprosil:
     - |gej, novobrachnye! Hvatit teshit'sya. Vse li u vas slava bogu?
     - Vse v dobrom zdorov'e, druzhka! - kriknul zhenih cherez dver'.
     Druzhka, ne meshkaya, izvestil o tom roditelej nevesty:
     - ZHenih gutarit,  chto vse v dobrom zdorov'e,  Grigorij Matveich  i
Domna Vlas'evna.
     Soloma dovol'no  kryaknul,  a  Domna  Vlas'evna  ne  bez  gordosti
molvila:
     - Blyula devich'yu chest', Lyubava, ne posramila roditelej.
     "Sidyachie boyaryni"   chinno  vybralis'  iz-za  svadebnogo  stola  i
proshestvovali v opochival'nyu molodyh;  vypili  tam  zazdravnye  chashi  i
vnov' vozvratilis' k gostyam.
     A pir gudel do samogo doran'ya.  Mnogie svalilis' pod  stolami,  v
sennike,  na  bazu.  Upilsya  i sam tysyackij.  Gosti,  chto eshche na nogah
derzhalis',  vynesli Fed'ku vo dvor i polozhili na kopeshku sena. Bersen'
bogatyrski zahrapel.
     Devki ustroili  bylo  horovod,  no  kazaki  prinyalis'  ozorovat':
vytaskivali devok iz horovoda, tiskali, tyanuli za kuren'.
     - Ish' kak razoshlis',  - ulybnulas' Agata i stupila k Bolotnikovu.
- Lihie nyne kazaki, provodil by menya domoj, Ivan.
     Bolotnikov podhvatil moloduyu zhenku pod ruku i povel k  Fed'kinomu
kurenyu.  Agata tesno prizhalas'; veselaya, ulybchivaya, zaglyadyvaya v lico,
skazala:
     - Horosho mne s toboj, Ivanushka.
     Tot nichego ne otvetil,  lish' pochuvstvoval, kak eshche bol'she hmeleet
ot ee blizosti, ot zharkogo tela.
     Voshli v kuren'.  Agata zapalila ot negasimoj  lampadki  svechu,  a
Bolotnikov shagnul k dveri.
     - Pojdu ya... Na baz pojdu.
     - Zachem zhe na baz, Ivanushka? V kurene nonche svobodno.
     Agata blizko podoshla k Bolotnikovu,  glaza ee  vlazhno  i  myatezhno
blesteli.
     - Davno hotela skazat' tebe,  Ivanushka... Zapal ty v dushu, krepko
zapal, sokol. I net bez tebya mne radosti.
     Obvila Bolotnikova rukami,  plotno prizhalas' vsem  telom,  i  eto
prikosnovenie  obozhglo  ego.  Unimaya  goryachuyu  drozh',  Ivan  popytalsya
otstranit'sya ot Agaty, no ta pril'nula eshche tesnee.
     - Fed'ka zhe u tebya... Fed'ka.
     - Odnogo tebya lyublyu, sokol moj. Odnogo tebya... Moj ty sedni, moj,
Ivanushka!..


                                ORATAJ

     V odin  den'  prishli  dve  chernye   vesti.   Vnachale   priskakali
karaul'nye s dozornyh kurganov.
     - Azovcy vystupili! Opustoshili Manych da Monastyrskij gorodok. Dve
tyshchi konej sveli!
     Doncy vzroptali:
     - Nejmetsya poganym! Malo ih bili. Otomstim azovcam!
     A spustya maloe vremya - novye goncy:  poranennye,  v okrovavlennoj
odezhde.
     - Da to zh kazaki s Voronezha! - ahnuli povol'niki.
     - Strel'cov  na nas boyare natravili.  Secha u zastav byla,  mnogie
pali, - udruchenno i zlo molvili hodivshie za hlebom doncy.
     Kazaki eshche pushche zakipeli:
     - Vot  vam  careva  milost'!  Izmorom  hotyat  vzyat'.   S   golodu
peredohnem!
     - V goroda ne propushchayut, kazakov kaznyat!
     - To  Boriski  Godunova  milost'.  Ne  lyuby emu doncy!  Zastavami
oblozhil. Arkan vol'nomu Donu norovit nakinut'. Ne vyjdet!
     - Ne   vyjdet!  -  yaro  otozvalis'  povol'niki  i  vzmetnuli  nad
truhmenkami sablyami.  - Ne otnyat' Godunovu nashu volyu!  Sami  zipuny  i
hleb dobudem!
     - Ajda na Azov!
     - Ajda na Volgu!
     Razdory potonuli  v  groznom  gvalte  povol'nicy.  Ataman  Bogdan
Vasil'ev   popytalsya   bylo   kazakov  utihomirit',  no  te  eshche  pushche
ognevalis'.
     - Ne zatykaj nam rot,  Vasil'ev!  Ne sam li gorlo dral,  chto car'
nam hleb i zipuny pozhaluet?  Vot te careva nagrada!  Vol'nyh  kazakov,
budto basurman,  poubivali.  Ne hotim tiho sidet'! Nas b'yut, no i my v
dolgu ne ostanemsya. Sablej hleb dobudem!
     Vasil'ev v  draku  ne  polez:  kazakov  teper'  i  sam  d'yavol ne
ostanovit.  A kol' poperek pojdesh' - s atamanov skinut, eto u golyt'by
nedolgo.  Nu i pust' sebe uhodyat: careva zhalovan'ya vse ravno teper' ne
poluchish'. Pust' ubirayutsya ko vsem chertyam!
     Odnogo ne  hotelos'  Vasil'evu  - chtob golyt'ba podalas' na Azov.
Car' Fedor i Boris Godunov budut  v  nemalom  gneve,  esli  povol'nica
vnov'  nachnet  zadorit'  azovcev.  No  otmenit' kazachij pohod bylo uzhe
nevozmozhno.  Golyt'ba zasidelas' v Razdorah,  i  teper'  ee  nichem  ne
uderzhish'.
     V tot zhe den'  esaul  Fed'ka  Bersen'  nachal  gotovit'  strugi  k
pohodu:  konopatili  i  smolili borta i dnishcha,  chinili paluby i tryumy,
shili parusa. Kazaki vzbudorazhenno gutarili:
     - Na  more  pojdem.  U  zamorskih  kupcov  dobra mnogo.  Azovskie
kreposticy porushim.  A to i do  Car'grada  splavaem.  Pokazhem  kazach'yu
udal' sultanu!
     Svyshe tysyachi kazakov sobralis' pod Fed'kino nachalo,  tri  desyatka
strugov gotovilis' vyjti v more.
     - A ty chto zh, Ivan, ne pojdesh' s nami? - sprosil kak-to Bersen'.
     - Ne pojdu, Fedor. U menya inaya zadumka.
     - ZHal'. A ya-to pomyshlyal voedino shodit', - ogorchilsya Bersen'. - I
kuda zh ty hochesh' snaryadit'sya?
     - Na Volgu, druzhe. Vsej stanicej tak poreshili.
     - A mozhet, vse-taki so mnoj? Slavno by povoevali.
     - Net, Fedor, na Volgu, - tverdo povtoril Bolotnikov.
     - CHego zh tak? Al' azovcy malo zla nam prichinili?
     - Nemalo,  druzhe.  No  boyare  eshche  bol'she,  -   surovo   vyskazal
Bolotnikov,  i  lico  ego ozhestochilos'.  - To vrag samyj lyutyj.  Neshto
zapamyatoval,  skol' na Rusi ot boyar naterpelis'?  I Dikoe Pole hotyat v
krovi potopit'. Uzhel' terpet'?
     - Boyare sil'ny, Ivan, - vzdohnul Fed'ka. - I car' za nih, i popy,
i vojsko u boyar nesmetnoe. Uzh luchshe poganyh zadorit'.
     Bersen' otplyl iz Razdor rannim utrom,  a na drugoj den' vystupil
i  Bolotnikov.  S nim poshlo okolo pyatisot kazakov.  Pered samym uhodom
Ivan zabezhal k Agate. Ta vstretila ego opechalennym vzorom.
     - Uhodish', sokol?
     - Uhozhu, Agata, Dushno mne v Razdorah, na prostor hochu.
     - Dushno?..  A kak zhe ya, Ivanushka? Uzhel' naskuchila tebe?.. Ostalsya
by. Uzh tak by tebya lyubila!
     - Ne zhit' mne domom, Agata. Duh vo mne brodyazhij... I spasibo tebe
za privet i lasku.
     Agata kinulas' na grud' Ivana, zalilas' goryuchimi slezami.
     - Hudo mne budet bez tebya,  sokol ty moj.  Poka v  Razdorah  zhil,
schastlivej menya baby ne bylo...  Fed'ki smushchaesh'sya? To zakin'. Odin ty
mne lyub, Ivanushka!
     - Prosti, Agata, kazaki zhdut.
     - A ya s toboj,  s toboj,  Ivanushka!  Hot' na kraj  sveta  pobegu.
Voz'mi, sokol!
     - Nel'zya, Agata. Ne bab'e delo v pohody hodit'. Proshchaj.
     Bolotnikov krepko  poceloval  Agatu i vybezhal iz kurenya.  Nechajka
kinul povod. Ivan vskochil na konya, kriknul:
     - S bogom, doncy!
     Kazaki, po troe v ryad,  tronulis'  k  Zasechnym  vorotam.  Derzhas'
rukoj  za  stremya,  shla  podle  Vasyutinogo konya Lyubava.  Utiraya slezy,
govorila:
     - Beregi  sebya,  Vasen'ka.  Pod  pulyu  da  pod  sablyu  ne  lez' i
vozvrashchajsya pobystrej. Da sohranit tebya Bogorodica!
     - Ne goryuj,  Lyubavushka,  zhiv budu,  - veselo gutaril Vasyuta,  a u
samogo na serdce koshki skrebli.  Ne uspel s molodoj zhenoj namilovat'sya
-  i  v  pohod.  Ne bol'no-to na Volgu idti hotelos',  no s Lyubavoj ne
ostanesh'sya.  Kakoj zhe on  kazak,  koli  baba  dorozhe  konya,  sabli  da
stepnogo privol'ya?  Takogo na krugu zasmeyut. Tak uzh povelos' na Donu -
kazak zhivet s zhenoj lish' do pervogo atamanskogo zova.
     U Zasechnyh   vorot   kazaki   ostanovilis',   slezli  s  konej  i
poproshchalis' s ostavshimisya v kreposti razdorcami.
     - Da   pust'   vypadet  vam  habar,  atamany-molodcy!  -  radushno
naputstvoval povol'nicu  Bogdan  Vasil'ev.  Glaza  ego  byli  dobry  i
uchastlivy.  - S bogom,  Bolotnikov,  s bogom, slavnyj ataman! (Habar -
barysh, vzyatka.)
     Ivan glyanul v ego lico i usmehnulsya.  Lukavit Vasil'ev,  sodrugom
prikidyvaetsya,  a sam rad-radeshenek,  chto golyt'ba iz kreposti uhodit.
Teper' v Razdorah ostalis',  pochitaj,  odni domovitye,  to-to Vasil'ev
vzdohnet. Golyt'ba emu huzhe nozha ostrogo.
     - Bud' zdorov,  ataman,  - suho brosil Bolotnikov i ogrel pletkoj
konya. - Za mnoj, doncy!
     Kazach'e vojsko vylilos' v kovyl'nuyu step'.

     Nad golovoj  - yasnoe biryuzovoe nebo,  vperedi - sinie dali,  a po
storonam, po vsemu neoglyadnomu prostoru, laskaya glaz, pestreli krasnye
maki.  Pryanyj  zapah dushistyh,  medom pahnuvshih cvetov,  sineva neba i
stepnoe  razdol'e  tumanili  golovu,  budorazhili  dushu,  napolnyaya   ee
radostnym likovan'em.
     "Horosho-to kak,  gospodi!" -  hmeleli  bez  vina  kazaki,  vdyhaya
chistyj,  ni  s  chem ne sravnimyj,  stepnoj p'yanyashchij vozduh.  I vse tut
zabylos':  i kazhdodnevnye trevogi,  i lyutye  sechi,  i  gor'kie  utraty
sodrugov, i nezarubcevavshiesya rany...
     Vyrvalas' pesnya - zvonkaya,  protyazhnaya,  razdol'naya;  pesnyu  razom
podhvatili,  i  doletel  nad  Polem  kazachij  skaz o dobrom molodce da
bogatyrskih podvigah.  Smolkli tut pticy,  stihli bujnye travy, zastyl
medvyanyj vozduh,  vnimaya udalomu napevu.  Pel Bolotnikov,  pel Vasyuta,
peli Nechajka i  Nagiba,  pela  step'.  A  mimo  povol'nicy  proplyvali
zataivshiesya  holmy  i  kurgany  s  naveki  zasnuvshimi serymi kamennymi
babami.
     Nedelyu ehali  kazaki  po Dikomu Polyu;  minovali Razdorskij shlyah i
povernuli na Samarskuyu Luku.
     - Volga  tam  podkovoj izgibaetsya,  - gutaril kazakam byvalyj ded
Garunya.  - A  sered'  podkovy  toj  -  gory,  utesy,  peshchery  da  lesa
neprolaznye. Ni boyaram, ni strel'cam ne dostat'.
     O Samarskoj Luke Bolotnikov davno uzhe byl naslyshan.  Mesto  lihoj
povol'nicy   i  beglogo  lyuda,  mesto  udalyh  nabegov  na  kupecheskie
karavany. Tuda-to i pospeshal on so svoimi kazakami.
     Vskore vyehali  k  Medvedice.  Solnce klonilos' k zakatu,  koni i
kazaki pritomilis'. Bolotnikov ukazal rukoj na sosnovyj lesok.
     - Zdes' i nochlegu byt'.
     Rassedlali konej i prinyalis' razvodit',  kostry.  Vasyuta proshelsya
vdol' Medvedicy i, poveselev, vernulsya k Bolotnikovu.
     - Hosh' li uhi, bat'ko? Ryba tut sama v kazanok prositsya.
     - Ty snachala nalovi.
     - I nalovlyu, bat'ko!
     Vasyuta pobezhal  k  chuvalu,  v  kotorom  vozili nebol'shoj pohodnyj
nevod, okliknul kazakov.
     - Dobudem rybki, stanishniki!
     Bolotnikov oglyadel mesto stoyanki  i  povelel  vystavit'  karauly.
Dikoe  Pole  bespechnosti ne lyubit.  CHut' oploshal - i propadaj,  udalaya
golovushka:  redkoe leto ne shnyryali po stepi nogai da  krymchaki.  A  te
malymi stayami no shastali.
     Eshche ne uspeli kazaki s nevodom v reku zalezt',  kak  iz-za  leska
priskakal dozornyj Denya.
     - Muzhik pashet, bat'ko!
     - CHto?! - Bolotnikov opeshil.
     - Muzhik, gryu, step' pashet.
     Bolotnikov nemalo   tomu   podivilsya,   da   i  kazaki  ot  takoj
neslyhannoj vesti obeskurazheno  zastyli.  V  koi-to  veki  Dikoe  Pole
pahali!
     - Ne pomereshchilos', Denya?
     - Da ty chto, bat'ko? Sam glyan'.
     Ivan poehal vsled za dozornym.  Vybravshis' iz leska, ostanovilsya.
Ne  sovral  Denya.  Vdol'  Medvedicy  razhij krutoplechij muzhik vsparyval
sohoj celinu.  On ne videl kazakov i,  staratel'no nalegaya na poruchni,
gromko  pokrikival  na  loshad',  kotoruyu vela pod udy plotnaya dorodnaya
baba v pestryadinnom sarafane.
     - Ah  ty,  syromyatnaya dusha.  V pleti ego,  ataman!  - zagoryachilsya
Stepan Netyaga.
     - Pogod', druzhe, - priderzhivaya Stepana, tiho molvil Bolotnikov. -
Pogod', doncy.
     I tut  vse  uvideli,  kak  izmenilos'  surovoe lico atamana,  kak
razgladilas' zhestkaya upryamaya skladka nad perenosicej.
     "Blagodat'-to kakaya!"   -  prosvetlenno  podumalos'  Bolotnikovu.
Orataj razmerenno navalivalsya na sohu,  kotoraya slegka podprygivala  v
ego rukah.  CHernyj, zhirnyj, losnyashchijsya plast pokorno lozhilsya vpravo ot
drevnej derevyannoj kosuli. Ot svezhej borozdi, ot srezannyh naral'nikom
dikih zelenyh trav durmanyashche pahlo.
     "Blagodat'-to kakaya,  gospodi!" - s blagostnym vyrazheniem na lice
povtoril  pro  sebya  Ivan  i  snyal shapku.  I tut pripomnilis' emu svoi
pervye   borozdy,   strogij   hlebopashec-otec   na   stradnoj    nive,
odnosel'chane-muzhiki s litovkami v yarovom zhite...
     - CHto zameshkal, bat'ko? - voprosil Nagiba.
     - Poehali,  - budto ochnuvshis' ot sna, korotko brosil Bolotnikov i
tronul konya.
     Pervoj uvidela  kazakov  baba.  Ona  ispuganno  ojknula  i chto-to
pospeshno molvila muzhiku.  Tot opustil poruchni,  razognul spinu i hmuro
povernulsya k povol'nice.
     - Kto takov?  -  spokojno,  ne  povyshaya  golosa,  sprosil  muzhika
Bolotnikov.
     Orataj netoroplivo obvel neveselymi glazami  kazakov  i  neohotno
burknul:
     - Mityajka, syn Antipov.
     - Beglyj, podi?
     Muzhik eshche pushche nahohlilsya.
     "Otkel' eti kazaki? - obespokoeno razdumyval orataj. - S Donu al'
sluzhilye iz gorodov po  priboru?  Kol'  sluzhilye  -  bedy  ne  izbyt'.
Pletkami  izlupcuyut,  verevkami  povyazhut  -  i k boyarinu.  A tam novye
pleti, boyarin-to lyut, usmert' zab'et".
     - Da ty nas ne puzhajsya,  k boyarinu ne vernem,  - slovno podslushav
muzhich'i mysli, proiznes Bolotnikov.
     - A sami-to otkel'? - dikovato nasupyas', voprosil pahar'.
     - S donskogo ponizov'ya.
     - A ne vresh'?.. A nu pobozhis'.
     Ivan perekrestilsya. Muzhik malost' ottayal.
     - Ne  tais',  druzhe.  Sami kogda-to v begah byli.  YA vot na knyazya
Telyatevskogo nivu pahal,  a  esaul  moj  Nagiba  -  na  nizhegorodskogo
boyarina, - umirotvorenno, raspolagaya k sebe muzhika, molvil Bolotnikov.
     - A ya na Vasiliya SHujskogo, - tyazhko vzdohnuv, priznalsya orataj.
     - Vedayu  sego  knyazya.  Na  Rusi  ego  nikto  dobrom  ne pominaet.
Pakostliv,  korysten i kovaren.  Muzhikov samolichno knutom  stegaet.  I
temnic u nego pobole vseh, - pomrachnev, vyskazal Bolotnikov.
     - Voistinu,  milok,  -  kivnul  muzhik.  -  Boyarshchina  u   SHujskogo
zlolyutaya.  Iz nashej dereven'ki,  pochitaj, vse ubegli. Nevmogotu stalo.
Tiuny da prikazchiki u knyazya svirepye, tri shkury derut.
     - Gde zh ostal'nye?
     - K vam na Don ubegli.
     - A sam chego zh?
     - Tut poreshil osest'.
     - CHego zh tak?
     - Zemlica tut dobraya.  - Muzhik naklonilsya  i  otlomil  ot  plasta
zhirnyj temnyj kom.  Pomyal pal'cami. - Vish', kakaya zemlica. Takaya i bez
nazemu stanet  rodit'.  Znatnyj  hlebushek  vyrastet.  -  Golos  muzhika
poteplel, nahmur' soshla s lica.
     - Da ty razi ne slyshal,  syromyatnaya dusha, chto pahat' step' nikomu
ne dozvoleno? - podstupil k muzhiku Netyaga.
     - Slyshal,  - vnov' tyazhko vzdohnul orataj.  - No kak zhe muzhiku bez
zemlicy?  Ona,  matushka,  i poilec i kormilec.  Ispokon vekov tak. Sam
gospod' povelel ot zemli kormit'sya.
     - |to  na  Rusi  tak  bogom  ukazano.  A tut Dikoe Pole,  kazach'ya
storona,  i pahat' zdes' muzhiku ne veleno.  Uhodi podobru-pozdorovu! -
serdito molvil Netyaga.
     - A kol' ne sojdu? - glaza Mityaya otchayanno sverknuli, znat', muzhik
byl ne iz puglivyh.
     Kazaki zagudeli:
     - Silom vyprovodim! CHtob duhu ne bylo!
     - Dikoe Pole ne pashut!
     Kazaki ne zrya ognevalis':  vekami step' lezhala netronutoj, vekami
ne vedala krest'yanskoj sohi. Tut tol'ko volyu daj: odin vspashet, za nim
drugoj potyanetsya,  votchinniki na hleb nahlynut - i nachnetsya v kazach'em
krayu novaya boyarshchina. Net, ne byvat' v stepi oratayu!
     - Utopim sohu, bratcy! - prokrichal Nagiba.
     - Utopim!
     Kazaki prinyalis' bylo otvyazyvat' sohu, no Bolotnikov ne dozvolil:
     - Pogod',  doncy...  A ty,  Mityaj Antipov, menya poslushaj. Protivu
kazakov  tebe  ne ustoyat'.  To nasha zemlya,  i raspahivat' ee nikomu ne
dadim. Tak chto vybiraj - libo k nam pristavaj, libo stupaj v Verhov'e.
Tam tebe i soha sgoditsya. CHuesh', Mityaj?
     - CHuyu, - ugryumo proronil muzhik i prinyalsya vypryagat' loshad'.
     - Tak s nami pojdesh' ali kak?
     - Ne, milok, s vami ne pojdu. Plohoj iz menya kazak.
     - A kuda?
     - Zemlicu pojdu iskat'. Avos' gde i osyadu.
     - Nu,  kak znaesh'.  Bog tebe sud'ya,  - molvil Bolotnikov i mahnul
rukoj. - Poehali, doncy!
     Kazaki poskakali  k  stanovishchu,  a  Mityaj  ponuro  povel loshad' k
perelesku.

     Ne spalos' atamanu. Stradnik Mityaj zapal v dushu. Krepkij muzhik!..
Kazach'ya zhizn' ego ne prel'shchaet.  A chego by luchshe?  Na Rusi gorya hvatil
cherez kraj,  tak hot' tut pozhivi vol'no,  bez tiuna  da  boyarina,  bez
gospodskoj pleti.  Tak net,  vnov' za sohu! Krepko zhe prisushila muzhika
zemlya-matushka! Vyhodit, volya-to bez nivy ne velikaya radost'.
     I ot  etoj  neozhidannoj  mysli  Ivanu  stalo  zharko.  Uzhel' muzhik
schastlivej kazaka?!
     Drognulo serdce v smutnoj trevoge, chto-to potyazhelelo i zaputalos'
v dushe, i ot etoj sumyaticy stalo eshche bespokojnej.
     "Niva!.. Muzhich'ya niva... Politaya potom i krov'yu stradnaya niva. No
pochemu zh tak tyanet k tebe?  Pochemu hochetsya vzyat'sya za sohu?  Ved'  net
tyazhelej i gorshe muzhich'ej raboty".
     No on tak i ne nashel otveta.  Podnyalsya i oglyadel  spyashchee  vojsko.
Kazaki  lezhali  na  trave,  ukryvshis'  zipunami  i podlozhiv pod golovy
sedla.  A vokrug  vsego  stana  ne  spesha  prohazhivalis'  dozornye.  V
poluverstve zhe ot vojska mayachili v lunnom svete konnye karauly.
     Bolotnikov proshel cherez ves' stan i napravilsya k  Medvedice.  Ego
negromko okliknul dozornyj:
     - Nikak, ty, bat'ko?
     - YA... son ne beret. Projdus' malost'.
     - Primi gorilki,  bat'ko.  Pomogaet,  budto maku naesh'sya.  YA  von
namedni...
     - Step' doglyadaj,  - strogo oborval kazaka Bolotnikov i vyshel  na
pribrezhnyj   otkos.  Postoyal  nedolgo  i  stal  spuskat'sya  v  loshchinu,
prikrytuyu leskom.  Nogi  pochemu-to  sami  ponesli  k  muzhich'ej  pashne,
kotoraya neuderzhimo manila ego vse eti poslednie chasy.
     Podoshel k krayu zagona i izumlenno ostanovilsya. Po pashne dvigalis'
kon' i chelovek! Slyshalos' priglushenno:
     - Tyani, Bulanka... Tyani, rodimaya.
     Muzhik podnimal  celinu!  U  Bolotnikova gulkimi tolchkami zabilos'
nespokojnoe  serdce.  Muzhik  podnimal  nov'!  Podnimal,  nesmotrya   na
ostrastku kazakov.
     I vnov' Ivanu stalo zharko, nevedomaya sila tolknula ego k upryamomu
muzhiku;  a  tot,  uvidev  nadvinuvshegosya  na  nego roslogo,  mogutnogo
kazaka,  kak vkopannyj zastyl  na  meste.  Oba  molchali;  odin  ozhidal
grubogo   okrika   i   raspravy,   drugoj   napryazhenno  vglyadyvalsya  v
ugryumo-okameneloe lico.
     Ot svezhej borozdy pahnulo pryanymi zapahami zemli, i chto-to v etot
mig perevernulos' v dushe  Ivana,  On  sbrosil  nazem'  kaftan,  molvil
hriplo:
     - Stupaj k loshadi.
     - CHe? - ne ponyal orataj.
     - Stupaj k loshadi, gutaryu... Vedi.
     Ivan uhvatilsya za poruchni i prikriknul na loshad':
     - No-o, milaya, poshla!
     Bulanka vshrapnula  i  potyanula  za soboj sohu.  Naral'nik ostrym
noskom s hrustom voshel v plotnuyu derninu i vyvernul naruzhu,  otvaliv k
borozde, chernyj tyazhelyj plast.
     Muzhik obeskurazheno glyanul na kazaka,  hmyknul v dremuchuyu borodu i
povel   loshad'  vdol'  polosy.  A  Bolotnikov,  navalivshis'  na  sohu,
vsparyval nov',  chuvstvuya, kak uletuchivayutsya neveselye dumy i ischezaet
tyazhest'  v  grudi.  Istoskovavshiesya  po  zemle ruki privychno lezhali na
sohe,  a v serdce,  vmeste s  kazhdoj  pyad'yu  otvoevannoj  celiny,  vse
narastalo  i  narastalo  budorazhashchee  dushu  sladostnoe,  ni  s  chem ne
sravnimoe upoenie.  On ne oshchushchal ni ustali,  ni solenogo pota, obil'no
struivshegosya po licu i raz容davshego razgoryachennoe telo, ni ozadachennyh
vzglyadov muzhika, tyanuvshego za soboj loshad'.
     Ivan ne znal,  skol' proshlo vremeni, no kogda vkonec obessilennyj
otorvalsya ot sohi, nad lesom uzhe robko zaigrala malinovaya zarya. Upal v
pahuchee  dikotrav'e,  podlozhil  ladoni  pod  golovu  i  zakryl  glaza,
chuvstvuya, kak po vsemu telu razlivaetsya pokoj.
     - Ty  ento...  tovo,  -  shagnul k nemu Mityaj.  - Rosa vypala.  Ne
ostudilsya by, mil chelovek. Podlozh'-ka kaftan.
     Bolotnikov ne   shelohnulsya,  slova  muzhika  prozvuchali  otkuda-to
izdaleka.
     - Podlozh', gryu. Ish', kak vzoprel... Tut, milok, tyazhelen'ko. Nov'!
     Bolotnikov podnyalsya i,  nichego ne skazav muzhiku,  poshagal  rosnoj
travoj k reke. Odnako, budto vspomniv chto-to, oglyanulsya.
     - Ty vot chto, Mityaj... Stupaj-ka s pashni. Kazakov ne gnevi.


                        NASHLA SABLYA NA BERDYSH

     CHerez dva dnya puti ertaul'nyj otryad dones:
     - Strel'cy, bat'ko!
     Bolotnikov ostanovil vojsko.
     - Uzhel' zastava?
     - Ne vedaem,  bat'ko.  Strel'cov sotni s tri.  Konnye, kogo-to po
stepi ishchut.
     - Muzhikov beglyh, - predpolozhil Nagiba.
     - Vestimo,  muzhikov,  - poddaknul Sekira.  - None ih mnogo na Don
pret.
     Ustim byl prav:  kazaki uzhe ne raz natykalis' na  beglye  vatagi.
Pri vstreche pytali:
     - CHto, sermyazhnye, naterpelis' liha?
     - Naterpelis',  rodimye,  uzh  kudy  kak  naterpelis'!  - smirenno
otvechali lapotnye muzhiki.
     - A kudy zh teper'?
     - Na Don, rodimye, na zemli vol'nye.
     Kazaki propuskali  beglecov  i  ehali  dal'she.  Odnako  nekotorye
vorchali:
     - I kuda lezut? Samim zhrat' necha.
     Odnim iz takih byl Stepan Netyaga, nedolyublivavshij sermyazhnyj lyud.
     - Budto  okromya Donu i zemli net.  SHli by za Volgu al' za Kamen'.
Tak net, v Pole lapti navostrili.
     Bolotnikov surovo obryval nedovol'nyh:
     - Sram vas  slushat',  doncy.  Vy  chto,  syny  boyarskie  ali  deti
carskie?  Neshto zabyli,  otkuda na Don pribezhali? Neshto vdrug kazakami
rodilis'?
     Roptavshie umolkali.
     Vest' o strel'cah ne napugala  Bolotnikova,  odnako  pokazyvat'sya
gosudarevym   sluzhilym   ne   hotelos':  na  Samarskuyu  Luku  norovili
proniknut' skrytno.  CHem neozhidannee prihod,  tem bol'she udachi.  No  i
toptat'sya na meste ne bylo zhelaniya:  kazaki poobodralis',  pootoshchali i
vse zhazhdali duvana.
     - CHto delat' budem, bat'ko? - sprosil Nagiba.
     - V obhod pojdem, - poreshil Bolotnikov.
     - A kol' vnov' natknemsya?
     - Ne natknemsya. Lazutchikov poshlyu.
     Bolotnikov razbil  ertaul na tri otryada - po dva desyatka v kazhdom
- i razoslal ih v step'.
     - Ezzhajte  dugoj,  derzhites' v treh-pyati verstah.  I chtob ni odna
dusha vas ne videla, - naputstvoval ertaul'nyh Bolotnikov.
     CHasa cherez dva priskakal odin iz lazutchikov.
     - Sprava step' svobodna, bat'ko.
     Potom primchalsya gonec s drugogo otryada.
     - Sleva pusto, bat'ko.
     - Dobro,  - kivnul Bolotnikov,  odnako vojsko s mesta ne stronul:
zhdal vestej iz tret'ego ertaula.  No vestej pochemu-to dolgo  ne  bylo.
Ivan okliknul Nechajku Bobylya.
     - Beri pyatok kazakov i skachi po sakme ertaula. Spoznaj, chto tam u
nih. Da chtob streloj letel!
     - Pulej, bat'ko!
     SHestero kazakov uskakali v step'. Vernulis' v velikoj trevoge.
     - Beda,  bat'ko!  - zakrichal Nechajka. - Beda, doncy! - sprygnul s
konya  i  podbezhal  k  Bolotnikovu.  Glaza  Nechajki byli polny pechali i
gneva. - Ves' ertaul ulozhili, bat'ko... Oba desyatka.
     Bolotnikov pomrachnel,   stisnul   efes   sabli.  Zastylo  vojsko,
podavlennoe   strashnoj   vest'yu.   Ataman   obvel   tyazhelym   vzglyadom
povol'nikov, gluho sprosil:
     - CHto molchite, doncy? Terpet' li nam zlo streleckoe?
     Povol'nica ozhestochilas', vzorvalas':
     - Ne stanem terpet', bat'ko! Pob'em sluzhilyh!
     - Krov' za krov'!
     Bolotnikov sel na konya, vyhvatil iz nozhen sablyu.
     - Inogo ne zhdal, doncy. Za mnoj, drugi!
     Vojsko hlynulo v  step'.  Obok  s  Bolotnikovym  skakal  Nechajka;
nemnogo pogodya on pokazal rukoj na gryadu nevysokih holmov.
     - Tam, bat'ko!
     Vskore kazaki   pod容hali   k   polyu   brani,  useyannomu  trupami
povol'nikov.  Bolotnikov oglyadel mestnost'; to byla prostornaya loshchina,
prikrytaya holmami.
     - V lovushku ugodili.
     - Vestimo,  bat'ko. Nikak, strel'cy ih rane primetili da za holmy
upryatalis', - proiznes Nagiba.
     Kazaki speshilis'   i  spustilis'  v  loshchinu.  S  trupov  neohotno
snimalis' otyazhelevshie vorony.  Kazach'i  golovy  torchali  na  votknutyh
kop'yah.
     - Vot eshche odna godunovskaya milost', - zlo procedil Bolotnikov.
     - Ne  lyuby  my Boriske,  - vtoril emu Vasyuta.  - Ish' kak suprotiv
doncov  opolchilsya.  (V  konce  XVI  stoletiya,  v  svyazi  s   usileniem
feodal'nogo  gneta i dal'nejshim zakreposhcheniem krest'yan,  na Don bezhali
tysyachi krest'yan.  ZHelaya kak-to sohranit',  trudovye  resursy,  carskoe
pravitel'stvo  uzhestochilo  bor'bu  ne  tol'ko  s beglym lyudom,  no i s
samimi kazakami,  ukryvavshimi u sebya obezdolennyh krest'yan,  bobylej i
holopov.  Osobenno  obostrilis'  protivorechiya  kazakov  s  Moskvoj pri
pravlenii B.  Godunova ("Nevol'no bylo vam ne tokmo k Moskve proehat',
i  v  ukrainnye  gorody k rodimcom svoim pritti,  i kupiti,  i prodat'
vezde zakazano.  A sverh togo vo vseh gorodah vas  imali  i  v  tyur'my
sazhali,  a inyh mnogih kaznili,  veshali i v vodu sazhali").  B. Godunov
ob座avil blokadu vol'nomu Donu. Byli ustroeny zaslony na putyah k Dikomu
Polyu, vysylalis' karatel'nye ekspedicii, kotorye zahvatyvali kazakov v
plen i zhestoko kaznili.)
     - Sobaka! - skripnul zubami Nagiba.
     Bolotnikov prikazal vyryt' na odnom iz  holmov  bratskuyu  mogilu.
Kazaki  sobrali  pavshih,  snyali  s kopij golovy.  Vdrug odin iz doncov
kriknul:
     - Syuda, bratcy!.. YUrko!
     Molodogo kazaka obnaruzhili v gustom kovyle, nepodaleku ot holmov.
Byl tyazhelo ranen,  rubaha razbuhla ot krovi.  Bolotnikov sklonilsya nad
nim, pripodnyal golovu.
     - Ty, bat'ko? - otkryv glaza, slabo vydohnul kazak.
     - YA, YUrko. Krepis', druzhe, vyhodim tebya.
     - Ne,   bat'ko...  ne  zhilec...  Tut  ih  mnogo  bylo,  za  holmy
upryatalis'...  Don ne posramili,  nemalo strel'cov  ulozhili,  -  kazak
govoril s trudom,  dyhanie ego stanovilos' vse tishe i tishe.  - Proshchaj,
bat'ko...  Proshchaj,  doncy.  - Poslednie slova YUrko vymolvil shepotom  i
totchas ispustil duh.
     Bolotnikov snyal shapku, perekrestilsya.
     - Proshchaj, YUrko.
     - Ne povezlo hlopcu, - gorestno vzdohnul ded Garunya. - V Razdorah
poganye  dyuzhe  posekli,  pochitaj,  s  togo  svetu vernulsya.  A tut vot
strel'cy... Vrazh'i deti!
     Denya pones  na  rukah  pogibshego druga k mogile.  Vshlipyvaya,  ne
stesnyayas' gor'kih slez, gutaril:
     - Kak  zhe ya bez tebya,  bratushka?  Budto dushu iz menya vynuli.  Oh,
liho mne, bratushka, oh, liho!
     Edva uspeli  pohoronit'  pavshih,  kak  k  holmu  priskakali  troe
ertaul'nyh.
     - Nastigli, bat'ko. Verstah v pyati na otdyh vstali.
     - Vas ne primetili?
     - Ne, bat'ko. Pogoni ne bylo.
     - Taem mozhno podojti?
     - Net,  bat'ko,  - ertaul峪yj povernulsya i mahnul rukoj v storonu
odnogo iz kurganov. - Do nego balkami i urochishchami proberemsya. Strel'cy
ne primetyat. A dale - kak na ladoni: ni holmov, ni ovrazhkov.
     - Ot kurganov versty dve?
     - Tak, bat'ko.
     Bolotnikov prizadumalsya.  Strel'cov vrasploh  ne  voz'mesh'.  Poka
skachesh'  eti  dve versty,  sluzhilye primut boevye poryadki,  i togda ne
minovat' zloj sechi. Nemalo popadaet kazach'ih golovushek.
     - Poskachem, bat'ko, - potoropil Nagiba.
     - Pogod', druzhe. Strelec - voin otmennyj, b'etsya krepko.
     - Da ty chto,  bat'ko?  Ne uznayu tebya.  Al' strel'ca ustrashilsya? -
ustavilsya na atamana Miron Nagiba.
     - Voevat' - ne lapot' kovyryat'. Tut hitrost' nuzhna.

     Ustim Sekira v容hal na kurgan, glyanul na vrazh'e vojsko i steganul
pletkoj konya.
     - Gi-i, voronoj!
     Kon' poletel  k  streleckomu  stanu.  Kazaka  totchas   primetili,
vstrechu vyehali pyatero konnyh.  Sblizilis'.  Strel'cy vyhvatili sabli.
Odin iz nih vykriknul:
     - Kuda razletelsya, gul'tyaj?
     Sekira osadil konya, zaiskivayushche ulybnulsya.
     - Zdorovo, sluzhilye!
     - Komu zdorovo, a te bashku s plech, - ogryznulis' strel'cy.
     - Poshchadite.  Do  vashej  milosti ya.  Vedite menya k golove,  dobruyu
vest' vezu, - eshche pochtitel'nee i umil'nee proiznes Sekira.
     - A nu kidaj sablyu!
     Sekira kinul ne tol'ko sablyu, no i pistol'.
     - Vyazat' stanete al' tak povedete?
     - I tak ne uderesh'. Slezaj s konya!
     Sekira sprygnul,  ego vzyali v kol'co i poveli k stanu. Streleckij
golova vstretil donca nastorozhenno: ne bylo eshche sluchaya, chtob sam kazak
k strel'cam prihodil.
     - S chem pozhaloval, gul'tyaj?
     - V  strel'cy  hochu poverstat'sya.  Nevmogotu mne bole s kazakami,
hudoj narodec.
     - CHego zh nevmogotu-to?
     - Vory  oni,  otec-voevoda,  lyudishki  myatezhnye.  SHibko   suprotiv
batyushki carya buntuyut.  To greh prevelikij.  Statochnoe li delo suprotiv
carya i boga idti?
     - Ne  statochnoe,  gul'tyaj,  -  soglasno motnul borodoj streleckij
golova,  odnako smotrel na kazaka po-prezhnemu nedoverchivo.  -  CHego  zh
sam-to v gul'tyaj podalsya?
     - Po  gluposti,  otec-voevoda,  -  prostodushno  morgaya   glazami,
otvechal Sekira.  - Druzhki podbili.  Neputevye byli, navrode menya. YA-to
po molodosti na Moskve zhil v streleckoj slobode.
     - Na Moskve, rechesh'? - pytlivo peresprosil golova. - |to v koj zhe
slobode?
     - A na Lubyanke, batyushka.
     - Nu-nu, vedayu takuyu, - kivnul golova.
     - Glupoduryj byl, - prodolzhal Sekira. - Pod maticu vymahal, a uma
ni na grosh.  Otec menya v strel'cy pomyshlyal zapisat', a mne neohota. Ne
nagulyalsya isho,  s devkami ne namilovalsya.  Otec zhe menya v pleti. SHibko
bil.  Vsyu dur',  grit,  iz tebya vyb'yu,  no v  strel'cy  zapishu.  A  ya,
nerazumnyj,  upersya  - i ni v kakuyu!  Ne pojdu v sluzhilye - i vse tut.
Ohota li mne po bashnyam torchat' da po karaulam moknut'.  A  tut  druzhki
veselye pristali, syny streleckie. Bezhim, Ustimko, na Don, tam vslast'
nagulyaemsya.  Vot i ubegli, nedoumki. A none kayus', otec-voevoda, shibko
kayus'.
     Otec-voevoda slushal, kival da vse dumal: "Podi, vret gul'tyaj, ish'
kakim solov'em zalivaetsya".
     - Slysh'-ka, syn streleckij, a gde ty v slobode bogu molilsya?
     - Kak gde? V hrame, batyushka.
     - Vestimo,  v hrame,  a ne u d'yavola v  preispodnej,  -  hohotnul
golova.
     Sekira perekrestilsya, kak by otgonyaya lukavogo, a voevoda stepenno
prodolzhal:
     - Molilsya ya  na  Lubyanke.  Vel'mi  blagolep  tam  hram  presvyatoj
Bogorodicy.
     - Bogorodicy?..  Ne vedayu takogo hrama v slobode.  Stoyala  u  nas
cerkov' svyatogo Feodosiya.
     - Aj  verno,  gul'tyaj.  Zapamyatoval,  prosti,  gospodi...  A  kto
Streleckim prikazom o tu poru vedal?
     - Kto?  -  Sekira  malost'  prizadumalsya.  -  Daj  bog  pamyati...
Vspomnil,  batyushka!  Sickij Petr Panteleich. Dorodnyj, kazistyj, boroda
do pupa.
     - Verno, gul'tyaj, verno. Znaval ya Petra Panteleicha, mudrejshij byl
chelovek.  Prestavilsya letos' na Luker'yu-komarnicu,  - golova vzdohnul,
nabozhno  zakatil k sinemu nebu glaza,  stuknul o lob perstami.  Trizhdy
perekrestilsya i Sekira. A golova prodolzhal vyvedyvat':
     - A v kakom kaftane batyushka tvoj shchegolyal? Podi, v malinovom?
     - Nikak net,  otec-voevoda.  V lazorevom.  (Strel'cy delilis'  na
prikazy (polki), i dlya kazhdogo polka shilis' strogo opredelennogo cveta
kaftany.  Tak, odin polk hodil v golubyh kaftanah, drugoj - v krasnyh,
tretij - v zelenyh i t. d.)
     - Ah da,  opyat' zapamyatoval.  V lazorevom  u  Sickogo  hodili,  -
golova pomolchal,  poskreb pyaternej borodu. Ne vret gul'tyaj, nikak, i v
samom dele byl synom streleckim.
     - O kakoj vesti hotel molvit'?
     - Nevzlyubil ya kazakov,  batyushka.  Odna  kramola  u  nih  na  ume,
suprotiv  carya voruyut.  Namedni posla tureckogo pograbili,  den'goj da
sablyami polny  kuli  nabili.  A  teper'  na  Voronezh  idti  pomyshlyayut,
buntashnye hari. Izlovil by ih, batyushka.
     - Step'-to shiroka, gul'tyaj, izlovish' vas.
     - Izlovish', otec-voevoda. Kazaki none nedaleche, i vsego-to v dvuh
verstah.
     - Da  nu!  -  vstrepenulsya  golova  i  s bespokojstvom poglyadel v
step'. - Ne vizhu chto-to.
     - V loshchine oni,  batyushka.  Triznu pravyat.  SHest' desyatkov. Sidyat,
vinco popivayut da  druzhkov  pominayut.  Von  kak  ty  lovko  kazakov  v
loshchine-to ulozhil. I eti nikuda ne denutsya.
     - A ne lukavish'?  - golova  iskosa  glyanul  na  Sekiru.  -  Bashku
smahnu, kol' vresh'.
     - Pomiluj bog,  batyushka.  Vot te krest!.. Poshto zhe ya stanu vrat',
kol' sam k tebe prishel. Mne, chat', eshche pozhit' ohotca.
     Golova proshelsya  vzad-vpered,  a  zatem  opustilsya  na   pohodnyj
stulec. Vozle pereminalis' sotniki.
     - CHto poreshish', Kuz'ma Andreich? - sprosil odin iz nih.
     Golova prizadumalsya. Delo-to ne prostoe, s kazakami voevat' hudo.
Derzkij narodec!  B'yutsya nasmert'. V loshchine toj sami polegli, no i tri
desyatka  strel'cov  povalili.  SHutka  li!  A strelec tebe ne gul'tyaj -
chelovek gosudarev,  i za kazhdogo nadlezhit pered carem  batyushkoj  otvet
derzhat':  kak da chto i po kakomu neraden'yu sluzhilyh ne ubereg?  Pravdu
skazat', kazaki-to sami polezli. Norovili ih v polon vzyat' da v Samaru
otvezti,  a  kazaki  -  v  sabli!  "Doncy  v  polon  ne sdayutsya!" I na
strel'cov.  Hoteli bylo prorvat'sya, da ne vygorelo. Tak vse i polegli,
nechestivcy!
     Na ukrajnye zemli Kuz'mu Smolyaninova poslali v prolet'e, kogda na
Moskve nachal shodit' sneg;  poslali ne odnogo.  Sobral nachal'nyh lyudej
Godunov v svoih palatah i molvil:
     - Stoyat'  vam  na Ukraine krepko.  Beglyh muzhikov lovit' i vspyat'
vozvrashchat'.  Kazakam zhe s Ponizov'ya - ni prohodu,  ni proezdu.  A teh,
kto  v  Verhov'e  lezet  da razboj chinit,  kupcov da poslov grabit,  -
polonit' i kaznit' smert'yu.
     Vypolnyal nakaz Kuz'ma Smolyaninov s userdiem:  i na Ukrainu pribyl
vovremya, i beglyj lyud prytko lovil, i kazakam proezdu ne daval. Byvali
i stychki:  kazaki yarilis',  sablyami mahali,  no golova ne iz puglivyh.
Sluchalos' emu i s livoncem voevat', i s tatarinom drat'sya. V devyanosto
pervom  godu,*  kogda  poganye  k Moskve podvalili,  Kuz'ma Smolyaninov
ratoborstvoval v Bol'shom polku. Slavno bilsya, sam voevoda, knyaz' Fedor
Ivanovich  Mstislavskij,  pohvalil:  "Dobryj  voin  Kuz'ma  Smolyaninov,
zhivota ne shchadit". Nagradil sotnika zolotym kubkom, a gosudar' pomest'e
pozhaloval. (* Krymskij nabeg 1591 goda.)
     Na kazakov Kuz'ma Smolyaninov shibko serchal.  Kaby ne oni, sidel by
sejchas  v  prikaze  na Moskve da medy popival.  Vol'gotno zhilos' emu v
Belokamennoj,  vol'gotno,  sytno da  veselo.  A  tut  tebe  ni  terema
krasnogo, ni ban'ki dushistoj, ni snedi obil'noj. Ryshchi sebe po stepi da
muzhikov zaarkanivaj,  a togo huzhe - s vorovskimi kazakami voyuj. Bit'sya
zhe s nimi - ne pryaniki zhevat'. Hitrej da hrabrej kazaka na belom svete
net. Tyazhko doncov voevat'!
     Dnya tri nazad k golove priskakal s volzhskih zastav gonec. Dolozhil
s glazu na glaz:
     - Ot saratovskogo voevody k tebe prislan, Kuz'ma Andreich. Povelel
izvestit',  chto iz Razdor k Volge kazach'e vojsko vystupilo s vorovskim
umyslom. Nado vstretit' i razbit' gulebshchikov.
     - Veliko li vojsko? - pervym delom sprosil Smolyaninov.
     - Ne shibko veliko, s poltyshchi.
     - Poltyshchi mne ne osilit'. Strel'cov moih vsego tri sotni.
     - Podmoga  budet.  Iz  Saratova  sam voevoda vystupil,  a u nego,
pochitaj,  tyshcha sluzhivyh.  Tebe zh pokuda veleno kazakov vysledit'. Nado
vyvedat',  kuda oni put' derzhat. A tam i saratovskij voevoda podojdet.
Nel'zya gulebshchikov pushchat' na Volgu.
     - Mudreno.  Volga - ne rucheek, podi opoznaj, gde gul'tyai vylezut.
Pozhaluj, i ne vyslezhu, - zasomnevalsya Smolyaninov.
     - Veleno poradet', Kuz'ma Andreich.
     Kuz'ma Andreich poradel.  Otyskal-taki kazakov.  No  ih  pochemu-to
okazalos'  vsego  dva  desyatka,  i  neponyatno bylo,  otkuda prishli eti
gul'tyai.  To li oni s Medvedicy, to li s Hopra, a to li s samogo Dona.
Dikoe  Pole  veliko,  poprobuj ugadaj.  Popytalsya bylo kazakov v polon
vzyat' da vse vyvedat', no te i ne podumali brosat' sabli, tak i sgibli
v seche.
     - Tak kak, Kuz'ma Andreich, pojdem brat' gul'tyaev? - vnov' sprosil
odin iz sotnikov.
     I na sej raz golova  nichego  ne  otvetil,  lish'  upersya  pytlivym
vzorom v kazaka-perebezhchika.
     - Otkuda tvoi gul'tyai?
     - Otkuda?  -  peresprosil  Sekira i malost' zameshkalsya.  K takomu
voprosu on byl ne gotov.  Pravdu skazat' - tajnu otkryt',  slovchit'  -
mozhno  na  kryuchok ugodit'.  - Ne vedayu,  kak i molvit',  otec-voevoda.
Kazaki-to nashi iz raznyh mest.  Kto s Bityuga,  kto s Ajdara, a kto i s
Medvedicy. Ne sidyat sidnem, znaj po stepi krutyat. Sedni oni na Voronezh
kinutsya,  zavtra na azovcev  pojdut,  a  to  i  na  moskovskih  poslov
navalyatsya. Volch'ya zhizn'! Ne lyubo mne s nimi shastat'.
     - A shastal-taki,  razbojnichal. Kak zhe ty k strel'cam ne poboyalsya?
Ved' ya tebya mogu i na viselice vzdernut'.
     - Vse v tvoej vole, batyushka, - nizehon'ko poklonilsya Sekira. - No
tokmo povinnuyu golovu i mech ne sechet. YA zh za sebya shest' desyatkov vorov
otdayu. CHat', stoit moya golova etogo. Ne pogubi, batyushka!
     - Der'mo  ty,  - splyunul golova.  Dusheprodavcev-izmennikov Kuz'ma
Andreich terpet' ne mog.
     - Uzh kakoj est', batyushka. No gulebshchikov, koi suprotiv carya i boga
voruyut, mne ne zhal'.
     Golova podnyalsya  s  pohodnogo  stul'ca,  blizko  stupil k Sekire,
glyanul v upor.
     - I  vse  zh  lukav  ty,  anan'ya...  Skazyvaesh',  shest' desyatkov v
kazach'em vojske? A ne bole? Mozhet, celaya rat' sobralas', a?
     - Tak to zh moya pogibel',  batyushka! - vskrichal Sekira. - Ved' kol'
tebya promanu - golova moya s plech.
     Golova povernulsya k sotnikam.
     - Podymajte strel'cov.
     Nachal'nye lyudi pobezhali k sotnyam.
     - A mne kudy zh, otec-voevoda? - voprosil Sekira.
     - Pri mne budesh'. Vernite gul'tyayu konya!

     Kazaki pravili   triznu.   Tyanuli  iz  baklazhek  gorilku  i  peli
zaunyvnye pesni.  Ih,  kak  i  skazal  Sekira,  bylo  ne  svyshe  shesti
desyatkov.  Ostal'noe zhe vojsko otoshlo na poluverstu vspyat' i zaleglo v
vysokoj trave. ZHdali dolgo. Glyadach net-net da i vysunetsya iz travy.
     - Tiho, bat'ko.
     "Uzhel' sorvetsya? Uzhel' strel'cy o vojske raspoznali? Togda Sekire
ne vernut'sya", - trevozhilsya Bolotnikov.
     - Polezhali eshche s polchasa, i vot nakonec glyadach bodro dones:
     - Vystupili, bat'ko!
     Na golove glyadacha puk travy, i kazak slivaetsya s zelenoj step'yu.
     - Rys'yu skachut.
     - Mnogo li?
     - Sotni dve, a to i bole.
     Bolotnikov ostorozhno vyglyanul iz dikotrav'ya,  prikinul  na  glaz.
Strel'cov bylo okolo trehsot chelovek.
     "Nikak, vse vystupili. Slava bogu... No chto eto?"
     Dobraya sotnya  sluzhilyh vdrug ostanovilas' v poluverste ot holmov,
ostal'nye zhe rinulis' k loshchine.
     "Hiter, bestiya!"  -  pomrachnel  Bolotnikov.  Golova ostavil chast'
vojska na podhode k loshchine. Neuzheli on razgadal kazachij zamysel?
     Strel'cy lavinoj  hlynuli  v loshchinu.  Kazaki,  pobrosav baklazhki,
vzleteli na konej i prinyali boj.  Na kazhdogo donca prihodilos' po  tri
sluzhilyh.  Napor strel'cov byl strashen.  A Bolotnikov vse vyzhidal,  no
stoyavshie v stepi  strel'cy  i  ne  pomyshlyali  priblizhat'sya  k  loshchine.
Sekira, nahodivshijsya podle Smolyaninova, nervno kusal guby.
     - Ty by pomog strel'cam, batyushka. Kazaki aki zveri b'yutsya.
     - Sidi i pomalkivaj, - strogo oborval kazaka Smolyaninov.
     "Propalo delo,  -  udruchenno  vzdohnul  Sekira.  -  No   chego   zh
Bolotnikov tyanet? Pob'yut doncov v loshchine".
     - U nih ne tokmo sabli,  batyushka,  no i po pare pistolej. Zaginut
gosudarevy lyudi.
     - Pomalkivaj!  - vnov' ryknul na gul'tyaya Smolyaninov,  slushaya, kak
iz loshchiny donosyatsya ozhestochennye vozglasy ratoborcev.
     - Ne pora li,  bat'ko?  - neterpelivo tronul Bolotnikova za plecho
Miron Nagiba.
     - Pora!
     Bolotnikov rezko  podnyalsya  i  potyanul  za povod lezhashchego na boku
Gnedka.
     - Po konyam, drugi!
     Kazaki molniej  metnulis'  k  konyam.   Vzbudorazhennye,   derzkie,
glyanuli na Bolotnikova.
     - Ty,  Nagiba,  v loshchinu!  Dve sotni so mnoj! - gromoglasno, chtob
slyshalo vse vojsko, vykriknul Ivan.
     Doncy, ne suetyas' i ne meshkaya,  totchas razbilis' na dva kryla  i,
ustrashayushche gikaya, ustremilis' k vragu.
     Sekira, kak tol'ko uvidel kazakov,  v  odin  mig  vyhvatil  iz-za
kushaka Smolyaninova pistol' i prishporil konya.
     - Podlyj lazutchik! - ryavknula golova. - Dognat'!
     Neskol'ko strel'cov  pripustili  za Ustimom,  no gde tam:  kazaki
vydelili Sekire rezvogo skakuna.
     Na strel'cov   nadvigalos'   kazach'e   vojsko.  Smolyaninov  srazu
opredelil, chto doncov chut' li ne vdvoe bol'she, odnako ne drognul.
     - Vpered!  S nami bog i gosudar'! - otvazhno kriknul on, vytyagivaya
iz zolochenyh nozhen sablyu.
     Sshiblis'! Zazvenela  stal',  ognennymi zmejkami posypalis' iskry,
zahrapeli koni. Sila stolknulas' s siloj.
     Boj byl  zhestokij  i dolgij.  Strel'cy srazhalis' s osterveneniem.
Voodushevlyal ih sam golova.  Tyazhelyj, moguchij, on vrubalsya v samuyu gushchu
povol'nikov i gulko krichal:
     - Ne robej, sluzhilye! Postoim za batyushku carya!
     No kazaki, mstya za pavshih tovarishchej, bilis' eshche zlej i neistovej.
Osobenno tugo prihodilos' strel'cam  tam,  gde  rubilis'  bogatyrskogo
vida kazaki Bolotnikov i Nechajka Bobyl'. Mnogo strel'cov poleglo posle
ih sabel'nyh udarov.
     Smolyaninov zhe vse uporstvoval,  no kogda kazaki odoleli strel'cov
v loshchine i prishli na pomoshch' Bolotnikovu,  golova  prikazal  otstupat'.
Doncy  pustilis'  bylo  v  pogonyu,  odnako  utomlennye  posle  dlinnyh
perehodov koni tak i ne smogli dostat' bolee sytyh i rezvyh streleckih
loshadej.
     Na pole brani ostalis' lezhat'  pyat'desyat  shest'  kazakov  i  chut'
bolee sotni strel'cov.
     Pobeda Bolotnikova ne obradovala. On smotrel, kak doncy podbirayut
ubityh povol'nikov, i mrachno razdumyval:
     "Nelegko s carevym voinstvom  bit'sya.  Tyazhko  budet  russkomu  na
russkogo mech podnimat', mnogo krovi prol'etsya".


                            KUPEC PRONXKIN

     Moskva. Belyj gorod.
     Na obshirnom  podvor'e  kupca  sukonnoj  sotni  Evstigneya  Savvicha
Pron'kina sueta.  Vysypali k  vorotam  prikazchik,  torgovye  sidel'cy,
rabotnye, sennye devki.
     Vyplyla iz  terema  dorodnaya  hozyajka  Varvara  Egorovna  v  aloj
zarbafnoj  shubke.  Na  golove kupchihi kika s zhemchuzhnymi podnizyami,  na
nogah saf'yanovye sapozhki s zolotymi uzorami.
     Vstrechali iz  dal'nej  poezdki  Evstigneya  Savvicha.  Hodil  on  s
torgovym obozom k Belomu moryu.  Uehal eshche na  Nikolu  zimnego,  chetyre
mesyaca   s   zamorskimi   gostyami   torgoval,   i  vot  tol'ko  vesnoj
vozvrashchaetsya.
     Soskuchal kupec   Pron'kin   po  moskovskomu  teremu,  po  supruge
statnoj:  ne uterpel,  poslal ot Troickoj lavry gonca v horomy.  Tot v
tri chasa domchal do Moskvy, vletel v horomy, perepoloshil Varvaru:
     - Sam edet! ZHdi k obedne, Varvara Egorovna.
     Varvara ohnula, zabegala po gornice, kliknula devok:
     - Evstignej Savvich vozvrashchaetsya! Zovite prikazchika!
     I nachalas' sumatoha!
     Sama zhe  zasnovala  po  teremu.  Vse  li  v   horomah   uryadlivo?
Evstignej-to Savvich strog, upasi bog, ezheli gde neporyadok primetit.
     Zaglyanula v podklet,  povalushu,  seni,  svetelku...  Odnako vsyudu
bylo vymeteno i vyskobleno. Oblegchenno peredohnula.
     "Podi, ne oserchaet Evstignej Savvich".
     Slegka uspokoilas' i podnyalas' v svetelku naryazhat'sya...
     - Zryu, matushka Varvara! Hram Uspeniya minoval! - spoloshno zakrichal
karaul'nyj s kryshi terema.
     - Podavaj, - vspyhnuv, povelela Varvara.
     Prikazchik protyanul  rushnik  s hlebom da sol'yu.  Varvara prinyala i
vyshla za vorota.
     Evstignej stepenno  vylez  iz  vozka,  snyal  shapku,  pomolilsya na
zolotye makovki hrama Uspeniya i,  criosanivshis', netoroplivo zashagal k
vorotam.
     Varvara poyasno poklonilas', podala suprugu hleb da sol'.
     - V zdravii li, gosudar' moj Evstignej Savvich?
     Evstignej pytlivym,  dotoshnym vzorom  glyanul  na  rumyanuyu  zhenku.
Uezzhal  -  krepko  nakazyval:  "Horomy  sterech'  pushche glaz.  Na Moskve
lihodeev t'ma.  Za  sidel'cami  doziraj,  chtob  ne  vorovali".  Odnako
opasalsya  Evstignej  ne  stol' tatej da vorov,  skol' dobryh molodcev.
Var'ka moloda da prigozha,  dolgo li do greha?  I  bez  togo  kupcy  da
prikazchiki na suprugu zaglyadyvayutsya.
     - V zdravii, matushka... Vse li slava bogu?
     - Bog miloval, Evstignej Savvich.
     - Nu-nu, poglyazhu uzho.
     Evstignej vse   tak   zhe  zorko,  vprishchur  oglyadel  prikazchika  i
sidel'cev.  Te  nizko  klanyalis'  hozyainu,  raspyaliv  rot  v   ulybke,
govorili:
     - Rady videt' v zdravii, batyushka.
     - So schastlivym pribytiem, Evstignej Savvich.
     Evstignej skupo pozdorovalsya i proshel v terem. V pokoyah sbrosil s
sebya pyl'nyj dorozhnyj kaftan. Varvara stoyala ryadom, zhdala prikazanij.
     - Prikazhi banyu istopit', Varvara.
     - Gotova, batyushka.
     - A kto topil?
     - Gavrila, batyushka.
     Ostalsya dovolen: luchshe Gavrily nikto banyu istopit' ne mog. A on i
v  samom  dele  prigotovil  banyu  na  slavu.  Nagrel  kamenku  i  vodu
berezovymi poleshkami.  Drugogo dereva ne priznaval:  duh ne tot,  da i
nachadit' mozhno, a kol' nachadish' - vsya banya nasmarku.
     Svaril Gavrila shchelok i vskipyatil kvas s myatoj.  V predbannike  na
lavkah  rasstelil v neskol'ko ryadov koshmu i pokryl ee beloj prostynej.
Po vojloku raskidal pahuchee  seno,  a  v  samoj  myl'ne  lavki  pokryl
dushistymi travami.
     - Zahodi,  Evstignej Savvich.  Podi,  stoskovalsya po ban'ke-to,  -
privetlivo vstretil kupca Gavrila.
     - Stoskovalsya,  Gavrila. |kaya blagodat', - raduyas' bane, vymolvil
Evstignej.
     Razdelsya v predbannike,  malost' posidel  na  lavke  i  shagnul  v
zharkoe  sugrevo myl'ni.  Zacherpnul v kadke kovsh goryachej vody i plesnul
na kamenku.  Raskalennye  kamni  zashipeli,  Evstigneya  obdalo  gustymi
klubami  para.  On  okatil  sebya iz berestyanogo tueska myatnym kvasom i
polez na polok,  sdelannyj  iz  lipovogo  dereva.  Obdannyj  kipyatkom,
okutannyj  parom,  polok izdaval medovyj zapah.  Evstignej vytyanulsya i
blazhenno zakryahtel.
     - Zachinaj, Gavrila.
     Gavrila vynul iz shajki rasparennyj venik i  stal  legon'ko,  edva
kasayas' list'yami, pohlopyvat' Evstigneya. A tot dovol'no postanyval.
     - U-uh, dobro!.. O-oh, gozhe!
     Telo nesterpimo zachesalos'.
     - Hleshchi!
     No Gavrila kak budto i ne slyshal prikaza,  prodolzhal melko tryasti
venikom, zadorya hozyaina.
     - Hleshchi, dushegub!
     Gavrila i uhom ne povel:  kupec bannogo poryadka ne vedaet. Kto zhe
srazu hleshchetsya.
     - Rano, Evstignej Savvich. Isho telesa ne otpyhli.
     - A-a, lihodej!
     Evstignej svalilsya s poloka,  vydul polnyj kovsh yadrenogo kvasa  i
plyuhnulsya na lavku.
     - Peredohni,  Evstignej Savvich!  A ya pokuda isho venik rasparyu,  -
molvil Gavrila.
     Potom on vnov' plesnul na kamenku,  poderzhal venik  nad  parom  i
okatil kvasom Evstigneya.
     - Vot toper' pora. Stupaj na pravezh, Evstignej Savvich.
     - Ish',  dushegub,  -  hohotnul  Evstignej,  zabirayas' na polok.  -
Prav', d'yavol!
     Gavrila prinyalsya  dyuzhe  stegat'  Evstigneya,  a tot gromko zaahal,
podvorachivaya pod hlestkij venik to zhivot, to nogi, to spinu.
     Posle kazhdoj bani Evstignej okazyval Gavrile milost':  stavil "za
trudy" yandovu dobroj boyarskoj vodki. Gavrila nizko klanyalsya, napivalsya
do povalyachki i dryh v bane.
     YAvilsya v pokoya Evstignej dovol'nyj i razomlevshij.  Vypil  medu  i
povelel zvat' prikazchika.
     Tot voshel v pokoi,  malen'kij,  ostrolicyj,  pripadaya  na  pravuyu
nogu. Ostanovilsya v treh shagah, sognulsya v nizkom poklone.
     - Slushayu, batyushka.
     Evstignej pomolchal, ispodlob'ya glyanul na prikazchika.
     - Nu, a kak Varvara moya?.. Ne vstrechalas' li s molodcom zaletnym?
     - Varvara Egorovna?  Glaz ne spuskal,  batyushka. V strogosti sebya,
blyula. Ne primechaya za nej greha.
     - Nu, stupaj, stupaj, Merkushka. Poutru zajdesh'.
     Evstignej podnyalsya v svetelku.  ZHena i devki vse  eshche  sideli  za
pryalkami.
     - CHavo svechi palite? Naberis' tut deneg. Spat', devki!
     Devki vstali,  chinno  poklonilis'  i  vyshli v seni.  Evstignej zhe
opustilsya na myagkoe lozhe.
     - Pod' ko mne, matushka.
     Varvara zalilas' rumyancem:
     - Greshno, batyushka.
     - Ochumela. Al' ya tebe ne muzh?
     - Muzh,  batyushka.  No tokmo greshno.  Pyatnica sedni. (V pyatnicu - v
den' raspyatiya Hrista - blizost' mezhdu suprugami ne pozvolyalas'.)
     - Niche, niche, golubushka. Bog prostit... |kaya ty yadrenaya.
     - Da hot' svechi-to zaduj... Oj, stydobushka.

     Holopy staskivali s podvod hleb i nosili v ambar.  Kuli  tyazhelye,
pudov  po  shest'.  Odin  iz  holopov ne vy derzhal,  tknulsya kolenyami v
zemlyu, kul' svalilsya so spiny.
     - Kvel ty, Sen'ka.
     Holop podnyalsya, uvidev knyazya, poklonilsya.
     - CHizhol kul', knyaz'.
     - Da neshto tyazhel?  - Telyatevskij podoshel k  podvode,  vzvalil  na
spinu kul' i legko pones v ambar. Vernulsya k vozu i vnov' uhvatilsya za
kul'.
     Molodoj holop  Sen'ka,  sedmicu nazad podpisavshij na sebya kabalu,
otoropelo zamorgal glazami.  Dvadcat' let prozhil,  no takogo  diva  ne
videl.  Knyaz',  budto  smerd,  taskaet  kuli  s zhitom!  Stoyal,  hlopal
glazami, a Telyatevskij, posmeivayas' i pokrikivaya na holopov, prodolzhal
provorno nosit' tyazhelennye noshi.
     - Veselej, molodcy!
     K Sen'ke  shagnul  blizhnij knyazhij holop YAkushka,  slegka tresnul po
zagrivku.
     - CHe rot razinul? Beri kul'!
     YAkushka k prichudam knyazya davno  privyk:  ne  bylo,  pozhaluj,  dnya,
chtoby  Andrej  Andreevich  silushkoj  svoej ne poteshilsya.  To s medvedem
borot'sya nachnet,  to toporom  s  dubovymi  churbakami  poigraet,  a  to
vyberetsya  za  Moskvu  v  luga da i za kosu voz'metsya.  Lyubit pochudit'
knyaz'.
     Telyatevskij, peretaskav  s  desyatok kulej,  proshelsya vdol' larej,
poglyadyvaya,  kak holopy ssypayut rzhicu.  Vzyal gorst' zeren  na  ladon'.
Dobroe zhito,  chistoe, litoe. Takoj hleb nonecha redko uvidish': oskudela
Rus'  muzhickoj  nivoj.  Votchiny  zapusteli,  stradniki,  pochitaj,  vse
razbezhalis'.  Ostalis'  v  dereven'ke  ubogie starcy.  Tyazhkie vremena,
hudye.  Gil', brozhen'e, beshlebica. Hireet boyarstvo, mechetsya v poiskah
vyhoda Boris Godunov.
     Telyatevskij zhe poka osoboj nuzhdy ne vedal: zhil starymi zapasami i
torgovlej,  obhodya  storonoj  bedu.  Knyaz'  Vasilij  Masal'skij kak-to
vyskazalsya:
     - Nevdomek mne, knyazhe Andrej Andreich, kak ty zatugi ne vedaesh'? YA
s kazhdym godom nishchayu, u tebya zh polnaya chasha.
     Telyatevskij negromko rassmeyalsya.
     - Ne slushal moih sovetov,  Vasilij Fedorovich.  Vspomni-ka,  kak ya
tebe govarival:  postav' muzhika na denezhnyj obrok i nachinaj torgovat'.
Tak net,  zaupryamilsya,  posohom stuchal: "Knyaz'yu chest' rushish'! V koi-to
veki knyaz'ya za arshin bralis'.  Sram!" Vot teper' i rashlebyvaj. Muzhiki
v bega podalis' - ni hleba,  ni medu, ni deneg v moshne. Pora, knyaz', i
za um brat'sya.  Kol' s kupcami znat'sya ne budesh' da den'gu v oborot ne
pustish', po miru pojdesh'. Poshla nynche Rus' torgovaya.
     Net, ne  zrya  on  vse  gody  zapasal  hleb i vygodno prodaval ego
severnym monastyryam da inozemnym kupcam.  Vot i etot hleb v laryah pora
vtridoroga sbyt'.
     Posle poludennoj trapezy,  kogda vsya Moskva  po  drevnemu  obychayu
valilas'  spat',  knyaz'  Telyatevskij  prikazal  pozvat'  k  nemu kupca
Pron'kina.
     Voshel v pokoi Evstignej Savvich stepenno.  Ostavil posoh u dverej,
razgladil borodu, perekrestilsya na kivot.
     - Kak s容zdil, Evstignej?
     - Ne prodeshevil, batyushka. Pyat'sot rublikov iz Holmogor privez.
     - Hvalyu. Poradel na slavu, - ozhivilsya Telyatevskij. V Holmogory on
otpravil s Evstigneem vosem' tysyach arshin sukna. Zakupili ego za trista
rublej, a prodal Evstignej chut' ne vdvoe dorozhe. A, mozhet, i vtroe, no
togo ne proverish'.  Odin bog vedaet,  kakoj  barysh  polozhil  Evstignej
Pron'kin v svoyu moshnu.
     - Otdohnul li, Evstignej?
     - Otdohnul, batyushka. Zavtre po lavkam pojdu.
     - Po lavkam hodit' ne nado.  Pust' prikazchik tvoj begaet. A ty zh,
Evstignej, snaryazhajsya v novyj put'.
     - YA gotov, batyushka. Veliko li delo?
     - Veliko,  Evstignej.  Povezesh'  hleb v Caricyn.  Mnogo povezesh'.
Dvadcat' tyshch pudov.
     Evstignej prizadumalsya, kashlyanul v kulak.
     - Kak by ne progoret',  batyushka.  Po  Volge  none  plyt'  opasno,
razboj povsyudu.
     - Poplyvesh' ne odin,  a s gosudarevymi  strugami.  Povelel  Fedor
Ivanovich  otpravit'  hleb  gorodovym  kazakam.  Ohranyat'  nasady budut
dvesti strel'cov.
     - Togda pushchus' smelo.
     - V Caricyne sidyat bez hleba.  Na torgu budut rady i po rublyu  za
chet' vzyat'. Razumeesh', Evstignej?
     - Razumeyu, batyushka. Velik barysh namechaetsya.
     - Nadeyus'  na  tebya,  Evstignej.  Kol'  prodash'  vygodno i den'gi
privezesh' - byt' tebe v pervyh kupcah moskovskih.
     - Ne podvedu, milostivec.


                          LIHOJ KAZAK GARUNYA

     Kazaki vyehali na krutoj yar, i pered nimi raspahnulas' velichavaya,
siyayushchaya  v  luchah  teplogo laskovogo solnca,  polnovodnaya,  razdol'naya
Volga.
     - Lepota-to  kakaya!  - ahnul Nechajka Bobyl',  sdvigaya na kudlatyj
zatylok shapku.
     - Lepota! - poddaknuli kazaki.
     Levoberezh'e zolotilos'   peschanymi   plesami   i   otmelyami,    s
beschislennymi  zelenymi  ostrovkami,  nad  kotorymi nosilis' kriklivye
chajki.  Bolotnikov glyadel na sinie vody,  na zalivnye luga  s  tihimi,
sverkayushchimi  na solnce ozercami,  na golubye zavolzhskie dali i dumal s
kakim-to pripodnyatym, bodryashchim dushu upoeniem:
     "Velika ty, Volga-matushka! Razdol'na... Sest' by sejchas v struzhok
i plyt'-teshit'sya na kraj sveta. I nichego-to by ne vedat' - ni gorya, ni
pechali... Oh, velika da razdol'na!"
     Dolgo lyubovalis' kazaki matushkoj Volgoj,  dolgo ne otryvali  glaz
ot bezbrezhnyh zarechnyh prostorov.
     - Doshli k sestrice donskoj, - teplo molvil ded Garunya. - Pochitaj,
let dvadcat' Volgi ne videl. I krasna zh ty, matushka!
     Kogda sobiralis' v dalekij pohod, deda Garunyu brat' ne hoteli. No
tot tak zaershilsya, tak vskipel serdcem, chto kazaki smirilis'.
     - Ladno, ded, voz'mem. No penyaj na sebya.
     - A  poshto  mne penyat',  vrazh'i deti!  Da ya lyubogo hlopca za poyas
zatknu.  I glaz voster,  i ruka krepka,  i v sedle molodcom!  -  shumel
Garunya.
     Ded i vpryam'  okazalsya  molodcom.  Ne  vedal  on  ni  ustali,  ni
kruchiny,  dazhe  v  sechi  hodil.  No  v  bitvah ego oberegali pushche otca
rodnogo, zaslonyaya ot nepriyatel'skih udarov.
     Na volzhskoj   kruche   doncy  sdelali  prival.  Bolotnikov  sozval
nachal'nyh lyudej na sovet. To byli kazaki, vozglavlyavshie sotni.
     - Vojsku  nuzhny  strugi,  - molvil Bolotnikov.  - Gde i kak budem
dobyvat'?
     Starshina prizadumalas'.
     - Vstanem tut da karavan podozhdem.  Samaya pora kupchishkam plyt', -
vyskazalsya Stepan Netyaga.
     - Karavany-to pojdut, no kak ih vzyat', Stepan? - sprosil Nagiba.
     - Noch'yu.   Kak  pristanut  k  beregu,  tak  i  voz'mem.  Lish'  by
vysledit'.
     - Ploho  ty  znaesh' kupcov,  - usmehnulsya Bolotnikov.  - Sprosi u
Vasyuty,  chto eto za lyudi.  Videl ty kogda-nibud', SHestak, chtob kupcy k
beregu pristavali?
     - CHat',  oni ne duraki. Nochami kupcy na vode stoyat. Volga - samaya
razbojnaya reka. Vylezut li gosti na bereg?
     - Vestimo,  druzhe,  - kivnul Bolotnikov.  -  Kupcov  vrasploh  ne
voz'mesh'.
     - Kak zhe byt', ataman? - razvel rukami Nagiba.
     - Bez  chelnov  na  Volge,  kak  bez  ruk.  Ne vplav' zhe na kupcov
brosat'sya, - skazal Nechajka.
     - A  mozhe,  na  Saratov dvinem?  - predlozhil Vasyuta.  - Tam sudov
zavsegda vdovol'. Kupchishek v vodu, a sami za vesla.
     - A chto,  bat'ko, delo gutarit Vas'ka, - odobril Nechajka. - Uzhel'
ne otob'em strugi?
     - Mozhem i ne otbit'.
     - Tak my naskokom,  bat'ko.  Vraz strel'ca odoleem!  -  zagorelsya
Nechajka.
     - Ish',  kakoj lovkij,  - vnov' usmehnulsya Bolotnikov.  -  Poedesh'
pirovat', da kak by ne prishlos' gorevat'. Strelec none tozhe uchenyj.
     No kak kazaki ni dumali,  kak ni gadali,  tak  ni  k  chemu  i  ne
prishli.  Pravda,  u  Bolotnikova  zrela  odna zadumka,  no vnachale emu
zahotelos' potolkovat' s dedom Garunej.
     - Gutarish', byval zdes', dedko?
     - Byval,  - stepenno kivnul Garunya,  pokurivaya lyul'ku. - My tut s
Ermakom Timofeevichem vsyu Volgu oblazili. Garnyj byl ataman!
     - A est' tut na beregah dereven'ki?
     - V te goda,  pochitaj, i ne bylo. Opaslivo tut dereven'ki rubit',
nogai pod bokom. Narod k gorodam zhmetsya.
     - Togda i vovse hudo.
     - A poshto te posel'niki, ataman?
     - Posel'niki  na  reke  bez chelnov ne zhivut.  Plyli my s Vasyutoj,
videli. No to bylo do Tetyushej.
     - Daleche,  ataman, - ded Garunya, okutyvaya starshinu klubami edkogo
dyma, podumal malost' i molvil. - Est' pesel'niki, hlopcy.
     Vse ustavilis' na deda, a tot vybil iz trubki pepel i prodolzhil:
     - I chelny u nih byli.  ZHivut v lesah dremuchih,  na  Skrytne-reke.
Verst sto otsel'. To plyt' vverh po Volge, do Bol'shogo Irgiza. Reka ta
v Volgu vpadaet.  A  suprotiv,  na  pravom  beregu  -  gory  da  lesa.
Gluhoman'! Vot tuda-to i sunemsya, deti, tam i strugi dobudem.
     - V gluhomani?.. Okolesicu nesesh', ded, - fyrknul Netyaga.
     - Okolesicu? - oserchal Garunya. - Net, vy slyshali, deti? Sbrehal ya
hot' raz?
     - Ne sbrehal, dedko.
     - Gutar' dale!
     - Gutaryu,   deti...   Tam,   sred'   gluhomani,   rechonka  bezhit.
Neprimetnaya rechonka.  Versty  dve  po  nej  proplyt'  -  i  krepostica
otkroetsya.
     - CH'ya, dedko?
     - |koj ty budorazhka,  Nechajka...  Krepostica ta russkaya. Muzhiki v
nej ot boyar ukrylis'.  CHertov ugol, trushchoba. Tudy ne tokmo strelec, no
i medved' zaboitsya stupat'.
     - Kak zhe ty tam s Ermakom ochutilsya? - polyubopytstvoval Vasyuta.
     - |,  hlopec.  Ermak i ne v takie kraya zabiralsya.  Al' ne slyshal,
chto on Sibir' pokoril?
     - Kak  ne  slyshat',  dedko.  O  tom i star i mal naslyshan.  Velik
Ermak!
     - Velik,  hlopec.  Ne  bylo na Donu slavnej kazaka.  Ego none vsya
Rus' pochitaet. Car' Ivan Groznyj sobol'yu shubu so svoih plech pozhaloval.
     - No ty-to kak s nim ochutilsya? - prodolzhal vysprashivat' Vasyuta.
     - S Ermakom?  - ded vnov' ne  spesha  nabil  trubku,  raskuril  ot
ugol'ka,  gluboko zatyanulsya.  Lico ego, issechennoe sabel'nymi shramami,
kak-to vdrug razom razgladilos' i pomolodelo.  - Ne videl ya  dostojnee
muzha,  deti.  To vsem kazakam kazak. Licom krasen, dushoj svetel, telom
moguch.  Rodom on  iz  stanicy  Kachalinskoj,  vspoil  da  vskormil  ego
Don-batyushka, siloj napitali stepi kovyl'nye. Doprezh' on po Dikomu Polyu
gulyal,  s tatarami da  nogayami  bilsya.  Tut  ya  k  Ermaku  i  pristal,
polyubilsya  mne  smelyj  ataman.  A  potom on na Volgu poshel.  I byli s
Ermakom slavnye esauly Ivan  Kol'co,  YAkov  Mihajlov,  Nikita  Pan  da
Matvej Meshcheryak.  Hrabrye byli kazaki! Nikogo ne puzhalis' - ni carya, ni
boyar,  ni vojska basurmanskogo.  Na Volge-to liho pogulyali.  Zorili ne
tokmo  zamorskih  poslov  da  kupchishek,  no  strugi  gosudarevy.  Car'
prognevalsya,  voevod iz Moskvy poslal,  a Ermak - ne bud'  ploh  -  na
Skrytnyu podalsya. Vot tam i povstrechalis' my s russkimi posel'nikami...
Daj-ka, deti, baklazhku, v moej suho.
     Byvalomu kazaku protyanuli neskol'ko baklazhek.
     - Blagodarstvuyu, deti, - ded otpil nemnogo, pozheval kusok vyalenoj
baraniny i nadolgo zamolchal.
     - A chto zh dale, dedko?
     - Dale?  - protyazhno kryaknuv, peresprosil Garunya i pochemu-to vdrug
malost' smutilsya. - A dale nichego veselogo, deti... Promashka vyshla.
     - S Ermakom?
     - Kaby s Ermakom,  - vzdohnul ded i ulegsya na travu,  svernuvshis'
kalachom. - Sosnu ya, deti.
     Kazaki pereglyanulis':  chto-to  v  povedenii  deda  pokazalos'  im
strannym. Garunya sred' bela dnya nikogda spat' ne lozhilsya.
     - Ty che temnish',  dedko?  Kol' zachal  skaz,  tak  dogovarivaj,  -
podtolknul starika Vasyuta.
     - Sosnu ya,  deti.  Potom doskazhu,  - pozevyvaya,  molvil Garunya  i
smezhil ochi.
     - |,  net,  dedko, u kazakov tak ne voditsya, - prinyalsya tormoshit'
starika Nechajka. - A nu, podymajsya!
     Bobyl' uhvatilsya za kushak i podnyal Garunyu na vytyanutye ruki.
     - Doskazyvaj, ded!
     - Doskazyvaj! - poveleli kazaki.
     - Otpusti, vrazhij syn... Doskazhu, - ne posmel oslushat'sya Garunya i
vnov' povel svoj rasskaz.  - Pribyli my  s  Ermakom  na  Skrytnyu-reku.
Ataman  nadumal s moskovskimi voevodami razminut'sya.  Te vniz po Volge
poshli,  a my na Skrytnyu svernuli.  Ataman o  toj  reke  i  rane  znal.
Voevody  nas  tokmo  i  videli.  Plyvem po Skrytne,  a gluhoman' okrug
takaya,  chto na dushe toshno.  Berega vysokie, les podymaetsya do nebes, a
solnce budto v chuval ukutali - tem' sred' bela dnya.  Leshach'i mesta!  A
Ermak sidit da posmeivaetsya.
     "CHego nosy  povesili,  atamany-molodcy?  Nesvychno  posle  stepej?
Privykajte. Pridet chas - i ne v takoj dremuch kraj zaberemsya..."
     A my i vidu ne kazhem, chto gluhoman' nam ne slyubna, krichim:
     "S toboj kuda hosh', bat'ka!"
     Proplyli versty   dve,   glyan'   -  berega  ponizhe  poshli  i  les
porazdvinulsya.  A vskore  selo  uvideli.  Muzhiki  na  bereg  vysypali.
Oruzhnye.  S  mechami,  derevyannymi  shchitami  da rogatinami.  Narod stoit
krepkij, roslyj, no shibko dikij da zaugryumlennyj. A Ermak im gutarit:
     "Ne puzhajtes',  lyudi  dobrye!  Prishli  k  vam s mirom.  Kto takie
budete?"
     "Russkie my. Zdes' nasha zemlya", - muzhiki otvechayut.
     "A davno li ona vasha?" - Ermak pytaet.
     "Davno. V zdeshnih mogilah lezhat nashi dedy i pradedy. A prishli oni
syuda, kogda na Rusi velikij knyaz' Vasilij Temnyj pravil".
     "Vyhodit, beglye?"
     Muzhiki pomalkivayut,  i po vsemu vidno,  nas opasayutsya.  Otkuda im
znat', chto my za lyudi. A Ermak muzhikov uspokaivaet:
     "Ne taites',  pravoslavnye,  huda vam ne  sdelaem.  Kazaki  my  s
vol'nogo Dona. Pogostyuem u vas malost' i dale pojdem".
     Muzhiki, kazhis',  chut' podobreli:  na bereg nas pustili.  A  kogda
Ermak im hleba desyatok kulej otvalil,  te i vovse poveseleli.  "V izby
nas poveli,  za stoly usadili.  Ugodil ya  v  izbu  k  muzhiku  Dorofeyu.
Stepennyj takoj,  blagonravnyj, vse hodit da bogu molitsya. Izba u nego
dobrotnaya,  na podklete,  s sencami,  prisenkami da chulanami. V izbe s
desyatok  kazakov  razmestilis'.  Byla u Dorofeya i svetelka,  a v nej -
pyat' devok,  odna drugoj  krashe.  Smachnye,  dorodnye,  licom  rumyanye.
Malina-devki!
     Garunya kryaknul i vnov' potyanulsya k baklazhke, a kazaki, vse bol'she
vhodya v interes, zauhmylyalis':
     - Gutar' dale, dedko. Gutar' pro devok!
     Garunya glyanul na kazakov i dobrodushno rassmeyalsya.
     - Nikak lyubo o devkah-to, hlopcy?
     - Lyubo, dedko. Gutar'!
     - Pozhili my denek,  i tut zachal ya primechat', chto devki na kazakov
zaglyadyvayutsya.  Delo-to  molodoe,  v samoj pore.  Nu i u menya,  prosti
gospodi,  krov'  zaigrala.  Godkov  mne  v  tu  poru  edva  za   sorok
perevalilo.  Bravyj detina!  Ploh, mekayu, budu ya kazak, kol' devkoj ne
razgoveyus'.  Net-net da i prizhmu v sencah krasavushku.  A toj v  utehu,
tak  i  l'net,  bedovaya.  I  razgovelsya  by,  da hozyain nash,  Dorofej,
balovstvo zaprimetil.  Devok v svetelku zagnal i na zasov.  A  nam  zhe
molvil;
     "Vy by,  rebyatushki,  ne ozorovali, a to i so dvora progonyu. Greha
ne dopushchu!"
     Serdito tak molvil,  posohom zatryas,  a nas raspalilo, hot' iskru
vysekaj.  Devok,  pochitaj,  god ne tiskali.  Greha na dushu ne voz'mem,
gutarim,  a sami na  svetelku  zyrkaem.  Povecheryali  u  Dorofeya  da  i
razbrelis'.  A  bes  znaj  shchekochet,  pokoyu ne daet.  Slyshim,  hozyain k
svetelke pobrel, zaporom zagremel. Nikak devok na zamok posadil i ushel
k sebe vskore. Sosed menya tolkaet v bok.
     "Ne spish', Garunya?"
     "Ne splyu, do sna li tut".
     "Vot i menya son ne beret. Ajda k devkam".
     "Legko skazat', devki-to na zamke".
     "A chto nam zamok, kol' mochi net. Ajda!"
     Nu i poshli.  Podkralis' tihon'ko,  prislushalis',  A devki tozhe ne
spyat,  shushukayutsya.  Sodrug moj postoyal,  postoyal - i sablyu pod  zamok.
Pomalen'ku  vydirat'  zachal da sablyu slomal.  Odnako zh ne otstupaetsya,
oblomkom vorochaet.  I vydral zapor.  K  devkam  voshli.  Ne  puzhajtes',
gutarim,  eto  my,  postoyal'cy.  A  devki i puzhat'sya ne dumali,  znaj,
posmeivayutsya. Mnogo li vas, pytayut. Dvoe, gutarim. Ajda k nam v chulan.
Devki posheptalis', posheptalis', i te, chto pobojchej da pogoryachej, k nam
pozhalovali.  Oh  i  sladkaya  zhe  mne  popalas'!  Kazhis',  vek  tak  ne
milovalsya...  Nautro  obe  nashi krasavy v svetlicu shmygnuli.  Moya zh na
proshchan'e upredila: "Sedni v pogrebke kvasy budu gotovit'. Prihodi".
     Pridu, gutaryu, nepremenno pridu. Uzh bol'no devka mne poglyanulas'.
Oh,  yadrena!  Zapor-to my koe-kak na mesto priladili,  no  Dorofeya  ne
promanesh', chuem, greh nash zapodozril. Po izbe hodit zlyushchij, na kazakov
volkom glyadit. A ya na dvore posizhivayu da vse Dar'yushku svoyu podzhidayu. I
dozhdalsya-taki.  Dar'yushka  moya  s  myatoj i suslom v pogrebok slezla.  YA
bashkoj povertel - hozyaina ne vidno - i shast'  za  devkoj.  Vot  tut-to
promashka i vyshla, hlopcy.
     - Al' noch'yu-to vsyu silu poteryal? - gogotnuli kazaki.
     - |to  ya-to?  -  gordelivo  povel  plechami  Garunya.  -  Isho  pushche
lebedushku svoyu ublazhal.  Tut inoe,  deti.  Ermak v tot zhe den' nadumal
snyat'sya.  Sozval kazakov,  s muzhikami rasproshchalsya - i na strugi.  A ya,
togo ne vedaya, vse s devkoj miluyus'. Skol' vremya proshlo, ne upomnyu. No
vot  vdovol'  nateshilsya i naverh polez.  Tolkayu kryshku - ne poddaetsya.
Nu,  mekayu,  eto Dorofej menya zaper.  Zaoral, kulakami zabuhal. Slyshu,
hozyain golos podal:  "Posidi,  posidi,  milok.  None te ne k spehu". -
"Vypushchaj, vrazhij syn!" - "I ne podumayu, milok. Sidet' te do pozautra".
     Skazal tak i ubrel.  I tut pripomnil ya, chto kazaki dolzhny vot-vot
snyat'sya,  Isho pushche kulakami zagrohal,  no Dorofeya budto cherti  unesli.
Skol' potom v pogrebe prosidel - odin bog vedaet.
     - CHat', zamerz! - prervav deda, podmignul kazakam Vasyuta.
     - |to s devkoj-to? - bravo krutnul sedoj us Garunya.
     Kazaki gromko  rassmeyalis',  lyubuyas'  dedom,  a  tot,   posasyvaya
lyul'ku, prodolzhal:
     - Dorofeya dolgo ne bylo,  potom  zayavilsya,  po  kryshke  zastuchal:
"Sidish',  prezornik?" - "Sizhu,  vrazhij syn.  Vypushchaj!" - "Vypushchu, kol'
volyu moyu spolnish'". - "I ne podumayu. Nado mnoj lish' odin ataman volen.
Vypushchaj,  staryj hrych!" - "A ty ne bol'no horohor'sya. Sumel sogreshit',
sumej pered bogom otvetit'".  - "Pered  bat'koj  otvechu.  Pozovi  syuda
atamana!"  -  "Ataman  tvoj davno uplyl".  - "Kak uplyl?!  Da ya tebya v
kuski porublyu, vrazhij syn!" - "Uzh bol'no ty kurazhliv, milok. Posidi da
ostyn'. Avos' po-drugomu zapoesh'".
     Skazal tak i opyat' ubrel.  A mne uzh tut ne do devki, v yar' voshel.
Kazakov-to,  mekayu,  teper'  ishchi-svishchi.  A  devka  moya revet,  slezami
ishodit:  "Zagubit menya tyaten'ka,  nravom on grozen.  Ne poglyadit, chto
doch'  rodnaya.  Voz'met  da  v reku skinet.  Oj,  liho mne!" - "Ne voj,
devka,  ne mytar' dushu". - "Da kak zhe ne vyt', kak ne gorevat', kol' s
belym  svetom  pridetsya rasstat'sya!  I tebe none ne zhit'.  Na mir tebya
muzhiki postavyat.  CHayala,  taem s toboj pogulyat',  a von kak vyshlo. Oj,
liho!"
     Tut i na menya kruchina pala.  Dorofej-to i vpryam' zagubit'  mozhet.
Dobra  ot  nego zhdat' necha.  A tot i ne toropilsya,  budto do nas emu i
dela net.  No vot golosa zaslyshali, chuem, ne odin pritashchilsya. "Nu kak,
prezornik,  nasidelsya?" - "Nasidelsya.  Vypushchaj!" - "Vypushchu,  kol' volyu
moyu ispolnish'". - "A kakova tvoya volya?"
     Dorofej zamkom zagromyhal,  kryshku podnyal.  Glyazhu, muzhiki stoyat s
mechami,  a sered' nih - batyushka  s  krestom.  Nu,  dumayu,  smert'  moya
prishla. Von uzh i pop dlya panihidy zayavilsya.
     "A volya takova,  prezornik. Ezheli poslushaesh' menya - zhiv budesh', a
kol'  naperekor  pojdesh'  da  suprotiv miru - golovu tebe otrubim".  -
"Gutar' svoyu volyu".  - "Velikij greh ty sodeyal,  kazak.  Obeschestil ne
tokmo moj dom,  no i vse selo nashe. I chtob bog ot tebya, svyatotatca, ne
otvernulsya,  vypolnyaj totchas moyu volyu - stupaj s devkoj pod venec".  -
"Da statochnoe li to delo,  Dorofej?  YA zh vol'nyj kazak!  Mne k atamanu
nado probirat'sya".  - "Zabud' pro atamana.  Bog  da  mir  tebe  sud'ya.
Odnako  zh  my tebya ne nasiluem.  Volen vybirat' lyuboj put'.  Ostavlyaem
tebya do vechera. Kak sam poreshish', tak tomu i byt'".
     Muzhiki po izbam ushli, no pyateryh oruzhnyh na dvore ostavili. Sizhu,
golovu povesil,  kruchina serdce glozhet.  Proshchaj,  vol'noe  kazachestvo,
proshchaj,    tihij    Don    da    stepi    kovyl'nye,    proshchaj   dobry
molodcy-sotovarishchi!.. Vecherom syznova Dorofej s muzhikami da s batyushkoj
idut. "CHego nadumal, kazak?" - "Vedite devku. Pojdu pod venec".
     A chego zh,  hlopcy,  ostavalos' mne delat'?  Uzh luchshe  v  glushi  s
muzhikami  zhit',  chem  v mat' syru zemlyu lozhit'sya.  Tak i povenchalsya so
svoej Dar'ej. Ona-to rada-radeshen'ka, muzhen'ka zapoluchila. Devok-to na
sele pobole parnej.
     Osen' da zimu na Skrytne prozhil,  a kak vesna-krasna  gryanula  da
travy v rost poshli,  dyuzhe zatoskoval ya, hlopcy. Nichto mne ne milo - ni
les dremuch,  ni zhit'e pokojnoe, ni baba laskovaya. V stepi dusha rvetsya,
na vol'nyj prostor, k konyu bystromu. Skazal kak-to Dorofeyu: "Ty prosti
menya,  testyushka, no byt' mne u tebya bole mochi net. Hot' i ozhenilsya, no
s Dar'ej tvoej mne ne suzhdeno vek dozhivat'. Kazak ya, v stepi manit". A
Dorofej mne:  "ZHit' te s baboj al' net - teper' ni ya,  ni  mir  te  ne
sud'ya. Muzh zhene - gosudar', i na vse ego volya. A kol' ne hochesh' v sele
nashem byt',  stupaj v svoi stepi. Mir derzhat' ne stanet". Vozradovalsya
ya, Dorofeyu poklonilsya, zhene, pesel'nikam - i byl takov.
     - Ermaka syskal? - sprosil Nagiba.
     - Ne syskal, hlopcy, - vzdohnul Garunya. - Ne vedal ya, kudy ataman
ushel,  skoryj on na nogu.  Uzh tokmo potom, kogda nalet'ya tri minovalo,
doshla molva,  chto Ermak na reku CHusovuyu podalsya.  Osel bylo v gorodkah
kupcov Stroganovyh,  oposlya s druzhinoyu za Kamen' snaryadilsya.  Plyl  po
sibirskim rekam.  Na Ture i Tavde liho tatar pobil. Han Kuchum vyslal s
bol'shim vojskom Mametkula,  no i ego ataman na Tobole razbil. Odnako zh
Kuchum sobral eshche bol'shuyu rat'. Srazilis' na Irtyshe. Velikaya byla secha,
no i tut doncy sebya ne posramili  -  nagolovu  razbili  Kuchuma.  Ermak
voshel v Kashlym, a han bezhal v Ishimskie stepi. Potom byli novye slavnye
pobedy. O podvigah Ermaka proznali po vsej Rusi. Znatno bogatyrstvoval
nash donskoj ataman.
     Ded Garunya raspravil plechi, bodro glyanul na kazakov.
     - Ne posramim i my slavy Ermaka. Tak li, hlopcy?
     - Tak, dedko!
     - Ajda na Irgiz!

     Dva dnya leteli koni stepnym levoberezh'em,  dva dnya neslis' kazaki
k Irgiz-reke.
     - Skoro li, dedko? - sprashival na privalah Bolotnikov.
     - Skoro, ataman. Lish' by do Orlinogo utesa doskakat'.
     Orlinyj utes  zavidnelsya  na  drugoe utro;  byl on krut i gorist,
utopal v gustyh lesah.
     - A  vot  i  Bol'shoj Irgiz,  deti,  - pripodnimayas' na stremenah,
molvil Garunya.
     Na pologom, pustynnom levoberezh'e blesnula reka. Pod容hali blizhe.
Reka byla izvilistoj i dovol'no shirokoj.
     - Ot Kamnya bezhit,  - poyasnil Garunya. - Dovodilos' i po nej plyt'.
Igriva da petlyava reka, dolgo plyli...
     - O  Skrytne  skazyvaj,  -  neterpelivo  perebil  starogo  kazaka
Nagiba.
     - Ukazhu  i Skrytnyu,  - motnul golovoj Garunya.  - No to nado Volgu
pereplyt', deti.
     Pereplyli.
     Ded proshelsya vdol' krutoyara i vnov' vernulsya k kazakam.  Smushchenno
kashlyanul v borodu.
     - Nikak,  malost' zapamyatoval,  hlopcy.  Skrytnya i est'  Skrytnya.
Pozhaluj, vlevo glyanu.
     Ded poshel vlevo i nadolgo propal. Vernulsya vkonec obeskurazhennyj.
     - Nikak, cherti unesli, deti. Byla Skrytnya i net.
     - A ya chego gutaril?  - podstupil k stariku  Nagiba.  -  Nabrehal,
ded!
     - Garunya ne breshet,  deti,  - istovo perekrestilsya kazak.  - Byla
Skrytnya!  Von za toj otmel'yu.  Zrite goru, chto k Volge zhmetsya? Vot tut
Skrytnya i vybegala.
     - A  nu,  pojdem,  ded,  -  potyanul starika Bolotnikov.  Lico ego
otyazhelelo,  naugryumilos'. Uzhel' ves' etot dolgij, utomitel'nyj perehod
byl  naprasen?  Kazaki  eshche  vechor  prieli  poslednie  zapasy suharej,
tolokna i sushenogo myasa.
     Otmel' konchilas',  dalee kosa obryvalas', k samoj vode podstupali
vysokie,  nepristupnye gory;  tut zhe, v nebol'shom uglublenii sazheni na
tri, bujno razrossya kamysh.
     - Zdes' byla rechka?
     - Zdes',  ataman.  Gory  eti  i sosny krepko pomnyu.  Otsel' rechka
vybegala. A nyne sginula. CHudno, pravo.
     Bolotnikov zorko  glyanul  na  kamysh;  byl  on  gust,  po  pozhuhl.
Pokachivalis' kochi.  SHagnul k samomu  krayu,  vyhvatil  sablyu  i  trizhdy
polosnul  po kamyshu.  V otkryvshemsya prostranstve uvidel konec tolstogo
osklizlogo brevna. Usmehnulsya.
     - Tut tvoya rechka, dedko.
     - Da nu?
     - Tut!
     Bolotnikov pripodnyal za kraj brevno,  otvel v storonu i brosil  v
vodu. Kochi totchas zhe stronulis' s mesta i poplyli v Volgu.
     - Urazumel teper', dedko?
     - Urazumel,  ataman, - voodushevilsya Garunya. - Net, glyan', hlopcy,
chto posel'niki udumali.  Reku pohovali!  Da ih none i  sam  d'yavol  ne
syshchet.
     V minutu-druguyu ust'e osvobodilos' ot zaroslej,  i pered  doncami
predstala Skrytnya.
     - Hitro zamyslili,  - krutnul golovoj Miron Nagiba.  - Reka-to za
utes   povorachivaet.   Vyhod  zhe  kamyshom  zabili.  Ustorozhlivo  zhivut
posel'niki. Nikak tatar pasutsya.
     K Bolotnikovu stupil Nechajka.
     - Nu chto, bat'ko, prival? Posnedat' by pora.
     - ZHivot podvelo.  Nevod kinem,  uhi svarim, - vtoril kazaku Ustim
Sekira.
     No Bolotnikov rassudil inache:
     - O zhivotah pechetes'?  Poterpite! Nel'zya nam tut na vidu torchat'.
Kreposticu pojdem syskivat'.
     - Put' odin, ataman, - rekoj, - molvil Garunya.
     - Vizhu, dedko... A nu, Nechajka, opoznaj dno.
     Nechajka razdelsya i spustilsya v reku.  Spotknulsya.  Poshel dal'she i
vnov' spotknulsya.
     - Tut kamen' na kamne, bat'ko.
     - Lez' dale!
     Nechajka stupil vpered eshche na shag i totchas oborvalsya, celikom ujdya
v vodu. Kogda vyplyl, kriknul;
     - Tut glybko, ataman!
     Nechajka vybralsya   na   bereg,  a  Bolotnikov,  privodnyavshis'  na
stremenah, obratilsya k povol'nice:
     - A  chto,  doncy,  mozhe,  vplav'?  Kopi nashi k rekam svychny.  Al'
vspyat' povernem?
     - Vspyat' hudo, bat'ko. CHelny nadobny!
     - Plyvem, ataman!
     Bolotnikov odobril:
     - Plyvem, drugi!
     Odin lish' osmotritel'nyj Stepan Netyaga zasomnevalsya:
     - A ne potonem,  ataman?  Reka nam nevedoma. Tut, podi, klyuchej da
zavertej t'ma.
     - Ne robej, Stepan, - veselo molvil Bolotnikov.
     - Bez otvagi net i bragi. Tak li, drugi?
     - Tak, bat'ko! - druzhno otozvalas' povol'nica.
     Ivan slez  s  konya i nachal razdevat'sya.  Sapogi,  kaftan,  shapku,
porty i rubahu uklad v chuval;  tuda zhe polozhil  pistol',  porohovnicu,
baklazhku  s  vinom,  mednyj  kazanok  i  trenozhnik.  Syromyatnym remnem
nadezhno privyazal meshok k loshadi.
     - Nu i zdorov zhe ty,  bat'ko!  - voshishchenno krutnul golovoj Ustim
Sekira,  lyubuyas' moguchim telom Bolotnikova.  Na plechah,  spine i rukah
Ivana bugrilis' litye myshcy. Roslyj, sazhenistyj v plechah, bronzovyj ot
stepnogo zagara, Bolotnikov i vpryam' vyglyadel skazochnym bogatyrem.
     - Necha  glazet'.  Ty  by porohovnicu kozhej obernul,  vse zh v vodu
polezesh',  - strogo proiznes Ivan,  zatyagivaya na sebe poyas s sablej. S
sablej  kazaki  ne rasstavalis',  dazhe kogda pereplyvali reki:  vsyakoe
mozhet sluchit'sya.
     Bolotnikov okinul  vzglyadom  rastyanuvsheesya  po  otmeli  vojsko  i
pervym potyanul konya v reku.
     - Smelej,  Gnedko.  V  Donu  kupalsya,  s Volgoj bratalsya,  a nyne
Skrytiyu spoznaj.
     Vsled za Bolotnikovym polezli v reku Vasyuta SHestak, Miron Nagiba,
Ustim Sekira i Nechajka Bobyl'.  A vskore  po  Skrytne  poplylo  i  vse
kazach'e   vojsko.   Derzhas'   za  konskie  grivy,  povol'niki  zadorno
pokrikivali, podbadrivaya drug druga.
     CHem dal'she  plyli kazaki,  tem vse ugryumee i kovarnee stanovilas'
Skrytaya.  Berega suzilis',  stali eshche nepristupnej i kruche;  vysoko  v
nebo vzdymalis' materye sosny, zaslonyaya soboj solnce i pogruzhaya reku v
koldovskoj sumrak;  nachali popadat'sya i zaverti.  Zakruzhilo  vmeste  s
konem Ustima Sekiru.
     - Vodokrut',  bat'ka!  - vstrevozhenno  vykriknul  kazak,  pytayas'
vybrat'sya  iz  suvodi.  No  tshchetno,  dazhe  loshad' ne smogla vyplyt' na
spokojnoe techenie.
     - Derzhis',  druzhe!  -  voskliknul Bolotnikov,  otvyazyvaya ot sedla
arkan.
     - Derzhus', bat'ko!
     Ivan, pripodnimayas' iz  vody,  metnul  arkan  Sekire.  Tot  lovko
pojmal, namotal na pravuyu ruku, levoj - cepko uhvatilsya za grivu konya.
     - Tyani, bat'ko!
     Bolotnikov potyanul.  Pobagrovelo  lico,  vzdulis'  zhily  na shee -
kazalos',  Sekiru nechistye za nogi privyazali;  i vse zh udalos' vyrvat'
kazaka iz gibel'noj puchiny.
     - Spasibo,  bat'ko!  -  poblagodaril  Sekira  i  poplyl  dale,  a
Bolotnikov upredil voinstvo:
     - ZHmis' k pravomu beregu, drugi! Sred' reki zakruti!
     Kazaki podalis' k beregu.

     Posel'nik, zaslyshav shum,  pripodnyalsya v chelne i ochumelo vytarashchil
glaza.  Iz-za povorota reki pokazalis' chelovech'i i  loshadinye  golovy.
Uzkaya Skrytaya, kazalos', kishela etimi neozhidanno vyplyvshimi golovami.
     - Sgin',  nechistaya!  Pronesi!  -  ispuganno  okstilsya  muzhik.  No
"nechistaya"  ne  sginula,  ne  ischezla  v  puchine,  a vse blizhe i blizhe
podstupala k chelnu.  Muzhik brosil snast' i  naleg  na  vesla.  Toropko
prichalil k beregu i begom pripustil k ostrozhku. Minovav vorota, zadral
golovu na storozhevuyu bashenku, no karaul'nogo ne primetil.
     "Nikak, v izbu otluchilsya", - pokachal golovoj muzhik i vo vsyu pryt'
pomchalsya k starcu Dorofeyu. Vbezhav v izbu, kriknul:
     - Beda, Dorofej Ipatych! Nevedomye lyudi plyvut!
     - Kak nevedomye? Al' ne razglyadel? - zaspeshil iz izby starosta.
     - Nevedomye, Dorofej Ipatych. Bez chelnov plyvut.
     - Kak ento bez chelnov?  - podivilsya starosta.  -  Bez  chelnov  po
rekam ne plavayut.
     - Da ty sam glyan', batyushka!
     Dorofej Ipatych, tyazhelo opirayas' na posoh, vyshel iz vorot da tak i
ahnul:
     - Da eko-to,  ospodi!..  Nikak,  voevat' nas idut.  Bej v spoloh,
Levontij, podymaj narod!
     Levontij kinulsya  k kolokol'ne.  CHastyj,  trevozhnyj nabatnyj zvon
poplyl  po  Skrytne-reke.  Iz  srubov   vyskakivali   muzhiki,   parni,
podrostki,  vooruzhennye mechami,  kop'yami,  toporami i samostrelami,  i
bezhali k vysokim stenam brevenchatogo  chastokola.  Vskore  vse  muzhskoe
naselenie ostrozhka stoyalo za bojnicami.
     Kazaki zhe nachali vybirat'sya na bereg.
     - Vot te i sel'co! - izumilsya Garunya, oblachayas' v porty i rubahu.
- Kreposticu vdvoe podnyali.  Aj da muzhiki!..  A chego v spoloh udarili,
vrazh'i deti!
     - Za basurman nas prinyali.  A mozhe, gosudarevyh lyudej steregutsya,
- predpolozhil Nagiba.
     Bolotnikov zhe  vnimatel'no  okinul  vzglyadom   bereg,   usypannyj
chelnami.  Ostalsya dovolen.  "Delo gutaril Garunya.  Est' tut chelny.  No
muzhiki, vidno, zhivut zdes' s opaskoj. Ish' kak vstrechayut".
     Oblachivshis' v  zipuny  i kaftany,  kazaki stupili k ostrozhku,  no
vorota byli  nakrepko  zaperty.  Za  chastokolom  vyzhidatel'no  zastyli
borodatye   oruzhnye   muzhiki,   trevozhno   poglyadyvaya  na  prishel'cev.
Bolotnikov snyal shapku, poklonilsya.
     - Zdorovo  zhili,  pravoslavnye!  Prishli my k vam s vol'nogo Dona,
prishli s mirom i druzhboj!
     - My vas ne vedaem.  Na Donu kazaki razboem promyshlyayut.  Stupajte
vspyat'! - nedruzhelyubno otvetili s kreposticy.
     - Hudo zhe vy o nas naslyshany. Na Donu my ne razboem promyshlyali, a
s poganymi bilis'.  Tatar prognali,  a  none  vot  na  Volgu  nadumali
splavat'.
     - Nu i plyvite s bogom. My-to poshto ponadobilis'?
     - Pomoshch'  nuzhna,  pravoslavnye.  Bez  chelnov  na  Volgu ne hodyat.
Prodajte nam svoi lodki!
     - Samim   podobny.  Skrytaya  ryboj  kormit.  Ne  dadim  chelny!  -
zakrichali s kreposticy.
     - A che ih sluhat',  bat'ko?  - tiho proronil Stepan Netyaga. - Von
oni, lodki. Beri da plyvi.
     - Negozhe tak, Stepan. S muzhikami nado mirom poladit', - ne prinyal
soveta  Netyagi  Bolotnikov  i  vnov'  stal  uveshchevat'  posel'nikov.  -
Vyruchajte, pravoslavnye! Dadim den'gi nemalye!
     - Nam den'gi ne nadobny. Nivoj, lesom da rekoj zhivem!
     "Odnako vol'no  zhe tut oseli muzhiki.  Net ni boyar,  ni tiuna,  ni
izdel'ya gospodskogo.  Vot i ne  nadobny  im  den'gi",  -  s  nevol'nym
odobreniem podumal Ivan.
     - Vyhodit, i hleb seete? Da gde zh polya vashi?
     - Seem, kazak. Pod nivu les korchevali. Rodit, slava bogu. Tak chto
obojdemsya bez vashej kazny. Stupajte vspyat'!
     - A koni, podi, vam nadobny?
     - Koni? - peresprosili muzhiki. - Da it' loshadenki zavsegda nuzhny.
A chto?
     - My vam - konej, vy nam - chelny. Ladno li?
     Muzhiki za chastokolom primolkli, ogrudili starostu.
     - Loshadenok,  vish',  predlagayut,  Dorofej  Ipatych,   -   ozhivilsya
Levontij.
     - Bez loshadenok nam tugo, - molvil drugoj.
     - A  chto kak promanut?  Kazaki - lyudishki nenadezhnye,  - usomnilsya
Dorofej Ipatych.  - Vpustim ih v krepost' - i bez hleba ostanemsya.  Da,
chego dobrogo, i posledni porty symut. Kakovo?
     - Vestimo,  Ipatych. Riskovo eku oravu vpushchat'. Kak est' pograbyat,
vsyaki kazaki na Donu vodyatsya, - vnimaya staroste, poddaknuli muzhiki.
     Dorofej Ipatych,  razgladiv  pushistuyu  serebryanuyu  borodu,   vnov'
pokazalsya kazakam.
     - Mir ne zhelaet menyat'sya. Stupajte s bogom!
     - |koj  ty,  Dorofej,  zanuda!  - vzorvalsya vdrug ded Garunya.  On
davno uzhe priznal v starce svoego byvshego testya.  -  Neshto  kazaki  tya
izobidyat?!
     Dorofej Ipatych opeshil.  I otkuda tol'ko etot kazak  provedal  ego
imya. A Garunya, shagnuv k samomu chastokolu, prodolzhal oserchalo nasedat':
     - A kogda Ermak prihodil,  hot' pal'cem tronul vas? A ne Ermak li
vas hlebom pozhaloval? S chego zh ty na kazaka izobidelsya, Dorofej?
     Starosta podalsya    vpered,     dolgo     vprishchur     razglyadyval
razbushevavshegosya kazaka, zatem ohnul:
     - Uzhel' ty, prezornik?
     - Priznal-taki...  Nu,  ya - kazak Ivan Garunya.  CHego zh ty menya za
tynom derzhish'? Primaj zyat'ka nenaglyadnogo!
     Doncy, vedaya o lyubovnyh pohozhdeniyah Garuni, rassmeyalis'.
     - Ne po-lyudski, starche Dorofej, zyat'ka s mechom vstrechat'!
     - Otkryvaj vorota da hleb-sol' zyat'ku podavaj!
     Dorofej Ipatych rasteryanno kashlyanul v borodu, provorchal:
     - Dubinoj emu po zagrivku, grehovodniku.
     Bolotnikov ulybnulsya i vnov' vstupil v peregovory:
     - Vot i srodnik syskalsya,  starche.  Uzh ty prosti ego.  Odin u nas
takoj kochet na vse vojsko.
     Tut opyat'  vse  grohnuli;  zauhmylyalis'  i  muzhiki za chastokolom,
pripomnivshie lihogo kazaka.
     - Bole nikto ozorovat' ne stanet.  Davajte mirom poladim. My ved'
mogli vashi chelny i tak vzyat',  da ne hotim.  Znajte, pravoslavnye, net
chestnej  kazaka  na  belom  svete,  ne  zhelaet on zla muzhiku-trudniku.
Berite nashih konej!  Pashite zemlyu-matushku!..  A chelny  dlya  vas  -  ne
velika  poterya.  Lesu-to  -  slava  bogu.  CHaj,  ne  perevelis'  u vas
plotniki.
     - Ne perevelis',  kazak, - stepenno kivnul starosta i obratilsya k
miru. - Vpushchat' li vojsko, muzhiki?
     - Vpushchaj, Dorofej Ipatych. Kazhis', ne obidyat, - soglasilsya mir.

     Dar'ya, s trudom priznavshaya muzha, zaprichitala:
     - Gde zh ty stol' naletij  propadal,  batyushka?  Gde  zh  nogi  tebya
nosili?.. Postarel-to kak, povysoh. Von uzh seden'kij ves'.
     - Da i ty none ne krasna devka,  - oglyadyvaya  rasplyvshuyusya  babu,
vzdohnul Garunya.
     - I kudrinochki-to  pobeleli  da  poredeli,  -  serdobol'no  ohala
Dar'ya.
     - Golovu cheshet ne greben', a vremya. Tak-to, baba.
     V izbu  vvalilsya  vysokij rusokudryj detina v domotkanom kaftane.
Zastyl u poroga.
     - Klanyajsya tyaten'ke rodnomu, - prikazala Dar'ya.
     Detina zemno poklonilsya.
     - Zdravstvuj, batyanya.
     U Garuni - ochi na lob, opeshil, budto kol proglotil.
     - Neshto synko? - vydohnul on.
     - Syn, batyanya, - potupilsya detina.
     Staryj kazak  plyuhnulsya  na  lavku  i  vo  vse glaza ustavilsya na
bravogo krasivogo parnya.
     - Oblich'em-to v tebya vydalsya. Von i kudri otcovskie, i ochi sinie,
- molvila Dar'ya.
     - I  vpryam'  moj synko,  - vozradovalsya Garunya,  i slezy umileniya
potekli iz glaz srodu ne  plakavshego  kazaka.  Podnyalsya  on  i  krepko
prizhal detinu k svoej grudi.  Dolgo obnimal,  celoval, tormoshil, hodil
vokrug i vse likoval,  lyubuyas' svoim neozhidannym synom.  -  A  kak  zhe
narekli tebya?
     - Pervushkoj, tyatya.
     - Dobroe imya... Pervushka syn Ivanov. Tak li, synko?
     - Tak, batyanya rodnyj.
     I vnov' krepko oblobyzalis' otec s synom, i vnov' zarydala Dar'ya.
Glaza Garuni siyali, polnilis' schast'em.
     - Net  li  u tebya chary,  zhenka?  - otryvayas' nakonec ot Pervushki,
sprosil kazak.
     - Da kak ne byt',  batyushka. Est' i vinco, i brazhka, i medok. CHego
stavit' prikazhesh'?
     - Vse stav',  zhenka!  Velik prazdnik u nas nyne!..  A ty,  synok,
charu so mnoj prigubish'?
     - Vyp'yu, batyanya, za tvoe zdorov'e.
     - Lyubo, synko! Garnyj, zryu, iz tebya vyshel hlopec.
     - Vylityj  tyaten'ka,  -  ulybnulas'  Dar'ya.  - Pervyj prokudnik v
ostrozhke,  zavodila  i  neugomon.  Parnej  nashih  k   nedobromu   delu
podbivaet. SHalyj!
     - |to k chemu zhe, synko?
     - Naskuchilo  mne  v ostrozhke,  batyanya.  Ohota Rus' doglyadet',  po
gorodam i selam pohodit', na kone v stepi poskakat'.
     - Lyubo, synko! Byt' te kazakom!


                            ILEJKA MUROMEC

     Leteli po Volge carevy strugi!
     Pod belymi parusami, s zolochenymi orlami, s pushkami i strel'cami,
bezhali strugi v nizov'e velikoj reki;  vezli vosem' tysyach chetej  hleba
sluzhilym  kazakam,  koi  po ukrainnym gorodam oseli,  oberegaya Rus' ot
basurmanskih nabegov i razbojnoj donskoj povol'nicy.
     Vsled za   gosudarevymi   sudami   plyl   nasad  kupca  Evstigneya
Pron'kina; v tryumah ne tol'ko knyazhij hleb, no i drugie tovary, kotorye
prihvatil  s soboj Evstignej Savvich v nadezhde sbyt' vtridoroga.  Osobo
povezlo Pron'kinu v YAroslavle.  Zdes' vygodno zakupil on znamenitye na
vsyu  Rus'  vydelannye  yaroslavskie  kozhi.  Dvadcat' tyukov krasnoj yufti
lezhali teper' v nasade, veselya serdce Evstigneya Savvicha.
     "YUft' po  poltine vytorgoval,  a v Caricyne,  bog dast,  po rublyu
rasprodam",  - dovol'no prikidyval  Pron'kin,  vossedaya  na  skam'e  u
mur'i.  Byl  on  v  sinem  sukonnom  kaftane  naraspashku,  pod kotorym
vidnelas' alaya shelkovaya rubaha. Poryvistyj veter priyatno holodil lico,
trepal ryzhuyu borodu. (Mur'ya - prostranstvo mezhdu gruzom i paluboj.)
     Pron'kin glyanul na carevy strugi,  na zelenye  berega  s  redkimi
kurnymi  dereven'kami  i  totchas  vspomnil  o svoej moskovskoj ban'ke.
Mechtatel'no vzdohnul:
     "K Gavrile by sejchas na pravezh. Oh, dobro-o!"
     Mimo prokovylyal k tryumu prikazchik.
     - Pojdu tovar glyanu, Evstignej Savvich.
     - Glyan',  glyan',  Merkushka.  Sudovye yarygi  i  zavorovat'  mogut.
Tyuki-to  kak sleduet prover'.  Da k bortam-to ne prislonyaj,  kak by ne
otsyreli I v hleb sun' ladon', von nonche kakaya teplyn'.
     - Glyanu,  Evstignej Savvich, - poklonilsya Merkushka i polez v tryum.
Kupec zhe raskryl zamusolennuyu torgovuyu knizhicu.  Vodya korotkim tolstym
perstom po koryavym strochkam, prinyalsya chitat' naraspev:
     - SHuba sobol'ya pod suknom, cena ej desyat' rublev; shuba s barhatom
na  zolote  belich'ya - shest' rublev;  shuba ovchinnaya - desyat' altyn pyat'
deneg;  kaftan kunij sukonnyj - tri rublya s poltinoj; kaftan sermyazhnyj
- desyat' altyn dve den'gi; shapka sobol'ya popovskaya - dvenadcat' altyn;
shapka lis'ya pod suknom - devyat' altyn;  shapka ovchinnaya -  dva  altyna;
sapogi  saf'yanovye  krasnye  -  vosem' altyn;  sapogi telyach'i - chetyre
altyna... (Altyn - tri kopejki.)
     Dolgo chel Evstignej,  dolgo vyschityval on pribytki, pokuda ego ne
okliknul prikazchik:
     - Oslushniki na sudne, Evetignej Savvich.
     - Da kto posmel? - srazu vzvilsya Pron'kin.
     - Ilejka  s  yarygami v zern' igraet.  (Zern' - zapreshchennaya igra v
kosti.)
     - Tak razognal by.
     - Ne slushayut, Evstignej Savvich. Branyatsya.
     Pron'kin oserchal.  Ish', nesluhi? Ved' uprezhdal, tak net, opyat' za
besovskuyu igru prinyalis'.
     Spustilsya vniz.  Vokrug  bochki  rasselis' na kulyah chelovek vosem'
burlakov.  Molodoj,  srednego  rosta,  chernyavyj  paren',   podbrasyvaya
kostyashku, veselo vosklical:
     - Padi udachej!
     Zern' padala na bochku.
     - Vezet te, Ilejka. Syznova bela kost'.
     Ilejka sgreb den'gi v shapku, podmignul priyatelyam.
     - Mne zavsegda vezet.
     Uvidev pered  soboj  nasuplennogo  Pron'kina,  Ilejka i brov'yu ne
povel.
     - A nu, chej chered, kreshchenye!
     Evstignej Savvich razgnevanno pritopnul nogoj.
     - Skol' budu skazyvat'! Al' ya vechor ne uprezhdal?
     Ilejka podnyalsya i s durashlivoj uhmylkoj poklonilsya.
     - Bud' zdorov, Evstignej Savvich! O chem eto ty?
     Pron'kina eshche bol'she prorvalo:
     - Durnem prikidyvaesh'sya, Ilejka! YA mogu i knutom otstegat'!
     YAryzhka vspyhnul, glaza ego stali zlymi.
     - Tut te ne Moskva, kupec.
     - A chto mne Moskva?  - vse bol'she  raspalyalsya  Pron'kin.  -  Kol'
nanyalsya mne, tak bud' lyubezen povinovat'sya. Progonyu s nasada, nesluh!
     - Progonyaj, kupec. Na Volge nasadov hvatit.
     - I progonyu! - vnov' pritopnul nogoj Evstignej Savvich.
     - Sdelaj milost',  - nichut' ne robeya, proiznes Ilejka, pokruchivaya
krasnym koncom kushaka.
     - I sdelayu. Ne nuzhon mne takoj rabotnyj!
     - Nu-nu,  kupec.  Odnako  zh  naplachesh'sya  bez  menya.  V  nozhki by
poklonilsya, a to pozdno budet.
     - |to tebe-to v nozhki? |koj syn boyarskij vyiskalsya.
     - A,  mozhet,  i carskij,  - gordelivo  povel  plechami  Ilejka.  -
Klanyajsya carevu synu, kupchina!
     - Ukroti yazyk, bogohul'nik! Nemedlya progonyu!
     Pron'kin polez iz tryuma na kormu.  Kriknul bukatniku: (Bukatnik -
locman, rulevoj.)
     - Davaj k beregu, Parfenka!
     Ogromnyj, leshach'ego vidu muzhik,  bez rubahi,  v sermyazhnyh portah,
nedoumenno povernul v storonu Pron'kina lohmatuyu golovu. Probasil:
     - Poshto k beregu? Tut ni sela, ni goroda.
     - A ya, skazyvayu, ruli!
     - Nu kak znaesh', hozyain... No tokmo ya by poosteregsya. Kak by...
     No Evstignej  uzhe  shagnul  v  mur'yu.  Vse  ego  mysli byli zanyaty
Ilejkoj. Sprosil u prikazchika:
     - Skol' prichitaetsya etomu nechestivcu?
     - Altyn i dve den'gi, batyushka.
     - Dovol'no  s  nego i altyna.  Vydaj i pushchaj provalivaet.  Artel'
mutit, kramol'nik!
     Vskore nasad,  povernuv  k  pravomu  beregu,  tknulsya  v  otmel'.
Evstignej edva ustoyal na nogah,  a  kolchenogogo  prikazchika  kinulo  k
stenke mur'i.
     - Polegche,  ohlamon!  - zaoral na bukatnika Pron'kin i  stupil  k
tryumu. - Vylaz', Ilejka! Proch' s moego nasada!
     Ilejka vybralsya so  vsemi  rabotnymi.  Derzkie,  kudlatye  muzhiki
obstupili Evstigneya.
     - Uhodim,  kupec.  Podavaj den'gu! - naglovato oshcherilsya Ilejka. -
Uhodim vsej artel'yu.
     - Kak eto artel'yu?  YA artel' ne gonyu.  Kudy zh vy, milochki. Takogo
ugovoru ne bylo.
     - Vestimo, hozyain. CHtob vatamana nashego sgonyat', ugovoru ne bylo.
Gde vataman,  tam i artel'. Tak chto, proshchevaj, Pron'kin, - molvil odin
iz muzhikov.
     Evstignej Savvich  poperhnulsya,  takogo oborota on ne ozhidal.  Bez
arteli na Volge propadesh'.
     - Podavaj den'gu!  - nastaival Ilejka.  - Podi,  ne zadarma nasad
gruzili.
     Evstignej Savvich  azh  vzmok  ves'.  Zlosti kak i ne bylo.  Molvil
umirotvorenno:
     - Vy  by otpustili vatamana.  Pushchaj idet s bogom.  Postav'te sebe
novogo starshogo, i poplyvem dale. YA vam po dva altyna nakinu.
     - Ne vyjdet,  hozyain. Artel' vatamana ne kidaet. Plata den'gu - i
proshchevaj. Drugogo kupca syshchem.
     Ne po nutru Evstigneyu slova arteli. I dernul zhe ego chert nanyat' v
YAroslavle etih yaryzhek.  A vse kupec Fedot Sazhin.  |to on  prisovetoval
vzyat' na nasad artel' Ilejki.
     "Beri, Evstignej Savvich,  ne pokaesh'sya.  Ilejka,  hot'  i  godami
mlad, no Volgu vedaet vdol' i poperek".
     "CHto za Ilejka?"
     "Iz goroda  Muroma,  i  prozvishche  ego  Muromec.  Ne  edinozhdy  do
Astrahani hazhival.  Smetliv i lovok,  burlackoe  delo  vedaet.  Luchshej
arteli tebe po vsej Volge ne syskat'".
     "A sam chego Ilejku ne beresh'?"
     "Naletos' bral,  premnogo dovolen byl. A nonche mne ne do Volgi, v
Moskvu s tovarom poedu.  Tebe zh,  kak druzhku starinnomu,  Ilejku vzyat'
prisovetuyu. On tut nonche, v YAroslavle".
     Vot tak i nanyal Ilejku Muromca.  Vsuchil zhe Fedot Sashin! A, mozhet,
i  narochno  vsuchil?  Kushak-to s den'gami do sih por u Fedota v pamyati.
Podi,  ne bol'no-to verit, chto kushak skomoroh udaloj snes. Zlopamyatliv
zhe  yaroslavskij  kupec...  No  kak  teper'  s artel'yu byt'?  I Muromca
neohota derzhat', i s yarygami nel'zya sred' putiny rasproshchat'sya.
     Stupil k kupcu bukatnik Parfen.
     - Na mel' seli, hozyain.
     - Na mel'? - obespokoilsya Evstignej. - CHat', shestami ottolknemsya.
     - Ne osilit', hozyain. Burlaki nadobny.
     Evstignej i  vovse  rasteryalsya.  Napast'  za napast'yu!  Glyanul na
Ilejku i smenil gnev na milost'.
     - Ne  tebya  zhaleyu - artel'.  Bog s toboj,  ostavajsya da beris' za
bechevu.
     Ilejka zhe,   zyrknuv   hitrymi   provornymi  glazami  po  arteli,
zakobenilsya:
     - Ne,  hozyain,  ujdem my.  Hudo nam u tebya, zhivem vprogolod'. Tak
li, bratcy?
     - Vestimo, Ilejka! Harch skudnyj!
     - Den'ga malaya! Ajda s nasada!
     Evstignej Savvich  ne  na  shutku  ispugalsya:  kol'  vataga sojdet,
sidet' emu na meli.  Berega  tut  pustynnye,  ne  skoro  novuyu  artel'
syshchesh'.  Da  i  strugi  so strel'cami uplyvut.  Odnomu zhe po razbojnoj
Volge plyt' opaslivo,  vmig na lihih narvesh'sya, a te ne poshchadyat. Skol'
dobryh kupcov utopili!
     - Da kto zh v bede sudno brosaet,  milochki?  Poradejte, a ya uzh vas
ne obizhu.
     - Ujdem! - reshitel'no tryahnul kudryami Ilejka.
     - Hristom  bogom  proshu!  - vzmolilsya Evstignej Savvich.  - Berite
bechevu, tak i byt' nabavlyu.
     - Mnogo li, hozyain?
     - Po tri altyna.
     - Ne, hozyain, malo. Nakinesh' po poltine - za bechevu voz'memsya.
     - Da vy chto,  milochki!  - ahnul Evstignej.  - Ni odin  kupec  vam
stol' ne nakinet. Dovol'no s vas i pyati altyn.
     - Naprasno torguesh'sya,  hozyain. Slovo arteli krepkoe. Vykladyvaj,
pokuda strugi ne ushli.  Da chtob srazu,  na ruki! - vse bol'she i bol'she
naglel Ilejka.
     - Da  to  zh  razor,  dusheguby,  - prostonal Evstignej Savvich.  No
delat' nechego - poshel v mur'yu.
     A vataga prodolzhala vykrikivat'!
     - SHCHej myasnyh dva raza na den'!
     - CHarku utrom, charku vecherom!
     - Za bechevu - charku!
     - V ostudnye dni - charku!
     Vylez iz mur'i Evstignej Savvich, drozhashchimi rukami artel' den'gami
pozhaloval. Burchal smuro:
     - Sred' bela dnya grabite,  lihodei. Bez boga zhivete. Oh i nakazhet
zhe vas vladyka nebesnyj, oh, nakazhet!
     - Niche,  hozyain,  - sverkal belymi krepkimi zubami Ilejka.  - Bog
milostiv. Ne zhadnichaj. |k ruki-to tryasutsya.
     - Ne skal'sya, dushegub! Denezhki velikim trudom nazhity.
     - Vedaem my kupeckie trudy,  - eshche bol'she rassmeyalsya Ilejka. - Na
Rusi tri vora; sud'ya, kupec da prikazchik.
     - Zamolch', nechestivec!
     Vataga zahohotala i polezla s nasada na otmel'.
     - K becheve, vodobrody!
     Pervym vpryagsya v homut shishka.  To byl moguchij bukatnik  Parfenka.
Posle  nego  zalezli  v lyamki i ostal'nye burlaki.  (SHishka - peredovoj
burlak v lyamke.)
     - A nu tyani, rebyatushki!
     - Tyani-i-i!
     - Poshla, dubinushka-a-a!
     Tyazhko burlakam!  No vot nasad nachal medlenno spolzat' s  peschanoj
otmeli.
     - Poshla, dubinushka, poshla-a-a!
     Nasad vybralsya  na glubinu.  Burlaki kinulis' v vodu i po kanatam
polezli na palubu. Evstignej totchas zaoral bukatniku:
     - Prav' za strugami, Parfenka!


                           BOGATYRSKIJ UTES

     Kazach'e vojsko plylo vverh po Volge.
     Reka byla tihoj,  igrala ryba, nad samoj Volgoj s krikom nosilis'
chajki, v gustyh pribrezhnyh kamyshah poskripyvali korosteli.
     Gulebshchiki druzhno   nalegali  na  vesla,  pospeshaya  k  zhigulevskim
krutoyaram. Leteli chelny. Veselo perekrikivalis' povol'niki:
     - Naddaj, stanishniki! Hodi, vesla!
     - Rasstupis', matushka Volga!
     Na ertaul'nom  struge  plyl  ataman  s esaulami.  Zdes' zhe byli i
Garunya s Pervushkoj.  U molodogo  detiny  radostnym  bleskom  iskrilis'
glaza. On smotrel na razdol'nuyu Volgu, na sinie prostory, na zadornye,
muzhestvennye lica udalyh kazakov,  i v dushe ego rozhdalas'  pesnya.  Vse
bylo dlya nego neobychno i novo:  i moguchij chernoborodyj ataman, i dobry
molodcy esauly,  dymyashchie trubkami,  i skazy povol'nikov o  pohodah  da
bogatyrskih srazheniyah. Pervushka hmelel bez vina.
     - Lyubo li s nami,  synko?  - obnimaya Pervushku za plechi, sprashival
Ivan Garunya, ne perestavaya lyubovat'sya svoim chadom.
     - Lyubo,  batyanya!  - schastlivo vosklical Pervushka,  gotovyj obnyat'
vseh na svete.
     Plyl Bolotnikov skrytno i storozhko:  ne hotelos'  ran'she  vremeni
vspugnut'  kupecheskie karavany.  Po levomu stepnomu beregu uskakali na
desyatok verst vpered kazach'i dozory.  V sluchae chego oni upredyat vojsko
o torgovyh sudah i streleckih zastavah.
     Na chelnah plyli trista kazakov, ostal'noe vojsko ehalo beregom na
konyah. Eshche v ostrozhke Bolotnikov vyskazyval esaulam:
     - Dobro by prijti na Luku na chelnah i konno.  Bez konya  kazak  ne
kazak.
     - Vestimo,  bat'ko,  - kivali esauly.  - Ne vek  zhe  my  na  Luke
probudem. Podi, k zime v step' vernemsya.
     - Poglyadim, drugi. Pridetsya dvum sotnyam vnov' po Skrytie plyt'.
     - I  splavaem,  bat'ka.  Vspyat'-to legche,  techenie poneset,  da i
chelny budut ryadom, - molvil Nechajka.
     Odnako plyt'  konno  po  Skrytne  ne prishlos':  vyruchil Pervushka.
Sidel kak-to s nim na berezhku ded Garunya i rassuzhdal:
     - Lovko  zhe vy upryatalis'.  Ni projti,  ni proehat',  ni nogoj ne
stupit'. CHaj, videl, kak my probiralis'?
     - Videl, - kivnul Pervushka i chemu-to zataenno usmehnulsya.
     - Ataman nash trista konej muzhikam pozhaloval,  - prodolzhal Garunya.
ZHivi  ne  tuzhi.  A  vot na ostal'nyh syznova po zavertyam poplyvem,  na
chelny-to vse ne ujdut.  A rechonka  lyutaya,  togo  i  glyadi,  ugodish'  k
vodyanomu.
     Pervushka prizadumalsya.  On dolgo molchal,  a  zatem  povernulsya  k
otcu, poryvayas' chto-to skazat', no tak i ne vymolvil ni slova.
     - CHego mechesh'sya, synko? Il' razdumal v kazaki idti?
     - I  vovse  net,  batyanya,  - goryacho otozvalsya Pervushka.  - Otnyne
nikto menya ne uderzhit,  kak na kryl'yah  za  toboj  polechu.  Inoe  hochu
molvit', da vot yazyk ne vorochaetsya... Strashno to povedat', zazorno.
     - Al'  kakaya  zaznobushka  prisushila?  Tak  vybiraj,  synko.  Libo
kazakovat', libo s devkoj teshit'sya.
     - Net u menya zaznoby,  batyanya...  Vot ty za kazakov pasesh'sya, koi
po rechke s konyami poplyvut.
     - Pasus', synko.
     - A mozhno... mozhno, batyanya, i posuhu projti.
     - Uzh ne na kovre li samolete?  Da gde  zh  tut  u  vas  posuhu?  -
usomnilsya Garunya.
     - Ot kreposti v les  est'  potaennaya  tropa,  -  reshilsya  nakonec
Pervushka. - Vyvedet k samoj Volge.
     - Lyubo, synko! - vozradovalsya Garunya. - CHego zh rane ne povedal?
     - Nel'zya  o  tom skazyvat',  batenya.  Tak mir poreshil.  Ezheli kto
chuzhomu potaennuyu tropu vydast, tomu smert'.
     - Kruto zhe vash krug ustanovil.
     - A inache nel'zya,  batyanya. To tropa spaseniya. Poganyj li sunetsya,
lyudi  li  gosudarevy,  a  muzhikov  nashih  ne dostat'.  Tropa i k Volge
vyvedet, i v lesu upryachet. Tam u nas, na sluchaj bedy, zemlyanki naryty.
Ne odno nalet'e mozhno vysidet'. I zverya vdovol', i ugod'ya bortnye.
     - Von kak... A vse zh provedesh', synko?
     - Provedu,  batyanya.  No vozvrata mne ne budet - mir skaznit.  Tak
chto navsegda s selyanami rasproshchayus'. S toboj pojdu.
     Krepko obnyal syna Ivan Garunya i povel k atamanu.
     Na drugoe utro Pervushka vyvel konnyj  otryad  k  Volge.  Zatem  on
dolgo i molchalivo rasstavalsya s rodimoj storonushkoj.
     "Prostite, muzhiki,  - krestilsya Pervushka na sumrachnyj les.  -  Ne
hotel  vam zla-korysti.  Znat',  uzh tak bog povelel,  chtob mne s zemli
rodnoj sojti da belyj  svet  poglyadet'.  Proshchajte,  sel'chane.  Proshchaj,
Skrytnya-reka!"
     Polozhil Pervushka gorst' zemli v ladanku,  nizko poklonilsya lesu i
poshagal k kazakam.
     - Da ty ne goryuj,  paren'.  O zavetnoj tropke nikomu ne skazhem, -
obodril Nechajka.
     - Tropki ne budet. Zavalyat ee muzhiki da novuyu prorubyat.

     Na krutoyare pokazalsya konnyj dozor. Kazaki zamahali shapkami.
     - S kakoj-to vest'yu,  - podnyalsya na nos struga Bolotnikov. - A nu
grebi, drugi, k beregu!
     CHeln atamana priblizilsya k krutoyaru. Kazaki naverhu zakrichali:
     - S nogayami stolknulis',  bat'ka!  Otbili otaru baranov da  kosyak
loshadej! None s myasom budem!
     - Mnogo li doncov poteryali?
     - SHesteryh, bat'ka!
     Kazaki na chelnah snyali shapki.
     - Nado by myaso na chelny, bat'ka!
     - Dobro. YAr konchitsya - spuskajtes' k chelnam!
     Svyshe tysyachi   baranov  pritashchili  kazaki  k  beregu.  Ih  totchas
razdelali,  prisolili i peretashchili na strugi.  Sol'yu zapaslis'  eshche  v
ostrozhke. Muzhiki, obradovavshis' loshadyam, pozvali kazakov na varnicu.
     - Soli u  nas  dovol'no,  vek  ne  priest'.  Berite,  skol'  dusha
pozhelaet.
     I vot muzhichij dar krepko sgodilsya.
     CHast' myasa  razrezali  na  tonkie  lomtiki  i vystavili na solnce
sushit' da vyalit'. Kazaki ozhili, dovol'no gudeli.
     - None zazhivem, bratcy. |to te ne ryba.
     Bolotnikov zhe  byl  vdvojne  dovolen:  kazaki  otbili  u  poganyh
nogajskih loshadej. Teper' opyat' vse vojsko budet na konyah.
     Na chetvertyj den' zavidnelis' ZHigulevskie gory.
     - Nu,  slava  bogu,  znat',  doplyli,  - razmashisto perekrestilsya
Bolotnikov,  zhadno  vsmatrivayas'  v  okutannye  sinej  dymkoj  vysokie
vershiny.  Skol' dnej, skol' nochej probiralis' doncy k groznym volzhskim
utesam, i vot pristanishche udaloj povol'nicy ryadom.
     - Ko mne, esauly!
     Miron Nagiba,  Vasyuta SHestak,  Nechajka Bobyl',  Stepan Netyaga  da
kazak-sobinka Ivan Garunya rasselis' vokrug atamana.
     - Gde vstavat' budem,  drugi? ZHiguli obognem ili tut, pod gorami,
vylezem?
     - A spoznaem u Garuni,  ataman. On tut s Ermakom hodil. Skazyvaj,
dedko.
     - Na Luku dva puti,  hlopcy,  - priosanilsya starik.  - Tut, pered
izluchinoj,  bezhit reka Usa. Peresekaet ona vsyu Luku i podhodit istokom
chut' li ne k samoj Volge. To odin put', no est' i drugoj.
     - Pogod', ded, ne speshi, - perebil Garunyu Bolotnikov. - Velika li
sama Luka?
     - Velika, ataman. Ezheli ogibat' gory i idti k ust'yu Usy, to plyt'
isho verst dvesti, a to i bole. No to uzhe drugoj put'.
     - Mnogo,  ded. Bez dozorov plyt' dvesti verst riskovo. Mozhem i na
strel'cov narvat'sya. Boj prinimat' - kazakov teryat'. Ne za tem my syuda
prishli.  Ne  luchshe  li  na  istok Usy peretashchit'sya?  Daleche li reka ot
Volgi?
     - S verstu, ataman.
     - Versta nas ne zatrudnit, peretashchimsya. Kak, esauly?
     - Peretashchim, bat'ko. Ogibat' ne stanem. Poshto dni teryat'?
     - Vestimo, drugi. Vedi, ded.
     Garunya shagnul  na  nos.  Dolgo  vglyadyvalsya  vdol'  pravoberezh'ya,
izronil:
     - Pozhaluj, vskore mozhno i pristavat', ataman. Kazhis', podhodim.
     Garunya postoyal eshche s polchasa i vzmahnul rukoj.
     - Pribyli, hlopcy! Zrite dubravu? Tut i stanem.
     Nad Volgoj pronessya zychnyj atamanskij vozglas:
     - K beregu, doncy-y-y!
     CHelny tknulis'  o  bereg.  Kazaki  vysypali  na  otmel',  malost'
porazmyalis', podnyav chelny na plechi, ponesli k Use.
     Novaya reka okazalas' neshirokoj,  no dovol'no bystroj i  glubokoj.
Kazakam  pochti ne prihodilos' brat'sya za vesla,  da i pospeshat' teper'
bylo uzhe nekuda. Nado bylo osmotret'sya v etom dikom lesnom urochishche.
     Sprava vzdymalis'  k  sinemu podnebes'yu belye utesy,  prorezannye
glubokimi ushchel'yami i peshcherami,  ovragami i  raspadkami,  utopayushchimi  v
gustoj  zeleni  neprohodimyh chashchob.  Vid ZHigulevskih gor byl nastol'ko
dik,  surov i velichav, chto dazhe byvalye kazaki ne smogli uderzhat'sya ot
voshishchennyh vozglasov: (Belye utesy - ZHigulevskie gory - izvestnyakovoj
porody.  Izvestnyak vo  mnogih  mestah  obnazhen  i  yarko  beleet  sredi
okruzhayushchej zeleni.)
     - Mat' chestnaya, vot to storonushka!
     - Duh zahvatyvaet, bratcy!
     Bolotnikov lyubovalsya  i  likoval  vmeste  s  kazakami.  "Sam  bog
povelel tut povol'nice byt'. Ne zrya zh o sih mestah skladyvayut skazy da
byliny.  Kazakam-orlam zdes' zhit' da slavu obretat'",  - vzbudorazhenno
dumal on.
     A Pervushka ot vsej etoj dikoj krasy i vovse oshalel.
     - Uh, ty-y! - tol'ko i nashelsya chto skazat' molodoj detina.
     - Na utes tebya svozhu,  tam, gde sokoly gnezduyut. Vot to privol'e.
Uzh  takaya  shir',  synok!  Volgu  na  sorok  verst  vidno,  - ozhivlenno
vyskazyval Garunya.
     Bolotnikov velel ostanovit' strugi.  Sudno tolknulos' o bereg,  i
ataman soshel na luzhok, opoyasannyj materymi stoletnimi dubami.
     - Zdes' raskinem stan.
     Kazaki vysypali na bereg.  Razlozhili i zapalili kostry, napolnili
kazanki vodoj, postavili na trenozhniki, polozhili v kotelki myasa.
     Bylo gomonno.  Doncy radovalis' koncu utomitel'nogo pohoda, tihoj
solnechnoj  dubrave,  dymam  kostrov,  bujnym  travam  pod nogami;  eli
zhestkie  ovsyanye  lepeshki,  hlebali  myasnuyu  pohlebku,   edko   dymili
lyul'kami, gutarili:
     - Lyubo tut, stanishniki. Dobroe mesto - ZHiguli. Pohodim sabel'kami
po kupchishkam.
     A Bolotnikov pil, el i vse poglyadyval na utesy. Ego vsegda manili
kruchi.  Tak bylo i na bogorodskom vzgor'e,  kuda on ne raz vzbiralsya s
dedom Pahomom i slushal ego skazy o donskoj povol'nice,  tak bylo i  na
stepnyh holmah, s kotoryh lyubovalsya razdol'em kovyl'nyh stepej.
     Molvil esaulam:
     - Pora glyadachej stavit'. Ajda na kruchu.
     - Ajda, bat'ko.
     Esauly i  desyatka  tri  kazakov  polezli  k vershinam,  no to bylo
nelegkim delom. Prihodilos' preodolevat' ne tol'ko chashchoby, no i ushchel'ya
da bueraki.  Vokrug tesnilis' kamennye glyby,  shumeli v gustom zelenom
ubranstve sosny i eli,  do boli rezali glaza yarko sverkayushchie na solnce
belye utesy.
     - Est' li tut tropy? - sprosil Garunyu Bolotnikov.
     - Est', ataman. No blizhe k ust'yu. Po tem tropam Ermak vzbiralsya.
     - A daleche li ust'e?
     - S poldnya plyt' nado.
     - Tam potom i vstanem.
     Ne chas  i  ne  dva probiralis' povol'niki k zhigulevskim vershinam.
Poustali, dymilis' dranye zipuny i rubahi, gudeli neprivychnye k gornym
pod容mam nogi. Esauly zavorchali:
     - Pospeshil ty, bat'ko. Nado bylo doprezh' o trope svedat'.
     - Nichego,  nichego,  drugi,  privykajte  i po goram lazit'.  Zdes'
teper' nashe pristanishche,  zdes' nam i volch'i nogi imet', - posmeivayas',
otvetil esaulam Bolotnikov.
     No vot i vershina utesa.
     - Gospodi,  Nikola-ugodnik  ekaya!  tut  krasotishcha!  -  voskliknul
porazhennyj otkryvshimsya prostorom Nechajka.
     - SHapkami oblaka podpiraem, - vtoril emu Vasyuta.
     A Pervushka lish' udivlenno hlopal glazami da  krutil  po  storonam
golovoj.
     - I  vpryam'  sokolinyj  utes.  Kakaya  shir',   drugi!   -   molvil
Bolotnikov,  snimaya shapku. Veter rastrepal ego chernye kudri, tolknul k
samomu obryvu.  Veselo rassmeyalsya. - Ish' ty, derzkij tut siverko. Togo
i glyadi sokolom poletish'.
     Dolgo vsmatrivalsya v volzhskie dali.  Prav okazalsya Garunya: reka i
vpravo i vlevo vidnelas' na desyatki verst. Volga, natykayas' na moguchij
gornyj kryazh, zamedlyala svoj beg i krutoj podkovoj ogibala Luku.
     - Slavno  zdes'  kupcov  mozhno  vstretit',  -  dovol'no  proiznes
Nagiba.
     - Slavno, Miron, - kivnul Bolotnikov. - Otkuda by oni ni vyplyli,
a my ih - taem da vrasploh.  Hot' iz  ust'ya  Usy  navalimsya,  hot'  ot
istoka k Volge peretashchimsya. Samoe mesto zdes' povol'nice.
     - CHto verno,  to verno,  bat'ka.  Utajchiva Luka.  Teper' lish'  by
kupcov dozhdat'sya, - pokruchivaya sablej, skazal Nechajka.
     Bolotnikov obernulsya k kazakam.
     - Kto iz vas, drugi, hochet v pervyj dozor zastupit'?
     - Dozvol' mne, bat'ka, ne provoronyu, - vyshel vpered Denya.
     - I mne, ataman, - molvil Ustim Sekira.
     Zatem otozvalis' i drugie kazaki,  Bolotnikov zhe ostavil na kruche
pyateryh.
     - Vsem pridet chered. A teper' na stan, doncy.
     Spuskalis' po  drugomu  sklonu,  bolee  otlogomu,  no  eshche  bolee
lesistomu. Kogda uzhe byli v samom nizu i vybreli na prostornuyu polyanu,
vnezapno iz trushchob vylezlo okolo dvuh soten obrosshih, lohmatyh muzhikov
s dubinami,  kistenyami, palicami i rogatinami. Lovko i bystro ohvatili
tesnym kol'com kazakov.
     Doncy vyhvatili   sabli.   Odin   iz   muzhikov,    ognenno-ryzhij,
bol'sherotyj, oserchalo upredil:
     - Spryach' sabli, pob'em!
     Vataga nasela groznaya i otchayannaya, no Bolotnikov ne srobel.
     - Get',  d'yavoly!  Proch'!  - zychno prokrichal on, potryasaya tyazhelym
mechom.
     Vozhak vatagi okazalsya ne iz puglivyh.  Vzmahnuv pudovoj  dubinoj,
derzko dvinulsya na Bolotnikova.
     - Krushi boyarskih prihvostnej!
     Sechu, kazalos',   ostanovit'  bylo  nevozmozhno.  No  tut  vperedi
Bolotnikova okazalsya Vasyuta.
     - Uzhel'  ty,  Sergunya?  - besstrashno podhodya k muzhich'emu atamanu,
sprosil SHestak.
     Vozhak ostanovilsya.
     - Otkel' vedaesh'?
     - Da kto zh Sergunyu na Rusi ne vedaet,  - smyagchil golos Vasyuta.  -
Sergunya - pervejshij ataman veselyh.  Ne ty l' pod  Moskvoj  skomorosh'yu
vatagu vodil?
     - Vestimo, vodil... No tya ne vedayu.
     - Da  razve tebe vseh upomnit',  - eshche bolee mirolyubivo prodolzhal
Vasyuta.  - Muzhikov na Rusi kak gorohu v ambare.  No  oboz  nash  ty  ne
dolzhen  zapamyatovat'.  Let pyat' nazad my rybu na carev dvor iz Rostova
vezli,  a ty nas pod Moskvoj vstretil.  Al' zabyl,  kak pyaternyu v chanu
strekavoj pozhalil? CHayal vinca dobyt', a uhvatilsya za karasya.
     - Rybij oboz?  -  nahmuril  lob  ataman.  -  Lyudishki  obrochnye?..
Kazhis', pripominayu, vstrechal s veselymi takoj oboz.
     - Vot i ya gutaryu! - poveselel Vasyuta.
     - A ty chto, iz teh obrochnyh?
     - Iz teh, Sergunya. Kogda-to na carya-batyushku rybku lovil, a nyne -
vol'nyj kazak.
     - A enti? - kivnul Sergunya na povol'nikov.
     - Sotovarishchi  moi.  Prishli  my  s donskih stepej po Volge-matushke
pogulyat'.
     - A  ne  iz  Samary?  -  vse eshche nedoverchivo voprosil Sergunya.  -
Otletos' vot tak  zhe  s  sabel'kami  nagryanuli.  Norovili  vatagu  moyu
iznichtozhit', tak my im zhivo shei svernuli.
     Bolotnikov vlozhil mech v nozhny, stupil k Sergune.
     - Uzhel' my s boyarskimi prihvostnyami shozhi?  Glyan' na zipuny nashi,
ataman.
     - Da  zipuny  vy  mogli  i  v lesu poizodrat,  - molvil Sergunya.
Odnako cepkij,  nametannyj glaz totchas ohvatil i rvanye, prosyashchie kashi
sapogi,  i  zaplatannye  portki,  i  gryaznye  rubahi.  No bol'she vsego
ubedili Sergunyu trubki, torchashchie v zubah Nechajki i Sekiry: carevy lyudi
besovskoe zel'e ne kuryat.
     Opustil dubinu.
     - Nikak,  i  vpryam'  s  Donu.  A ya-to chayal,  gosudarevy kazaki iz
Samary. Podi, vpervoj tut?
     - Vpervoj,  Sergunya.  A  ty  zdes'  davno  li?  - prisazhivayas' na
valezhinu, polyubopytstvoval Bolotnikov.
     - Da, pochitaj, s god obitaemsya, - otvetil Sergunya, prismatrivayas'
k donskomu atamanu.
     Kazaki i   vatazhniki,   usevshis'  na  polyanu,  zaveli  mezh  soboj
ozhivlennyj razgovor.  Doncy uznali,  chto  zhivut  muzhiki  v  shalashah  i
zemlyankah nepodaleku ot Usy.  Dva nalet'ya oni zorili boyarskie usad'by,
napadala  na  kupecheskie  obozy,  a  potom,  skryvayas'  ot  strel'cov,
upryatalis' v zhigulevskih trushchobah.
     Povedali o sebe i kazaka, na chto Sergunya izronil:
     - Kupcy  malym  chislom  po Volge ne hodyat,  pasutsya.  Sbivayutsya v
bol'shie karavany da lyudej oruzhnyh nanimayut. Vzyat' ih mudreno.
     - A pytali?
     - Pytali,  ataman.  No s dubinkoj strel'ca ne osilit'. Oni yadrami
palyat. Podi, i vam habara ne budet.
     - Avos' i budet. Kazaki i ne takie kreposti brali. Tak li?
     - Tak, bat'ka. Ne ustoyat' strel'cu protiv kazaka. Sokrushim!


                          NA CAREVY STRUGI!

     V tot zhe den' perebralis'  v  ust'e  Usy.  Otsyuda  bylo  blizhe  k
dozornym  utesam,  s  kotoryh  neotryvno  nablyudali  za  Volgoj zorkie
glyadachi.
     Pochti kazhdyj den' dozory donosili:
     - Plyvut dva nasada, bat'ka!
     - Struzhok pod parusom!
     - Rasshiva, ataman!
     No Bolotnikov otmahivalsya: zhdal karavana. Kazakam zhe ne terpelos'
rinut'sya na suda.
     - Poshto zhdat', bat'ka? Nadoelo sidnem sidet'. Vedi na kupcov!
     Bolotnikov, posmatrivaya iz pribrezhnyh  zaroslej  na  proplyvavshie
mimo suda, spokojno gutaril.
     - S etih kupcov pozhivy ne budet.  Von i oruzhnyh  ne  vidno.  Libo
pustye idut, libo s hudym tovarom. Podozhdem, drugi.
     No kazakam nejmetsya.  V polden',  kogda Bolotnikov spal v  shatre,
Stepan  Netyaga  ne  uderzhalsya  i kriknul doncov zahvatit' rasshivu.  Za
Netyagoj brosilos' k chelnam okolo sotni povol'nikov. Vyplyli iz kamyshej
i ustremilis' k Volge.
     Zametiv razbojnye chelny,  na rasshive ispuganno  zametalis'  lyudi.
Staryj  kupec  v  zelenoj  sukonnoj odnoryadke,  shvativ mednyj obrazok
Nikolaya-chudotvorca, v strahe grohnulsya na koleni.
     - Pomogi, svyatoj ugodnik. Otvedi bedu!
     CHelny tknulis'  o  borta  rasshivy,  zastuchali  bagry  i  sval'nye
kryuch'ya, kazaki s lovkost'yu koshek polezli na sudno.
     - Ratujte, pravoslavnye! - vzmolilsya kupec.
     Stepan Netyaga sverknul sablej,  i telo kupca oselo na palubu.  Na
nosu rasshivy stolpilis' grebcy i burlaki.
     - V tryumy! - zaoral Netyaga.
     Kazaki kinulis' v tryumy,  no vybralis' iz nih udruchennye: rasshiva
vezla  degot',  pen'ku  i  verevki.  Netyaga gryazno vyrugalsya i polez v
mur'yu,  no i zdes' zhdala neudacha;  oprich' bochonka s kvasom  da  lis'ej
oblezloj shuby v pomeshchenii nichego ne okazalos'.
     Smurye vernulis' na stan.
     - Nu kak,  atamany-molodcy,  pogulyali? Velik li duvan privezli? -
oserchalo glyanul na kazakov Bolotnikov.
     Gulebshchiki vinovato potupilis', smolchal i Netyaga.
     - CHego zh yazyk prikusil,  Stepan?  Atamany nyne tebe ne ukaz. Tak,
mozhet, tebe i pernach otdat'? Kak, doncy, volen li ya eshche nad vami? A to
sobirajte krug i vyklikajte Stepana.
     - Prosti,  bat'ka,  -  molvili  kazaki.  - Drugogo atamana nam ne
nado. Prosti.
     - Vladej pernachom, - burknul Netyaga.
     - A koli tak, - surovo molvil Bolotnikov, - to vo vsem polozhites'
na atamana.
     - S toboj, bat'ka! - vnov' izronili kazaki.
     Stepan zhe Netyaga molchalivo ushel v shalash.

     K stanu  Bolotnikova  prishel  Sergunya.  Kazaka  provodili  ego  k
atamanskomu shatru.
     - Kak zhivetsya-mozhetsya, Ivan? - veselo sprosil krest'yanskij vozhak.
     - Da poka ni v sito, ni v resheto... S chem pozhaloval?
     Sergunya glyanul na esaulov, kryaknul:
     - Mne by s glazu na glaz... Delo est'.
     - A  chego  zh  osobnyakom?  YA  ot  svoih  esaulov  utajka ne derzhu.
Skazyvaj, Sergunya.
     - Vona  kak,  -  krutnul  golovoj Sergunya.  - Nu,  kak znaesh'.  S
pros'boj k tebe ot vatagi. Primi pod svoyu ruku na kupcov.
     - A chego zh sami?
     - Samim nam suda ne vzyat'. YA uzh skazyval - bez strel'cov karavany
nyne ne hodyat. A u moej vatagi, sam znaesh', rogatiny da dubiny. Kudy zh
s takim voinstvom sunesh'sya?
     - Tak ved' i my bez pushek.
     - A pistoli,  samopaly da sabli?  Vse zh ne dubina.  Da i k boyu vy
svychny.  Primaj,  ataman!  Vkupe  da s bozh'ej milost'yu skoree sluzhilyh
osilim.
     - A chelny?
     - I chelny najdutsya,  ataman.  Dolblenki iz duba.  S polsta  lodok
naberem.  A mogem isho nadolbit', muzhiki k toporu svychny. Tak po rukam,
Ivan?
     Bolotnikov povernulsya k esaulam:
     - Primem li vatagu, drugi?
     - Primem, bat'ka, - kivnul Vasyuta.
     - CHem grudnej, tem zadoru bol'she, - skazal Nagiba.
     Stepan Netyaga vozrazil:
     - A po mne,  ataman,  bez muzhich'ya obojdemsya, Na koj lyad nam chuzhie
lyudi? Sami upravimsya.
     - CHem zhe tebe muzhich'e ne po nravu?
     - A  tem,  -  kolyuche bodnul atamana Netyaga.  - Necha v chuzhoj kotel
lapu zapuskat'.
     Po licu Bolotnikova probezhala ten'.
     - Zazorno  slushat'  tebya,  Stepan.  Uzhel'  donskie  kazaki  takie
skaredy?  Uzhel' ot svoego brata-muzhika nam otkrestit'sya?  Zazorno!  Da
ezheli bol'shoj karavan vypadet,  na vseh dobychi hvatit. Sedni my vatage
pomozhem,  zavtra - ona nam.  Kak znat', ne prishlos' by zimovat' zdes'.
Togda pervyj muzhiku poklonish'sya.  Pridi,  serdeshnyj, da izbenku srubi.
Tak li, esauly?
     - Vestimo,  bat'ka.  S muzhikami  nado  zhit',  vkupe,  -  proiznes
Nechajka.
     - Vot i ya tak myslyu.  Voedino pojdem na strugi.  Kazak da muzhik -
sila!

     Na pyatyj den' ves' dozor pribezhal na stan.
     - Plyvut, ataman! Nikak, strugov tridcat'!
     Bolotnikov ozhivilsya.
     - Dobro! S kakoj storony?
     - S verhu, bat'ka.
     Ivan vyhvatil iz-za kushaka pistol', vypalil v vozduh.
     - K chelnam, doncy!
     Povol'niki kinulis' k Use. Reka zapolnilas' gomonom gulebshchikov, v
chelny poleteli verevki i kryuch'ya, bagry i topory.
     - Gde kupcov vstretim, Ivan Isaevich? - sprosil Nagiba.
     - Tut  i  vstretim,  Volga  obok,  -  proveryaya pistoli,  rassudil
Nechajka.
     - Vestimo, iz ust'ya i vdarim. Nu, derzhis', kupcy! - zadorno, ves'
v predvkushenii bitvy, voskliknul Vasyuta.
     No Bolotnikov ohladil pyl esaulov:
     - Myslyu inoe, drugi. Nado plyt' v verhov'e Usy.
     - V verhov'e?!  - opeshil Nechajka.  - Da v ume li ty, bat'ka? Den'
poteryaem!
     Ne vdrug ponyali atamana i drugie esauly.
     - Dobycha ryadom, bat'ka. Zachem ot kupcov pyatit'sya?
     - Vedi na strugi!
     - Povedu,  da ne tem putem.  Tut,  podle ust'ya,  samoe ugrozlivoe
mesto dlya kupca. On plyvet da dumaet: vot ZHiguli da razbojnaya rechonka,
otkuda gulebshchiki mogut vyskochit'.  I oruzhnye lyudi ustorozhlivy. ZHdut! K
boyu  izgotovilis'.  A  kol'  s  pushkami plyvut,  tak uzh i yadra sunuli.
Beregis', povol'nica! Budet vam duvan, krov'yu zahlebnetes', - vyskazal
Bolotnikov.
     - A pushchaj pushki navodyat,  kazaka ne ispuzhaesh'.  Von nas skol'!  -
goryacho izronil Netyaga.
     - Vestimo,  - hmyknul Ivan. - Kazak zavsegda otvazhen. Prikazhi - i
na pushki polezet,  zhivota ne poshchadit. No to ne slava, kol' za boyarskij
zipun bashku teryat'.  Nam zhivoj kazak nadoben. A vot tebe, Stepan, chuyu,
doncov ne zhal'.  Hot' polvojska poteryaj, lish' by sumu nabit'. Hudo to!
Hudo uron nesti.
     - No kak zhe byt', ataman? - razvel rukami Nechajka.
     - A vot kak, drugi. Voz'mem kupca vrasploh. Pust' sebe plyvet bez
pomehi.  Usu da Luku minoval - i zaveselilsya:  proshli razbojnoe mesto,
teper' mozhno i oruzhnym peredohnut'. CHuete?
     - Nu?
     - A my k istoku podplyvem, chelny na Volgu peretashchim - i v kamyshi.
Zreli,  kakie tam,  skrytni?  Vot v nih kupca i podlovim.  I Volga tam
pouzhe, begu chelnam men'she. CHuete?
     - Aj  da ataman,  aj da hitronyra!  - voshishchenno hlopnul v ladoshi
Ivan Garunya. - Tomu by sam Ermak pozavidoval.
     - CHuem, bat'ka! - podderzhali zateyu atamana esauly.
     - Lyub! - skazalo voinstvo.
     - A  kol'  lyubo,  to  plyvem,  drugi!  -  voskliknul Bolotnikov i
tyazheloj postup'yu poshel k chelnu.

     Den' i noch',  vmeste s muzhich'imi  chelnami,  plyli  k  perevoloke.
Utrom  peretashchilis' na Volgu i nadezhno upryatali chelny v kamyshah,  sami
zhe raspolozhilis' stanom v dubrave.  Tochili terpugami sabli,  chistili i
zaryazhali  pistoli  i  samopaly,  zhdali  vestej  ot  vyslannyh  k  Luke
lazutchikov.
     - Den' stoyat',  a to i bole. Luka velika, ne skoro ee obognesh', -
gutaril kazakam Garunya.
     - Niche, dozhdemsya. Uzh kol' kupcy pokazalis', vspyat' ne poplyvut, -
bodrilis' gulebshchiki.
     I vot chas nastal!
     Na izluchine Volgi pokazalsya  ertaul'nyj  strug;  on  shel  vperedi
karavana, otorvavshis' na celuyu verstu.
     Kazaki i vataga Serguni zatailas' v gustyh kamyshah.
     Gosudarev strug,  s pushkami i zolochenymi orlami na bokah, proplyl
mimo.  A vskore pokazalsya i sam karavan.  Zdes' byli strugi i  nasady,
mokshany i rasshivy,  perepolnennye gruzom. Vnachale karavan byl nevelik:
devyat' carevyh strugov s hlebom.  No v Nizhnem Novgorode  pristali  eshche
dvadcat' torgovyh sudov.
     - Moguch karavan, - tiho izronil Bolotnikov.
     - Osilim li, ataman? - s bespokojstvom voprosil Sergunya.
     - Nado osilit'. Muzhiki tvoi chtob molodcami byli.
     - Ne oploshaem... Ne pora li?
     Bolotnikov podozhdal  malost',  a   zatem,   kogda   do   karavana
ostavalos' ne bolee poluversty, garknul:
     - Vpered, drugi!
     Iz kamyshej vysunulis' chelny;  povol'niki druzhno udarili veslami i
stremitel'no poneslis' napererez karavanu.
     Na sudah  zabegali,  zagomonili lyudi,  zamel'kali krasnye kaftany
strel'cov.  Sluzhilye,  pod vykriki desyatnikov,  kinulis'  k  pushkam  i
pishchalyam.
     A nad razdol'noj Volgoj vnov' zychnyj vozglas:
     - Doncy - na carevy strugi! Muzhiki - na rasshivy i nasady!
     Na kichkah strugov  goreli  zolotom  mednye  pushki;  odna  iz  nih
izrygnula  plamya,  i  yadro  plyuhnulos' v vodu podle chelna Bolotnikova.
(Kichka - nos sudna.)
     - SHalish',  berdysh!  Ne  potopish'!  -  sverknul belkami ataman.  -
Naddaj, doncy!
     Zagromyhal pushkami  drugoj strug,  okutavshis' oblakami porohovogo
dyma.  Odno  iz  yader  ugodilo  v  kazachij  cheln,  razbilo  sudenyshko,
razmetalo  lyudej.  A  tut udarili eshche s pyati strugov,  i eshche dva chelna
ushli pod vodu. No kazaki uzhe byli ryadom, vot-vot i oni dostanut carevy
strugi.
     - Gajda!  -  gromoglasno  i  povelitel'no  raznessya  nad   Volgoj
atamanskij vykrik. (Gajda - vpered, na shturm; razbojnyj kazachij klich.)
     - Gajda! - vyrvalos' iz soten yarostnyh glotok.
     Teper' uzhe  nichto  ne  moglo  ostanovit'  derzkuyu povol'nicu:  ni
streleckie berdyshi i sabli,  ni zhalyashchij  goryachij  svinec  pishchalej,  ni
ustrashayushchie  zalpy pushek;  grozno orushchaya,  svirepaya golyt'ba,  zabyv o
strahe i smerti,  otchayanno rinulas' k strugam.  I  vot  uzhe  zagremeli
bagry i kryuch'ya; po pen'kovym verevkam, shestam i bagram polezli na suda
desyatki,  sotni povol'nikov.  |to byla neuderzhimaya,  vse smetavshaya  na
svoem puti kazach'ya sila.
     Bolotnikov kinul kryuk i  nachal  bystro  i  lovko  karabkat'sya  na
strug;  podtyanulsya  i  cepko  uhvatilsya  za bort.  Voznikshij pered nim
strelec vzmahnul berdyshom,  no Ivan uspel vypalit' iz pistolya. Strelec
shvatilsya za zhivot i tyazhelym kulem svalilsya v vodu.  No tut na atamana
naskochili srazu troe.
     Molniej polyhnula dvazhdy ostraya kazach'ya sablya;  odin iz strel'cov
zamertvo ruhnul na palubu,  drugoj,  s  otsechennoj  rukoj,  zavertelsya
volchkom, tretij popyatilsya k raskinutomu na korme shatru.
     - Postoim za carya-batyushku!  Bej tatej! - besheno zaoral streleckij
sotnik. Desyatka tri sluzhilyh kinulis' k Bolotnikovu, no podle nego uzhe
sgrudilis' Nechajka,  Nagiba,  Vasyuta,  Sekira...  A na strug lezli vse
novye i novye povol'niki.
     Zvon sabel' i berdyshej,  iskry,  vystrely samopalov  i  pistolej,
porohovoj dym,  zlobnye vykriki, predsmertnye stony i vopli umirayushchih.
I cherez ves' etot shum brani - moshchnyj, neistovyj vozglas Bolotnikova:
     - Bej, strel'cov!
     Sluzhilyh posekli  i  pobrosali  v  Volgu.  A  strug,  podgonyaemyj
vetrom, nessya k pravoberezh'yu na kamni.
     - Spuskaj parusa!
     Kazaki, zaslyshav  atamana,  brosilis'  k  machte.  Sudovye yaryzhki,
podchinivshiesya povelen'yu kazakov, ushli na nos sudna.
     - A  s  etimi  chto?  -  sprosil u atamana Stepan Netyaga,  tknuv v
storonu saryni okrovavlennoj sablej.
     - YAryzhnyh ne trogat'!
     YAryzhki ozhili.
     - Spasibo za sud pravednyj, batyushka.
     - CHego zh za kupca ne bilis'? - stupil k rabotnym Bolotnikov.
     - Hudoj on chelovek,  lyutyj. Mikeshke namedni zuby vybil, - izronil
odin iz yaryzhek.
     - Lyut. Privesti satanu!
     No kupca naverhu ne okazalos'.
     - V tryum on spryatalsya, ataman, - vysunulis' iz laza grebcy.
     Kazaki polezli v tryum,  a Bolotnikov, glyanuv na ertaul'nyj strug,
shagnul k pushkam.
     - Gej, pushkari, ko mne!
     Na kichku  pribezhali  chetvero  kazakov,  proshedshie vyuchku u Terehi
Ryazanca.
     - Slushaem, bat'ka!
     - Carev strug vozvrashchaetsya. Pali po ertaul'nomu!
     Strug medlenno  podplyval  k  karavanu.  Streleckij  golova byl v
rasteryannosti.
     "Napala-taki, gil' vorovskaya!  - v zameshatel'stve razmyshlyal on. -
Ish' kak hitro vynyrnuli.  Teper' na vseh strugah  draka  idet.  I  kak
byt'?   Iz  pushek  po  razbojnikam  vystrelit'?  Tak  gosudarev  strug
potopish', a da nem kupcy, strel'cy da carskoe zhalovan'e".
     Poka golova kumekal, s zahvachennogo perednego struga razom uhnuli
pushki; yadra plyuhnulis' v vodu u samogo sudna.
     - Grebcy,  razvorachivaj!  -  perepoloshilsya,  ne  ozhidaya pushechnogo
udara, golova. - Borzej, cherti! Prodyryavyat!
     Ertaul'nyj strug razvernulsya i truslivo pokinul karavan.
     A na drugih sudnah vse eshche prodolzhalas' krovavaya secha.  Ne  zhelaya
sdavat'sya razbojnoj golyt'be, strel'cy srazhalis' nasmert'. No im tak i
ne udalos' sderzhat' natisk povol'nicy.
     Legche prishlos'  vatage  Serguni.  Kupecheskie  nasady,  rasshivy  i
mokshany, lishennye gosudarevoj ohrany, sdalis' bez boya.
     Boj proizoshel  lish'  na sudne kupca Prop'kina.  Evstignej Savvich,
uvidev vorovskie chelny,  totchas  vygnal  na  palubu  oruzhnyh  lyudej  s
samopalami.
     - Ozolochu, milochki. Razi, supostata!
     Oruzhnyh bylo   ne   tak  uzh  i  mnogo,  no  to  byli  lyudi  knyazya
Telyatevskogo, sytno kormivshiesya na ego bogatom dvore. Posylal ih knyaz'
s nakazom:
     - Sluzhili mne s radeniem, takzhe posluzhite i Pron'kinu. A ya vas ne
zabudu, nagrazhu shchedro.
     I chelyad' knyazh'ya postaralas':  druzhno bila muzhikov  iz  samopalov,
krushila dubinami. No tut vmeshalsya Ilejka Muromec.
     - Bej holuev, rebyatushki!
     A yaryzhki   budto  tol'ko  togo  i  zhdali.  S  bagrami  i  veslami
nakinulis' na oruzhnyh i nachali ih utyuzhit'. A tut i vatazhniki prishli na
pomoshch'. Knyazh'ih lyudej poubivali i pokidali za bort.
     - A gde kupec? Tashchi kupca! - zaoral Ilejka.
     Kinulis' v  mur'yu,  tryumy,  po Pron'kina i sled prostyl.  V samuyu
sumatohu,  ponyav, chto dobro ne spasti i v zhivyh ne ostat'sya, Evstignej
Savvich siganul v vodu.  Sapogi i kaftan potyanuli na dno,  no bereg byl
blizko. Vyplyl, otdyshalsya i yurknul v zarosli.
     - Sbezhal,  ryzhij  chert!  -  ogorchilsya  Ilejka.  No sozhalenie bylo
korotkim: saryn' vykidyvala iz mur'i sobol'i shuby i cvetnye kaftany.

     Dovolen ataman!  Bogatyj karavan vzyali,  takoj bogatyj,  chto i vo
sne ne prividitsya.  Vsego bylo vdovol': shelka i sukna, meha i barhaty,
dorogie shuby,  portki i kaftany,  biryuza i zhemchuzhnye  kamen'ya,  tysyachi
chetej hleba...
     Oshalev ot vina i dobychi,  povol'nica  pirovala.  Dym  koromyslom!
Bogatyrskie  utesy  gudeli  udalymi pesnyami i plyaskami,  shumeli bujnym
vesel'em.
     Ataman -  v chernom barhatnom kaftane s zhemchuzhnym kozyrem;  golova
tyazhela ot vina,  no glaza  po-prezhnemu  zorkie  i  derzkie.  Sidit  na
bochonke, pod nogami - zamorskij kover, ustavlennyj sned'yu i kubkami.
     Vokrug - esauly v naryadnyh zipunah i kaftanah;  potyagivayut  vino,
dymyat  trubkami.  Tut  zhe volzhskaya gol'-saryn',  primknuvshaya k donskoj
povol'nice.
     Volokut kupca  - tuchnogo,  rastrepannogo,  perepugannogo.  Padaet
pered atamanom na koleni.
     - Ne pogubi, batyushka! Ne ostav' chada malyya sirotami!
     Tyazhelyj vzglyad Bolotnikova zaderzhivaetsya na yaryzhkah.
     - Kak kormil-zhaloval, chem saryn' potcheval?
     - Knutom, ataman. Tri shkury dral.
     - V kul' i v vodu!
     Na kupca nakinuli meshok  i  stolknuli  s  utesa.  Totchas  priveli
novogo torgovca.
     - |tot kakov?
     - Da vsyak byval,  ataman.  To charkoj ugostit, to kulakom no nosu.
No shibko ne lyutoval.
     - Vysech'!
     Dostavili tret'ego. Byl smel i ugrozliv.
     - Ne zamaj! Sam dojdu.
     - Serchaet,  - usmeshlivo  protyanul  Netyaga.  -  Al'  na  tot  svet
toropish'sya?
     - I tebe ne minovat', vorovskaya harya!
     Netyaga ozlilsya.  Stupil k burlakam,  stegavshim kupca, vyhvatil iz
ruk tonkij, gibkij prut.
     - Rastyanite kupca. Sam budu sech'!
     Kupec, rasshvyryav yaryzhek, metnulsya k obryvu.
     - Vek ne prinimal pozora i tut ne primu!
     Perekrestilsya i shagnul na kraj utesa.
     - Pogod',  Mefodij  Kuz'mich,  - podnyalsya s bochonka Bolotnikov.  -
Udal ty. Uzhel' smert' ne strashna?
     - Ne strashna, tat'. CHuzhoj vek ne zajmesh', a ya uzh svoe pozhil.
     - Udal... Ne priznal?
     - A  poshto  mne  tebya  priznavat'?  Mnogo  chesti dlya dusheguba,  -
ogryznulsya kupec.
     Podskochil Netyaga, vyhvatil sablyu, no Bolotnikov ottolknul esaula.
     - Ne lez',  Stepan.  To moj davnij znakomec...  Ne chayal,  Mefodij
Kuz'mich, chto u tebya pamyat' dyryavaya.
     V smuryh glazah kupca chto-to drognulo.
     - Kuli  u  menya  nosil...  Na veslah sidel,  bechevu tyanul...  Ty,
Ivashka?
     - YA, kupec. Ne chayal vstretit'?
     - Ne chayal...  Ne chayal,  chto v razboj  udarish'sya.  To-to  ot  menya
sbezhal. Vyhodit, v gulebshchiki podalsya?
     - Komu chto na rodu  napisano.  Mne  -  golyt'bu  vodit',  tebe  -
arshinom  tryasti,  -  nezlobivo  rassmeyalsya  Bolotnikov.  Povernulsya  k
yaryzhkam.
     - |gej, trudniki! Est' li kto s kupeckogo sudna?
     - Est', batyushka, - vyshli vpered yaryzhnye.
     - Obizhal li vas sej kupec?
     - Ne obizhal.  I charku daval,  i kormil  vdostal',  i  den'goj  ne
zhadnichal.
     - Dobro. I menya v rabotnyh ne obizhal. Pomnish', Vas'ka?
     No SHestak  i  uhom ne povel:  upivshis',  hrapel podle atamanskogo
shatra.
     - ZHivi, kupec. Vypej charu i stupaj s bogom. Avos' opyat' svidimsya.
Vina kupcu!


                           ORDYNSKIJ ARKAN

     Nad utesom   bezhalo   dozorom   solnce,  zolotya  bagryanyj  shater.
Poryvistyj  siverko  gnul  vershiny  sosen,  zapolnyaya  gulom   dremuchie
urochishcha.
     Bolotnikov stoyal  na  samoj  kruche.   Vdyhaya   svezhij,   pahuchij,
nastoennyj  smoloj  i  hvoej  vozduh,  vglyadyvalsya  v  zalitye solncem
prostory i dumal:
     "Znatno pogulyali.  Za shest' nedel' - pyat' karavanov.  Skol' dobra
zahvatili,  skol' kupcov  v  Volgu  pokidali.  Volga  nyne  v  strahe.
Ugrozlivy  ZHiguli,  liha  povol'nica.  |kaya  silishcha.  Voevody  i  te v
smyatenii".
     Iz Samary priplyli k Luke trista strel'cov;  obognuli ZHiguli,  no
povol'nica zatailas' v trushchobah.  Strel'cy voshli v Usu i  ugodili  pod
pushechnyj  ogon'.  Reka  byla  uzkaya,  sluzhilye  ponesli  tyazhelyj uron.
Dvenadcat' pushek, ustanovlennyh na beregu, kosili strel'cov kartech'yu i
yadrami, razbivali strugi. Samarskij golova edva nogi unes.
     No zaslannye v Samaru kazach'i lazutchiki donosili:
     - Voevoda sobiraet bol'shuyu rat'. Nado uhodit', bat'ka!
     No voevodskaya rat' Bolotnikova ne pugala.
     - Zdes' nas vzyat' tyazhko, - govoril on esaulam. - Po Use strel'cam
ne projti.  YAder i zel'ya u nas nyne slava bogu. A kol' beregom sunutsya
-  v  ushchel'ya  zamanim.  Tut  i vovse strel'cam kryshka!  Ne dostat' nas
voevode v gorah.
     - Ne dostat',  bat'ka!  - tverdo skazali esauly. Oni byli vesely,
derzki i bezzabotny.
     A Bolotnikovu  pochemu-to bylo ne do vesel'ya;  ego vse chashche i chashche
odolevali nazojlivye, terzayushchie dushu dumy.
     "Teper' vsem bogat:  i zipunami,  i hlebom, i kaznoj denezhnoj. No
otchego  zh  na  serdce  kruchina?..  Mnogo  krovi  prolito,  mnogo   dush
zagubleno?  No  kazna ta u bogateev otnyata,  koi posadskogo tyagleca da
muzhika obirali. CHego zh tut gorevat'? Bogatej krov' narodnuyu sosut, tak
pust' v toj krovi i zahlebnutsya. Pust'!"
     No chto-to v etih dumah muchilo ego, tyagotilo:
     "Nu eshche karavan razoryu,  drugoj,  tretij. Eshche lyudej zagublyu..." A
dale chto?  Kak byli na Rusi kupcy da boyare,  tak i ostanutsya...  CHto zh
dale?"
     Vse chashche i chashche stal prikladyvat'sya k charke,  no vino ne uteshalo,
i  togda  on  vyhodil  na  utes;  dolgo,  v bespokojnyh dumah stoyal na
krutoyare, a zatem, vse takoj zhe smuryj, vozvrashchalsya v shater.
     - Mechetsya ataman. I chego? - nedoumevali esauly.
     Kak-to v polden' k Bolotnikovu priveli molodogo strel'ca.
     - Na Use slovili, bat'ko. Na chelne probiralsya, nikak, lazutchik.
     - S utesa, satanu.
     Sluzhilyj, dlinnyj,  ugrevatyj,  s  bol'shimi  ottopyrennymi ushami,
besstrashno glyanul na Bolotnikova.
     - Ne lazutchik ya, ataman, i prishel k tebe svoej volej.
     - Svoej li?  - podnimaya na strel'ca tyazhelye veki,  korotko brosil
Ivan.
     - Svoej,  ataman.  Nadumal k tebe peremetnut'sya.  Ne hochu bole  v
strel'cah hodit'.
     Bolotnikov usmehnulsya.
     - Al' ne sladko v strel'cah?
     - Ne sladko, ataman. Voli net.
     - Voli?..  A poshto te volya? Volen tokmo kazak da boyarin. No kazak
bliz smerti hodit, a v boyare ty porodoj ne vyshel. Zachem tebe volya?
     - Uzh  luchshe  bliz  smerti hodit',  chem spinu gnut'.  Ot golovy da
sotnikov zhit'ya net. YA-to rane na remesle byl, s otcom v kuzne kol'chugi
plel.  Da vot,  hudaya bashka, v strel'cy podalsya. CHayal, dobrej budet, a
vyshlo naopak. A vspyat' nel'zya, iz strel'cov ne otpushchayut. Vot i nadumal
v kazaki sbezhat'... No prishel ya k tebe, ataman, s chernoj vest'yu.
     - Rat' vyhodit?
     - Huzhe, ataman... Izmena na Donu.
     - Izmena?  - poryvisto podnyalsya Bolotnikov.  - Delo li  gutarish',
strel'che?
     - Izmena,  - tverdo povtoril strelec.  - V Samaru tajkom  pribyli
kazaki  razdorskogo  atamana.  Povedali,  chto  s  Donu  vyshla  razboem
buntashnaya golyt'ba.
     - Razdorskij ataman Vasil'ev upredil voevodu?!
     - Upredil. Pochitaj, nedel' sem' nazad.
     - Sobaka! - hriplo i zlo vydavil Bolotnikov.
     Esauly ogrudili atamana, vz座arilis':
     - Hristoprodavec!
     - Iuda!
     Razgnevannyj Bolotnikov  zahodil  vdol'  shatra.  Bogdan Vasil'ev,
donskoj ataman,  vydal  strel'cam  golyt'bu-povol'nicu!  Oh  kak  prav
okazalsya  Fed'ka  Bersen',  gutarya o tom,  chto razbogatevshie domovitye
starshiny tochat nozhi na voinstvennuyu i derzkuyu vol'nicu.
     - Imena kazakov vedaesh'?
     - Priskakali troe:  Pyatunka Lafer'ev,  Ignashka  Kaftanov  i  YUshka
Andreev.
     - Znayu takih kazakov,  - kivnul Miron Nagiba.  - Blyudolizy, vechno
podle domovityh krutilis'.
     - Kak opoznal, strel'che?
     - A ya togda v Voevodskoj izbe byl,  ataman.  Karaulil v sencah, a
dver'-to nastezh'.  ZHaryn'!  Voevoda k tomu zh vo  hmelyu  prebyval,  vse
gromko pytal da rassprashival. Vot ya i podslushal.
     - Dobro,  strel'che,  voz'mem tebya  v  kazaki.  A  teper'  stupaj,
nedosug mne... CHerna vest'. Esauly, sklikajte krug!
     Na krugu Bolotnikov ronyal surovo:
     - Podlaya  izmena  na  Donu,  drugi!  Bogdashka Vasil'ev prodal nas
boyaram.  Nadumal,  sobaka, izvesti golutvennyh. Golyt'ba emu - poperek
gorla.  My tokmo iz Razdor, a uzh holui Vasil'eva k voevodam pomchalis'.
Upredili. Bejte, strel'cy, povol'nicu! To huzhe zlogo ordynca, to nozh v
spinu vol'nogo kazachestva!
     I zagudelo,  zabesnovalos' tut kazach'e more.  Gnev  opalil  lica,
gnev vyhvatil iz nozhen kazach'i sabli.
     - Smert' Vasil'evu! - yaro vyplesnula iz sebya povol'nica.
     - Smert',  drugi! Kaznim lyutoj smert'yu! - prodolzhal Bolotnikov. -
Zavtra  zhe  snimemsya  s  Luki  i  pojdem  na  Don.  Hudoe  budet  nashe
tovarishchestvo, kol' iude yazyk ne vyrvem, kol' podluyu golovu ego shakalam
ne kinem.  Don zhdet nas, tugo tam kazakam. Golyt'ba hodit gola i bosa,
v kurenyah bessytica. U nas zhe dobra teper' dovol'no. Hleba ne priest',
vina ne pripit',  zipunov ne iznosit'.  Tak uzhel' s brat'yami svoimi ne
podelimsya,  uzhel'  drug  za  druga ne postoim?  Zipuny i hleb zhdet vse
Ponizov'e. Na Don, atamany-molodcy!
     - Na Don, bat'ka! - moshchno gryanula povol'nica.

     Vystupili na chelnah, strugah i konno.
     - Doplyvem do Kamyshinki,  a tam Razdorskij shlyah ryadom,  -  skazal
Bolotnikov.
     - A kol' strel'cov povstrechaem?
     - Prorvemsya. U nas pishchali da pushki. A s berega nastupyat - konnica
prikroet. Prorvemsya, drugi!
     Po Use  rastyanulsya  dlinnyj karavan iz chelnov i strugov.  Minovav
ust'e, vyshli na volzhskoe privol'e.
     Ivan plyl  na golovnom struge.  Vysokij nos sudna ukrashal chernogo
morenogo duba reznoj zmej-gorynych s shiroko raskrytoj past'yu. Zdes' zhe,
na  kichke,  stoyali  mednye  pushki,  bochonki s zel'em,  lezhali nagotove
tyazhelye  chugunnye  yadra,  zatravki,  prosalennye  tryapicy  i  smolyanye
fitili.
     Raspushchennye shelkovye alye parusa  tugo  naduty.  Poputnyj  veter,
vesla grebcov i parusa hodko gnali strugi v nizov'e Volgi.
     Atamanskij kovrovyj shater -  na  korme.  Raspahnuv  kaftan,  Ivan
stoyal podle bukatnika-kormchego i nablyudal za boevym karavanom.
     Bystro i veselo letyat chelny i strugi.  A nad Volgoj -  protyazhnaya,
razdol'naya pesnya:

                  Aj da kak ehal udaloj, udaloj kazak Il'ya Muromec,
                  Aj da kak shumela, shumela travushka kovyl'naya,
                  Aj da kak gnulis' na vetru dubravushki zelenye,
                  Dubravushki zelenye, duby stoletnie...

     Podhvatil i  Bolotnikov  kazach'yu  pesnyu,  podhvatili  esauly.   I
zagremela,   raspahnulas'  Volga!  I  poletela  udalaya  bylinushka  nad
golubymi  vodami,  nad  zolotymi  plesami  da  nad  krutymi  beregami,
ustremlyayas' k sokolinym utesam.
     Proshchaj, ZHiguli!
     Proshchaj, bogatyrskie kruchi!
     A levym beregom bezhala konnica.  Mel'kali kop'ya,  lohmatye  grivy
nogajskih konej, chernye i serye baran'i shapki.
     - Step'yu pahnet,  bat'ka,  - zavistlivo poglyadyvaya na  vershnikov,
blazhenno kryaknul Nechajka.
     - A ne smenit' li nam kazakov? - stupil k atamanu Vasyuta SHestak.
     Bolotnikova i samogo podmyvalo v stepnoe privol'e.
     - Smenim... Grebcy, primaj k beregu!
     - Lyubo, bat'ka! - vozradovalis' esauly.
     Strug tknulsya o bereg; spustili yakorya, kinuli doshchatye shodni.
     - Tebe, Nagiba, ostavat'sya na struge. Povedesh' karavan, - povelel
Bolotnikov.
     Vysypali na  bereg,  zamahali  shapkami naezdnikam,  derzhavshimsya v
poluverste.  Kazhdyj byl odvukon',  imeya v zapase provornuyu  gorbonosuyu
basurmanskuyu loshad'.
     S atamanom i esaulami  ochutilsya  i  Pervushka.  Emu  ne  terpelos'
vzmahnut' na konya: tol'ko v stepi i mozhno pochuvstvovat' sebya nastoyashchim
kazakom.
     Smenili vershnikov  i  legkim  nametom  poskakali  vdol' krutoyara.
Pervushka derzhalsya molodcom, sidel v sedle krepko, glaza ego siyali.
     - |ge, da ty i vpryam' udalec, - pohvalil parnya Bolotnikov.
     Pervushka raskrasnelsya,  ogrel  pletkoj  konya  i  poletel  vperedi
stanicy.
     Esauly rassmeyalis':
     - Ish', kak Garunya nalovchil syna.
     - Slavnyj detina.
     - Vot i eshche Donu kazak!
     A daleko vlevo prostiralas' step'.  Serebrilis'  dlinnye  makushki
kovylya,  tonuli  v  bujnyh  zaroslyah  chernobyla i tabun-travy bueraki,
uvaly i loshchiny,  mayachili v lilovoj mgle holmy i kurgany, vysoko parili
v yasnom biryuzovom nebe korshuny.
     Bolotnikov polnoj grud'yu vdyhal zapahi  trav,  lyubovalsya  stepnoj
shir'yu,  i  na  dushe  ego  stanovilos'  vse svetlej i radostnej.  Step'
ozhivila,  vlila novye sily.  On bodro  i  veselo  glyanul  na  esaulov,
molvil:
     - Prigozhe v stepi, drugi.
     - Prigozhe, bat'ko. Skoro budem v stanice.
     - Skoro, drugi!
     Versty cherez  tri  doneslis'  zapahi  gari.  Zatem uvideli kazaki
chernye dymy pozharishch.
     - Dereven'ka  gorit.  A  nu  pospeshim,  doncy!  -  prishporil konya
Bolotnikov.
     Dogorali kurnye sruby. Iz lopuhov vypolz drevnij nemoshchnyj starec.
Skorbno i tiho, tryasya golovoj, molvil:
     - Beda,   pravoslavnye.   Tatare  nabezhali...  Starikov  v  ogon'
pokidali, molodyh v polon sveli.
     - Velika  li  orda,  starche?  -  peremenivshis'  v  lice,  sprosil
Bolotnikov.
     - Da, pochitaj, s sotnyu.
     - Kuda snyalis' ordyncy?
     - V step',  synok.  Nikak k holmam podalis',  - obessileno mahnul
rukoj starec.
     Ivan obratilsya k stanice:
     - A ne nastich' li poganyh,  drugi?  Uzhel' tatarve po stepi gulyat'
dozvolim? Vyzvolim sester i brat'ev iz polona!
     - Vyzvolim, bat'ka!
     - Gajda na ordyncev!
     - Gajda, drugi!
     Kazaki rinulis'  v step'.  Liho leteli koni!  Razvevalis' dlinnye
grivy, sverkali sabli.
     Priblizhalas' gryada holmov. Bolotnikov ostanovil povol'nicu.
     - Razob'emsya na dva kryla.  Ezheli tatary za holmami -  voz'mem  v
kol'co. Skachi, drugi!
     I vnov',  kak na  kryl'yah,  poleteli  koni,  i  vnov'  zapolyhali
serebrom ostrye sabli.
     A tatary i v samom dele  okazalis'  za  holmami.  Delili  dobychu.
Zametiv  kazakov,  perepoloshilis'.  Otkuda  vzyalis' eti rusity?!  Tam,
pozadi, vyzhzhennaya derevnya da reka Itil'.
     Poyavlenie urusov bylo nastol'ko stremitel'nym i neozhidannym,  chto
ordyncy edva uspeli vskochit' na konej.  Brosiv polon i nabitye  dobrom
chuvaly, oni pomchalis' v glub' stepi.
     - Dostanem,  zlydnya!  - razgoryachennyj presledovaniem,  voskliknul
Bolotnikov.
     Okolo poluchasa  prodolzhalas'  beshenaya  skachka.  Tatary  pochemu-to
vdrug  svernuli  k  loshchine,  a  kazaki uzhe viseli na hvostah ordynskih
konej; eshche mig - i poletyat basurmanskie golovy.
     Ivan, skakavshij  vperedi,  nastig  kochevnika  i  vzmahnul  mechom.
Tatarin svalilsya s konya,  no Bolotnikov vdrug v zameshatel'stve  osadil
vzdybivshegosya  Gnedka:  v  loshchine  zatailos'  mnogotysyachnoe  ordynskoe
vojsko.  To byl tumen murzy Davleta, nabezhavshego za dobychej v volzhskoe
ponizov'e.
     - Vspyat', vspyat', doncy! - garknul Ivan.
     No bylo  uzhe pozdno:  kazaki vrezalis' v samuyu gushchu vragov.  Secha
byla korotkoj, no lyutoj. Doncy bilis' derzko i otvazhno.
     Neistovstvoval Bolotnikov,  ego  bogatyrskij  mech vyrubal ulicy v
tatarskom vojske.
     - Vzyat'  v  polon!  -  izumlennyj  siloj moguchego urusa,  svirepo
zakrichal murza.
     Svistnul kruchenyj arkan, zahlestnul gorlo.
     K poverzhennomu Bolotnikovu kinulis' ordyncy...

1970-1983 gg.
g. Rostov Velikij

Last-modified: Thu, 13 Nov 2003 19:53:45 GMT
Ocenite etot tekst: